೩. ತತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೦. ತತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದಿಟ್ಠಾ ಮಯಾತಿ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಮಮ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ದಿಟ್ಠಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿದಿತಾ. ತೇನ ಅನುಸ್ಸವಾದಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಇದಾನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ. ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವಾದಕಾತಿ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಗಿಹಿಸೋತಾಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನ ಅಭೂತಬ್ಭಕ್ಖಾನೇನ ಉಪವಾದಕಾ ಅಕ್ಕೋಸಕಾ ಗರಹಕಾ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಹೇತು ಸಮಾದಿನ್ನನಾನಾವಿಧಕಮ್ಮಾ ಯೇ ಚ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮೂಲಕೇಸು ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅರಿಯೂಪವಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀಸು ಗಹಿತಾಸು ಪುನವಚನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನೇಸಂ. ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಹಿ ಅರಿಯೂಪವಾದೋ ಆನನ್ತರಿಯಸದಿಸೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ, ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇಯ್ಯ; ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವದಾಮಿ ತಂ ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹಾಯ, ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೯).

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಂ ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೩೧೦).

ತಂ ಖೋ ಪನಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ದಳ್ಹತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ತಮ್ಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಸು ಮಿಚ್ಛಾ ಮನಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಠಪೇತ್ವಾ. ಮಿಚ್ಛಾ ವಾಚಞ್ಚ ಭಾಸಿಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಮುಸಾವಾದಾದಿವಸೇನ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ. ಮಿಚ್ಛಾ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾನಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಮನಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪರೀತಂ ಠಪೇತ್ವಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ತಥಾ ದುಚ್ಚರಿತಚರಣೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಾವಹೇನ ಸುತೇನ ವಿರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪುಞ್ಞಕರೋತಿ ತತೋ ಏವ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದತಾಯ ಕಿಬ್ಬಿಸಕಾರೀ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಪ್ಪಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಜೀವಿತೇತಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಜೀವಿತೇ ಅತಿಪರಿತ್ತೇ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೪೫), ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಯು ಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೪೫; ಮಹಾನಿ. ೧೦) ಚ. ತಸ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಸೀಘಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಗ್ಗೂಪಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಪತಿಟ್ಠೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋ ಅಪುಞ್ಞಕರೋ, ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಿರಯಂ ಸೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೧. ದುತಿಯೇ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ನಿಸ್ಸರಣಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೨. ತತಿಯೇ ನಿಸ್ಸರಣಿಯಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ. ಧಾತುಯೋತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞಸಭಾವಾ. ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಞ್ಚೇವ ವತ್ಥುಕಾಮಾನಞ್ಚ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮತೋ ಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಾ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಂಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ನ ತೇ ಕಾಮಾ ಯಾನಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ಲೋಕೇ,

ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮೋ;

ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ತಥೇವ ಲೋಕೇ,

ಅಥೇತ್ಥ ಧೀರಾ ವಿನಯನ್ತಿ ಛನ್ದ’’ನ್ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩);

ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಅಪಗಮೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ವಿಸೇಸತೋ ತಂ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯೋ ಪನ ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಕಾಮೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠತೋ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪಾನನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಭೇದತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ. ಆರುಪ್ಪನ್ತಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕಾಮಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನೀ’’ತಿ. ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ನತ್ಥಿ, ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಚ. ಭೂತನ್ತಿ ಜಾತಂ. ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಂ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕಾರಣತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕಾಮಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯಾಯ ರೂಪಪರಿಞ್ಞಾ, ತತಿಯಾಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಪರಿಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಭವಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ.

ಗಾಥಾಸು ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣಂ ಞತ್ವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣಂ – ಏವಞ್ಚ ಕಾಮತೋ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮೋ, ಅತಿಕ್ಕಮನೂಪಾಯೋ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಂ ಆರುಪ್ಪಂ ಞತ್ವಾ. ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಫುಸಂ ಫುಸನ್ತೋ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸನ್ತತರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೩. ಚತುತ್ಥೇ ರೂಪೇಹೀತಿ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಹಿ. ಸನ್ತತರಾತಿ ಅತಿಸಯೇನ ಸನ್ತಾ. ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ವಿತಕ್ಕಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನತೋ ಸಮಾಧಿಭೂಮಿಭಾವತೋ ಚ ಸನ್ತಾ ನಾಮ, ಆರುಪ್ಪಾ ಪನ ತೇಹಿಪಿ ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯ ಚ ಅತಿಸಯೇನ ಸನ್ತವುತ್ತಿಕಾ, ತೇನ ಸನ್ತತರಾತಿ ವುತ್ತಾ. ನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋಪಿ ಹಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋವ ಸನ್ತತರಾ ಕಿಲೇಸದರಥಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿತೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಚ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇಹಿ ನಿರೋಧೋ ಸನ್ತತರೋ’’ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ರೂಪೂಪಗಾತಿ ರೂಪಭವೂಪಗಾ. ರೂಪಭವೋ ಹಿ ಇಧ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಅರೂಪಟ್ಠಾಯಿನೋತಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ. ನಿರೋಧಂ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತಾ, ಆಗನ್ತಾರೋ ಪುನಬ್ಭವನ್ತಿ ಏತೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸನ್ತಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅರೂಪೇಸು ಅಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಅರೂಪರಾಗೇನ ಅರೂಪಭವೇಸು ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಾ, ತೇಪಿ ಪರಿಜಾನನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿರೋಧೇ ಯೇ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೪. ಪಞ್ಚಮೇ ಪುತ್ತಾತಿ ಅತ್ರಜಾ ಓರಸಪುತ್ತಾ, ದಿನ್ನಕಾದಯೋಪಿ ವಾ. ಸನ್ತೋತಿ ಭವನ್ತಾ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ. ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಸನ್ತೋ, ಪಾಕಟಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ. ಅತಿಜಾತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾತೋ, ತೇಹಿ ಅಧಿಕಗುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಜಾತೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅನುರೂಪೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾತೋ, ತೇಹಿ ಸಮಾನಗುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಜಾತೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅಧಮೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾತೋ, ತೇಹಿ ಹೀನಗುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇಹಿ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅಧಿಕೋ ಸಮೋ ಹೀನೋತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುತ್ತೋ ಅತಿಜಾತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಆರದ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ನ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾತಿಆದೀಸು ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣನಿಮಿತ್ತಾನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮಪರಿಭಾವಿತಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋ ಸತ್ತಾತಿಸಯೋ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೧) –

ಅಯಂ ತಾವ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ.

ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪನ ಸವಾಸನಾಯ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮೇನ ಬುದ್ಧವಾ ಪಟಿಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ವಿಕಸಿತಭಾವೇನ ಬುದ್ಧವಾ ವಿಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬುಜ್ಝಿತಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತದೋಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತಮೋಹೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧೋತಿ ಚೇತಂ ನಾಮಂ ನ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಗಿನಿಯಾ ಕತಂ, ನ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಕತಂ, ನ ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೨).

ಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ಅನತ್ಥಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸರಣಂ ಗತಾತಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸರಣಂ ಗತಿ ಪರಾಯಣಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಅಘಸ್ಸ ಹನ್ತಾ ಹಿತಸ್ಸ ವಿಧಾತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಬುದ್ಧಂ ಭಗವನ್ತಂ ಗಚ್ಛಾಮ ಭಜಾಮ ಸೇವಾಮ ಪಯಿರುಪಾಸಾಮ. ಏವಂ ವಾ ಜಾನಾಮ ಬುಜ್ಝಾಮಾತಿ ಏವಂ ಗತಾ ಉಪಗತಾ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾ.

ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾತಿ ಅಧಿಗತಮಗ್ಗೇ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧೇ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ. ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚೇವ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪).

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಏವ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅರಿಯಫಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಛತ್ತಮಾಣವಕವಿಮಾನೇ –

‘‘ರಾಗವಿರಾಗಮನೇಜಮಸೋಕಂ,

ಧಮ್ಮಮಸಙ್ಖತಮಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ;

ಮಧುರಮಿಮಂ ಪಗುಣಂ ಸುವಿಭತ್ತಂ,

ಧಮ್ಮಮಿಮಂ ಸರಣತ್ಥಮುಪೇಹೀ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೮೮೭);

ತತ್ಥ ಹಿ ರಾಗವಿರಾಗೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ, ಅನೇಜಮಸೋಕನ್ತಿ ಫಲಂ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ ಮಧುರಮಿಮಂ ಪಗುಣಂ ಸುವಿಭತ್ತನ್ತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಥಿತಾ. ತಂ ಧಮ್ಮಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸರಣನ್ತಿ ಗತಾ ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾ.

ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಂಹತೋತಿ ಸಙ್ಘೋ. ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ವಿಮಾನೇ –

‘‘ಯತ್ಥ ಚ ದಿನ್ನ ಮಹಪ್ಫಲಮಾಹು,

ಚತೂಸು ಸುಚೀಸು ಪುರಿಸಯುಗೇಸು;

ಅಟ್ಠ ಚ ಪುಗ್ಗಲ ಧಮ್ಮದಸಾ ತೇ,

ಸಙ್ಘಮಿಮಂ ಸರಣತ್ಥಮುಪೇಹೀ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೮೮೮);

ತಂ ಸಙ್ಘಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸರಣನ್ತಿ ಗತಾ ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗತಾ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗತಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸರಣಗಮನಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಸರಣಂ ಸರಣಗಮನಂ, ಯೋ ಚ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸರಣಗಮನಪ್ಪಭೇದೋ, ಫಲಂ, ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಭೇದೋ, ವೋದಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಪದತ್ಥತೋ ತಾವ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ, ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕಿಲೇಸಂ ಹನತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಹಿತೇ ಪವತ್ತನೇನ ಅಹಿತಾ ನಿವತ್ತನೇನ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಭಯಂ ಹಿಂಸತೀತಿ ಬುದ್ಧೋ ಸರಣಂ, ಭವಕನ್ತಾರತೋ ಉತ್ತಾರಣೇನ ಅಸ್ಸಾಸದಾನೇನ ಚ ಧಮ್ಮೋ, ಅಪ್ಪಕಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಾನಂ ವಿಪುಲಫಲಪಟಿಲಾಭಕರಣೇನ ಸಙ್ಘೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಂ. ತಪ್ಪಸಾದತಗ್ಗರುತಾಹಿ ವಿಹತಕಿಲೇಸೋ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸರಣಗಮನಂ. ತಂಸಮಙ್ಗಿಸತ್ತೋ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ‘‘ಏತಾನಿ ಮೇ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಸರಣಂ, ಏತಾನಿ ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ತಾವ ಸರಣಂ ಸರಣಗಮನಂ, ಯೋ ಚ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇದಂ ತಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಭೇದತೋ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸರಣಗಮನಂ – ಲೋಕಿಯಂ, ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಕಲೇಪಿ ರತನತ್ತಯೇ ಇಜ್ಝತಿ, ಲೋಕಿಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಇಜ್ಝತಿ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೋ, ಸದ್ಧಾಮೂಲಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ದಸಸು ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ತಯಿದಂ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತತಿ – ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನೇನ, ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಯ, ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನೇನ, ಪಣಿಪಾತೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಅತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇಮಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಜನಂ. ತಪ್ಪರಾಯಣಂ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಬುದ್ಧಪರಾಯಣೋ, ಧಮ್ಮಪರಾಯಣೋ, ಸಙ್ಘಪರಾಯಣೋ ಇತಿ ಮಂ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಪ್ಪಟಿಸರಣಭಾವೋ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾ. ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನಂ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಇತಿ ಮಂ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಸಿಸ್ಸಭಾವಸ್ಸ ಉಪಗಮನಂ. ಪಣಿಪಾತೋ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಏವ ತಿಣ್ಣಂ ವತ್ಥೂನಂ ಕರೋಮಿ ಇತಿ ಮಂ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಪರಮನಿಪಚ್ಚಕಾರೋ. ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಗಹಿತಂ ಏವ ಹೋತಿ ಸರಣಗಮನಂ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಭಗವತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ ಏವ ಮೇ ಅತ್ತಾ ಜೀವಿತಞ್ಚ, ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಬುದ್ಧೋ ಮೇ ಸರಣಂ ತಾಣಂ ಲೇಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸತ್ಥಾರಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ, ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ; ಸುಗತಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ, ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ; ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ; ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೪) ಏವಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಂ ವಿಯ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಸೋ ಅಹಂ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಗಾಮಾ ಗಾಮಂ ಪುರಾ ಪುರಂ;

ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸುಧಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ೧೯೪) –

ಏವಂ ಆಳವಕಾದೀನಂ ಸರಣಗಮನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಥ ಖೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾಯು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದೇಸು ಸಿರಸಾ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದಾನಿ ಮುಖೇನ ಚ ಪರಿಚುಮ್ಬತಿ, ಪಾಣೀಹಿ ಚ ಪರಿಸಮ್ಬಾಹತಿ, ನಾಮಞ್ಚ ಸಾವೇತಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಅಹಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಅಹಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೪) ಏವಂ ಪಣಿಪಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸೋ ಪನೇಸ ಞಾತಿಭಯಾಚರಿಯದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪಣಿಪಾತೇನ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಹಿ. ಸೇಟ್ಠವಸೇನೇವ ಹಿ ಸರಣಂ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೇಟ್ಠವಸೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಅಯಮೇವ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವನ್ದತಿ, ತೇನೇವ ಸರಣಂ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ನ ಞಾತಿಭಯಾಚರಿಯಸಞ್ಞಾಯ ವನ್ದನ್ತೇನ. ಏವಂ ಗಹಿತಸರಣಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯೇಸು ಪಬ್ಬಜಿತಮ್ಪಿ ‘‘ಞಾತಕೋ ಮೇ ಅಯ’’ನ್ತಿ ವನ್ದತೋ ಸರಣಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಪಗೇವ ಅಪಬ್ಬಜಿತಂ. ತಥಾ ರಾಜಾನಂ ಭಯೇನ ವನ್ದತೋ. ಸೋ ಹಿ ರಟ್ಠಪೂಜಿತತ್ತಾ ಅವನ್ದಿಯಮಾನೋ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ. ತಥಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಂ ತಿತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ ‘‘ಆಚರಿಯೋ ಮೇ ಅಯ’’ನ್ತಿ ವನ್ದತೋಪಿ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ವಿಪಾಕಫಲಂ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸರಣಂ ಗತೋ;

ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ.

‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಮುಪ್ಪಾದಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಂ;

ಅರಿಯಂ ಚಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ದುಕ್ಖೂಪಸಮಗಾಮಿನಂ.

‘‘ಏತಂ ಖೋ ಸರಣಂ ಖೇಮಂ, ಏತಂ ಸರಣಮುತ್ತಮಂ;

ಏತಂ ಸರಣಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೯೦-೧೯೨);

ಅಪಿಚ ನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಗಮನಾದೀನಿಪಿ ಏತಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸುಖತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ಪಿತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ಅರಹನ್ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೭-೧೨೮; ಅ. ನಿ. ೧.೨೬೮-೨೭೬; ವಿಭ. ೮೦೯).

ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಪನ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಭವಸಮ್ಪದಾಪಿ ಭೋಗಸಮ್ಪದಾಪಿ ಫಲಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ,

ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ;

ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ,

ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭);

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅಸೀತಿಯಾ ದೇವತಾಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ…ಪೇ… ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತಂ ಖೋ ಸಕ್ಕಂ ದೇವಾನಮಿನ್ದಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಏತದವೋಚ – ‘ಸಾಧು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಹೇತು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹನ್ತಿ – ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಸುಖೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಯಸೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರಸೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹಿ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಂ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೧).

ವೇಲಾಮಸುತ್ತಾದಿವಸೇನಪಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೦) ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಫಲವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಫಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಹೋತಿ ನ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ. ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ನತ್ಥಿ. ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಚ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ದುವಿಧೋ ಭೇದೋ – ಸಾವಜ್ಜೋ, ಅನವಜ್ಜೋ ಚ. ತತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜೋ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರಾದೀಸು ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಾದೀಹಿ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅನಿಟ್ಠಫಲೋ. ಅನವಜ್ಜೋ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ, ಸೋ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಫಲೋ. ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪನ ನೇವತ್ಥಿ ಭೇದೋ. ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸತೀತಿ ಏವಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚ ಭೇದೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವೋದಾನಮ್ಪಿ ಚ ಲೋಕಿಯಸ್ಸೇವ ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ತತೋ ವೋದಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ನಿಚ್ಚವೋದಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಣಸ್ಸ ಸರಸೇನೇವ ಪತನಸಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಅತಿಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಪಾತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಾ ಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ, ಯೋ ಸತ್ತೋತಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಹಿ ವಿಕೋಪಿತೇ ಇತರಮ್ಪಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಯಾಯ ಹಿ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಸು ಉಪಕ್ಕಮಕರಣಹೇತುಕಮಹಾಭೂತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಹಾಭೂತಾ ಪುರಿಮಸದಿಸಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ವಿಸದಿಸಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಾ ತಾದಿಸಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಲದ್ಧೂಪಕ್ಕಮಾನಿ ಹಿ ಭೂತಾನಿ ಪುರಿಮಭೂತಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಸದಾನೀತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಕಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ‘‘ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾಯ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತತಾಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ. ಕುಲುಮ್ಬಸುತ್ತೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಗಬ್ಭಂ ಪಾಪಕೇನ ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಜ್ಜಾಮಯಿದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಚ ವಚೀದ್ವಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುನ್ತಿ ವಚೀದ್ವಾರವಸೇನೇವ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾದೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕವೇದನತ್ತಿಕವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಭೂಮನ್ತರೇಹಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ.

ಸ್ವಾಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಗುಣರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ. ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ಗುಣವನ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಸರೀರಗುಣಾನಂ ಪನ ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತಿಬ್ಬತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪಯೋಗವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಹಸಾ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಸಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾಯ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನೇಹಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾಯ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋ. ಸತಿಪಿ ಕದಾಚಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಪಾಣೇ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮಭಾವೇ ಮಹನ್ತಂ ಹನನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾ ತಿಬ್ಬತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಪಿ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಇತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಚೇತನಾಬಲವಭಾವೇನೇವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾಯ ಹೇತು ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಮಹಾಗುಣಭಾವೇ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಉಪಕಾರಚೇತನಾ ವಿಯ ಖೇತ್ತವಿಸೇಸನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅಪಕಾರಚೇತನಾಪಿ ಬಲವತೀ ತಿಬ್ಬತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗವತ್ಥುಆದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಮಹತ್ತೇಪಿ ಗುಣಮಹನ್ತತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವವಸೇನೇವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಸ ಪಾಣೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರಯುತ್ತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾವಧಕಚಿತ್ತಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪಕ್ಕಮೋ ವಧಕಚೇತನಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ. ತಸ್ಸ ಛ ಪಯೋಗಾ – ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಆಣತ್ತಿಕೋ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ, ಥಾವರೋ, ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ, ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ. ತೇಸು ಸಹತ್ಥೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ. ಪರೇಸಂ ಆಣಾಪನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ. ಉಸುಸತ್ತಿಆದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ. ಓಪಾತಖಣನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಥಾವರೋ. ಆಥಬ್ಬಣಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನಪಯೋಗೋ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ. ದಾಠಾಕೋಟ್ಟನಾದೀನಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿಮಯೋ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಖಣೇ ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು, ಕೋ ಹನ್ತಾ, ಕೋ ವಾ ಹಞ್ಞತಿ? ಯದಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ, ಸೋ ಅರೂಪಿತಾಯ ನ ಛೇದನಭೇದನಾದಿವಸೇನ ವಿಕೋಪನಸಮತ್ಥೋ, ನಾಪಿ ವಿಕೋಪನೀಯೋ, ಅಥ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ, ಸೋ ಅಚೇತನತಾಯ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮೋತಿ ನ ತತ್ಥ ಛೇದನಾದಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಥಾ ಮತಸರೀರೇ. ಪಯೋಗೋಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಹರಣಪ್ಪಹಾರಾದಿಕೋ ಅತೀತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಭವೇಯ್ಯ ಅನಾಗತೇಸು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವಾ. ತತ್ಥ ನ ತಾವ ಅತೀತೇಸು ಅನಾಗತೇಸು ಚ ಸಮ್ಭವತಿ ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕತ್ತಾ ಸರಸೇನೇವ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವತಾಯ ವಿನಾಸಾಭಿಮುಖೇಸು ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಪಯೋಗೋ ಸಿಯಾ, ವಿನಾಸಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣರಹಿತತ್ತಾ ನ ಪಹರಣಪ್ಪಹಾರಾದಿಪ್ಪಯೋಗಹೇತುಕಂ ಮರಣಂ, ನಿರೀಹತ್ತಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಸ್ಸ ಸೋ ಪಯೋಗೋ, ಖಣಿಕಭಾವೇನ ವಧಾಧಿಪ್ಪಾಯಸಮಕಾಲಮೇವ ಭಿಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಯಾವ ಕಿರಿಯಾಪರಿಯೋಸಾನಕಾಲಮನವಟ್ಠಾನತೋ ಕಸ್ಸ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೋತಿ?

ವುಚ್ಚತೇ – ಯಥಾವುತ್ತವಧಕಚೇತನಾಸಮಙ್ಗೀ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಹನ್ತಾ. ತೇನ ಪವತ್ತಿತವಧಪ್ಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪಗತುಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಮತೋತಿ ವೋಹಾರಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೋ ಯಥಾವುತ್ತವಧಪ್ಪಯೋಗಾಕರಣೇ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನಾರಹೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ ಹಞ್ಞತಿ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ ಏವ ವಾ. ವಧಪ್ಪಯೋಗಾವಿಸಯಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಸನ್ತಾನಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಭೂತರೂಪೇಸು ಕತಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸೋಪಿ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ, ನಾಪಿ ಅಹೇತುಕೋ, ನ ಚ ಪಯೋಗೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕತಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕಲಾಪಸ್ಸ ತಥಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಖಣಿಕಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕಮರಣಸ್ಸ ಇಧ ಮರಣಭಾವೇನ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸನ್ತತಿಮರಣಸ್ಸ ಚ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಹೇತುಕಭಾವತೋ ನ ಅಹೇತುಕಂ ಮರಣಂ, ನಿರೀಹಕೇಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಮತ್ತೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಫಲುಪ್ಪಾದನನಿಯತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿಯೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಪದೀಪೋ ಪಕಾಸೇತೀತಿ, ತಥೇವ ಘಾತಕವೋಹಾರೋ. ನ ಚ ಕೇವಲಸ್ಸ ವಧಾಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭುನೋ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಕಲಾಪಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಸನ್ತಾನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸೇವ ಪನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಅತ್ಥೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೋ. ಸನ್ತಾನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾನಞ್ಚ ಪದೀಪಾದೀನಂ ಅತ್ಥಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರಣಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ. ನ ಪಟಿವಿರತಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿರತಾ.

ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ, ಪರಸ್ಸ ಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಪರೋ ಯಥಾಕಾಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ. ತಂ ಹೀನೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಪಣೀತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಪಣೀತತಾಯ. ತಥಾ ಖುದ್ದಕೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಮಹನ್ತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ ಚ. ವತ್ಥುಸಮತ್ತೇ ಪನ ಸತಿ ಗುಣಾಧಿಕಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ತಂತಂಗುಣಾಧಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ತತೋ ಹೀನಗುಣಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ. ವತ್ಥುಗುಣಾನಂ ಪನ ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಮುದುಭಾವೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ತಿಬ್ಬಭಾವೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ.

ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಹರಣನ್ತಿ. ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋವ. ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ, ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ, ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ, ಕುಸಾವಹಾರೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಅವಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನೇನ ಪರಸನ್ತಕಹರಣಂ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಪಯೋಗೋ. ವಿನಾ ಮನ್ತೇನ ತಾದಿಸೇನ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಸಿದ್ಧೇನ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನಂ ಇದ್ಧಿಮಯೋ ಪಯೋಗೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಮೇಸೂತಿ ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು. ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ. ತತ್ಥ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪುರಿಸಾನಂ ತಾವ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋ ದಸ, ಧನಕ್ಕೀತಾದಯೋ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ ಇತ್ಥಿಯೋ, ಇತ್ಥೀಸು ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾರಕ್ಖಸಪರಿದಣ್ಡಾನಂ, ದಸನ್ನಞ್ಚ ಧನಕ್ಕೀತಾದೀನನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಅಞ್ಞಪುರಿಸಾ. ಸ್ವಾಯಂ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣರಹಿತೇ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಗುಣರಹಿತೇಪಿ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ಉಭಿನ್ನಂ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ. ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದಭಾವೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತಿಬ್ಬತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ, ಸೇವನಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ತಯೋ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ತಯೋತಿ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಚತ್ತಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಪನ ತೀಹೇವ. ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ.

ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜಕೋ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ, ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ವತ್ಥು, ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ. ತಸ್ಮಾ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞಾಪನಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ.

ಸೋ ಯಮತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಅಪಿಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸಕ್ಖಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ತೇಲಂ ನದೀ ಮಞ್ಞೇ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಅದಿಟ್ಠಂಯೇವ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ಲಬ್ಭತೇವ.

ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅತಥಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ. ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಹಿ ಪಯೋಗೇ ಕತೇಪಿ ಪರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಸಂವಾದನಸ್ಸ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ಏಕೋ ಸಮ್ಭಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಭೂತವಚನಂ, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ ತಯೋ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಪರೋ ದನ್ಧತಾಯ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ.

ಸುರಾತಿ ಪಿಟ್ಠಸುರಾ, ಪೂವಸುರಾ, ಓದನಸುರಾ, ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚ ಸುರಾ. ಮೇರಯನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ, ಫಲಾಸವೋ, ಮಧ್ವಾಸವೋ, ಗುಳಾಸವೋ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಚ ಆಸವಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಮದನೀಯಟ್ಠೇನ ಮಜ್ಜಂ. ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ತಂ ಪಿವತಿ, ಸಾ ಪಮಾದಕಾರಣತ್ತಾ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸುರಾಮೇರಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಜ್ಜಸ್ಸ ಬೀಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮದವಸೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಪಮಾದಚೇತನಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ. ತಸ್ಸ ಮಜ್ಜಭಾವೋ, ಪಾತುಕಮ್ಯತಾಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಪಾತಬ್ಬತೋ ಏಕನ್ತೇನ ಸಾವಜ್ಜಭಾವೋ. ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಪನ ವತ್ಥುಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಮುಖಂ ನ ಪವಿಸತಿ, ಪಗೇವ ಜಾನನ್ತಾನಂ. ಅಡ್ಢಪಸತಮತ್ತಸ್ಸ ಪಾನಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಅದ್ಧಾಳ್ಹಕಮತ್ತಸ್ಸ ಪಾನಂ ತತೋ ಮಹನ್ತಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಸಞ್ಚಾಲನಸಮತ್ಥಂ ಬಹುಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಗಾಮಘಾತಕಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಮೇವ. ಪಾಪಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಪತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ, ಮುಸಾವಾದಂ ಪತ್ವಾ ಮುಸಾವಾದೇನ ಸಙ್ಘಭೇದೇ, ಸುರಾಪಾನಂ ಪತ್ವಾ ಕಾಯಸಞ್ಚಾಲನಸಮತ್ಥಂ ಬಹುಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಗಾಮಘಾತಕಾದಿಕಮ್ಮಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಚೇತೇಹಿ ಮುಸಾವಾದೇನ ಸಙ್ಘಭೇದೋವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಞ್ಹಿ ಕತ್ವಾ ಕಪ್ಪಂ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ.

ಇದಾನಿ ಏತೇಸು ಸಭಾವತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ, ವೇದನತೋ, ಮೂಲತೋ, ಕಮ್ಮತೋ, ಫಲತೋತಿ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತನಾಸಭಾವಾವ. ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ, ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಏಕೇ. ಮುಸಾವಾದೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ, ಸುರಾಪಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ. ವೇದನತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತಿವೇದನಂ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನೋ, ತಥಾ ಸುರಾಪಾನಂ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಂ ನ ಹೋತಿ. ಮುಸಾವಾದೋ ತಿವೇದನೋ. ಮೂಲತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಕೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಮುಸಾವಾದೋ ಚ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ವಾ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸುರಾಪಾನಞ್ಚ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಂ. ಕಮ್ಮತೋ ಮುಸಾವಾದೋಯೇವೇತ್ಥ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸೇಸಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ. ಫಲತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿಫಲಾ ಚೇವ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕತಾದಿನಾನಾವಿಧಅನಿಟ್ಠಫಲಾ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಭಾವಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪ್ಪಟಿವಿರತಾತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತಿಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೇನ ನ ಪಟಿವಿರತಾ. ದುಸ್ಸೀಲಾತಿ ತತೋ ಏವ ಪಞ್ಚಸೀಲಮತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸೀಲಾ. ಪಾಪಧಮ್ಮಾತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮಾ, ಹೀನಾಚಾರಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತತೋ ವಿರತೋ, ಆರಕಾ ಠಿತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಇಧಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದೀನಂ ಸಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ವೇದನತೋ, ಮೂಲತೋ, ಕಮ್ಮತೋ, ಸಮಾದಾನತೋ, ಭೇದತೋ, ಫಲತೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋ ಪಞ್ಚಪಿ ಚೇತನಾಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ, ವಿರತಿವಸೇನ ಪನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ. ಯಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಆರತಿ ವಿರತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತಿ. ಸಾ ಪಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ, ಸಮಾದಾನವಿರತಿ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀತಿ. ತತ್ಥ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿವಯಬಾಹುಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯುತ್ತಮೇತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವಿರತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ ನಾಮ. ಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನೇ ತದುತ್ತರಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವಿರತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತಿ ನಾಮ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ವಿರತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿ ನಾಮ, ಯಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ‘‘ಪಾಣಂ ಘಾತೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಾಸು ಸಮಾದಾನವಿರತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ಏತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ. ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋಯೇವ ಹಿ ವಿರತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ಏವಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಾಯೇವ ಏತೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾನಿ ಪಜಹನ್ತಿ. ವೇದನತೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸುಖವೇದನಾವ.

ಮೂಲತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸಅಮೋಹವಸೇನ ತಿಮೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಾ. ಕಮ್ಮತೋ ಮುಸಾವಾದಾ ವೇರಮಣಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸೇಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಸಮಾದಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ಸಯಮೇವ ವಾ ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಭೇದತೋ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಯಂ ಯಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ತಂ ತದೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಇತರಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಗಹಟ್ಠಾ ಹಿ ಅನಿಬದ್ಧಸೀಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಂ ಯಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ರಕ್ಖನ್ತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ.

ಫಲತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಜವನಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾ, ಚಾರುತಾ, ಮುದುತಾ, ಸುಚಿತಾ, ಸೂರತಾ, ಮಹಬ್ಬಲತಾ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಚನತಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪತಾ, ಅಭಿಜ್ಜಪರಿಸತಾ, ಅಚ್ಛಮ್ಭಿತಾ, ದುಪ್ಪಧಂಸಿಯತಾ, ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ಅಮರಣತಾ, ಮಹಾಪರಿವಾರತಾ, ಸುವಣ್ಣತಾ, ಸುಸಣ್ಠಾನತಾ, ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾ, ಅಸೋಕತಾ, ಪಿಯಮನಾಪೇಹಿ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ದೀಘಾಯುಕತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಫಲಾನಿ.

ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ಮಹಾಧನಧಞ್ಞತಾ, ಅನನ್ತಭೋಗತಾ, ಥಿರಭೋಗತಾ, ಇಚ್ಛಿತಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಲಾಭೋ, ರಾಜಾದೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭೋಗತಾ, ಉಳಾರಭೋಗತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೋ, ನತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಅಜಾನನತಾ, ಸುಖವಿಹಾರಿತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿ.

ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ವಿಗತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪತಾ, ಅನ್ನಪಾನವತ್ಥಚ್ಛಾದನಾದೀನಂ ಲಾಭಿತಾ, ಸುಖಸುಪನತಾ, ಸುಖಪಟಿಬುಜ್ಝನತಾ, ಅಪಾಯಭಯವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಇತ್ಥಿಭಾವನಪುಂಸಕಭಾವಾನಂ ಅಭಬ್ಬತಾ, ಅಕ್ಕೋಧನತಾ, ಸಚ್ಚಕಾರಿತಾ, ಅಮಙ್ಕುತಾ, ಆರಾಧನಸುಖತಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯತಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣತಾ, ನಿರಾಸಙ್ಕತಾ, ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಾ, ಸುಖವಿಹಾರಿತಾ, ಅಕುತೋಭಯತಾ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವೋತಿ ಏವಮಾದೀನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾವೇರಮಣಿಯಾ ಫಲಾನಿಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ, ತಸ್ಮಾ (ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ ವೇರಮಣಿಯಾ).

ಮುಸಾವಾದಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಿನ್ದ್ರಿಯತಾ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠಮಧುರಭಾಣಿತಾ, ಸಮಸಿತಸುದ್ಧದನ್ತತಾ, ನಾತಿಥೂಲತಾ, ನಾತಿಕಿಸತಾ, ನಾತಿರಸ್ಸತಾ, ನಾತಿದೀಘತಾ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸತಾ, ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧಮುಖತಾ, ಸುಸ್ಸೂಸಕಪರಿಸತಾ, ಆದೇಯ್ಯವಚನತಾ, ಕಮಲದಲಸದಿಸಮುದುಲೋಹಿತತನುಜಿವ್ಹತಾ, ಅಲೀನತಾ, ಅನುದ್ಧತತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿ.

ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ಅಪ್ಪಮಾದತಾ, ಞಾಣವನ್ತತಾ, ಸದಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾ, ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನವನ್ತತಾ, ಅನಲಸತಾ, ಅಜಳತಾ, ಅನುಮ್ಮತ್ತತಾ, ಅಚ್ಛಮ್ಭಿತಾ, ಅಸಾರಮ್ಭಿತಾ, ಅನಿಸ್ಸುಕಿತಾ, ಅಮಚ್ಛರಿತಾ, ಸಚ್ಚವಾದಿತಾ, ಅಪಿಸುಣಅಫರುಸಅಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪವಾದಿತಾ, ಕತಞ್ಞುತಾ, ಕತವೇದಿತಾ, ಚಾಗವನ್ತತಾ, ಸೀಲವನ್ತತಾ, ಉಜುಕತಾ, ಅಕ್ಕೋಧನತಾ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಉಜುದಿಟ್ಠಿತಾ, ಮಹನ್ತತಾ, ಪಣ್ಡಿತತಾ, ಅತ್ಥಾನತ್ಥಕುಸಲತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಫಲಾನಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಸಭಾವಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸೀಲವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಞ್ಚಸೀಲವಸೇನ ಸೀಲವಾ. ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋತಿ ಸುನ್ದರಧಮ್ಮೋ, ಸರಣಗಮನಪರಿದೀಪಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ಪನ ಪುತ್ತೋ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಅಸ್ಸದ್ಧೇಸು ದುಸ್ಸೀಲೇಸು ಚ ಸಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೋ, ಸೋಪಿ ಅವಜಾತೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅವಜಾತಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಅತಿಜಾತಾದಿಭಾವೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಯೋ ಹೋತಿ ಕುಲಗನ್ಧನೋತಿ ಕುಲಚ್ಛೇದಕೋ ಕುಲವಿನಾಸಕೋ. ಛೇದನತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಗನ್ಧಸದ್ದೋ, ‘‘ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೬೫) ವಿಯ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕುಲಧಂಸನೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ.

ಏತೇ ಖೋ ಪುತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತೇ ಅತಿಜಾತಾದಯೋ ತಯೋ ಪುತ್ತಾ ಏವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಪುತ್ತಾ ನಾಮ, ನ ಇತೋ ವಿನಿಮುತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ. ಇಮೇಸು ಪನ ಯೇ ಭವನ್ತಿ ಉಪಾಸಕಾ ಯೇ ಸರಣಗಮನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಸಕಾ ಭವನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ, ತೇ ಚ ಪಣ್ಡಿತಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ಯಾಚಕಾನಂ ವಚನಂ ಜಾನನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮುಖಾಕಾರದಸ್ಸನೇನೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪೂರಣತೋತಿ ವದಞ್ಞೂ, ತೇಸಂ ವಾ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ದಾನಂ ಅದತ್ವಾ ಏವಂಭೂತಾ, ಮಯಾ ಪನ ಏವಂ ನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ತದತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ವದಞ್ಞೂ, ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ವದಞ್ಞೂ. ‘‘ಪದಞ್ಞೂ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ಪದಾನಿಯಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಸೀಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಏವ ವಿಗತಮಚ್ಛೇರಮಲತ್ತಾ ವೀತಮಚ್ಛರಾ. ಅಬ್ಭಘನಾತಿ ಅಬ್ಭಸಙ್ಖಾತಾ ಘನಾ, ಘನಮೇಘಪಟಲಾ ವಾ ಮುತ್ತೋ ಚನ್ದೋವಿಯ, ಉಪಾಸಕಾದಿಪರಿಸಾಸು ಖತ್ತಿಯಾದಿಪರಿಸಾಸು ಚ ವಿರೋಚರೇ ವಿರೋಚನ್ತಿ, ಸೋಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅವುಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೫. ಛಟ್ಠೇ ಅವುಟ್ಠಿಕಸಮೋತಿ ಅವುಟ್ಠಿಕಮೇಘಸಮೋ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಮೇಘೋ ಸತಪಟಲಸಹಸ್ಸಪಟಲೋ ಹುತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಥನನ್ತೋ ಗಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಜ್ಜೋತನ್ತೋ ಏಕಂ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಪಿ ಅಪಾತೇತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಥೂಪಮೋ ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವುಟ್ಠಿಕಸಮೋ’’ತಿ. ಪದೇಸವಸ್ಸೀತಿ ಏಕದೇಸವಸ್ಸಿಮೇಘಸಮೋ. ಪದೇಸವಸ್ಸೀ ವಿಯಾತಿ ಹಿ ಪದೇಸವಸ್ಸೀ. ಏಕಚ್ಚೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಠಿತೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೇ ತೇಮೇನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ನ ತೇಮೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಮನ್ದಂ ವಸ್ಸತಿ, ತಥೂಪಮಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪದೇಸವಸ್ಸೀ’’ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಭಿವಸ್ಸೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಥವೀಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದಾದಿಕೇ ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೇ ಅಭಿವಸ್ಸಿಮೇಘಸಮೋ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಅಭಿವಸ್ಸತಿ, ತಂ ಚಾತುದ್ದೀಪಿಕಮಹಾಮೇಘಂ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾಭಿವಸ್ಸೀ’’ತಿ.

ಸಬ್ಬೇಸಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ನ ದಾತಾ ಹೋತೀತಿ ಅದಾನಸೀಲೋ ಹೋತಿ, ಥದ್ಧಮಚ್ಛರಿತಾಯ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ದಾನಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಞ್ಚ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣಾ ಚೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮತ್ತಸಮಣಾ ಚ ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚೇವ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಇಧ ‘‘ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಕಪಣಾ ನಾಮ ದುಗ್ಗತಾ ದಲಿದ್ದಮನುಸ್ಸಾ. ಅದ್ಧಿಕಾ ನಾಮ ಪಥಾವಿನೋ ಪರಿಬ್ಬಯವಿಹೀನಾ. ವನಿಬ್ಬಕಾ ನಾಮ ಯೇ ‘‘ಇಟ್ಠಂ ದೇಥ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪಂ ಕಾಲೇನ ಅನವಜ್ಜಂ ಉದಗ್ಗಚಿತ್ತಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ, ಏವಂ ದೇನ್ತಾ ಗಚ್ಛಥ ಸುಗತಿಂ, ಗಚ್ಛಥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದಾನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತಾ ದಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಥೋಮೇನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ. ಯಾಚಕಾ ನಾಮ ಯೇ ಕೇವಲಂ ‘‘ಮುಟ್ಠಿಮತ್ತಂ ದೇಥ, ಪಸತಮತ್ತಂ ದೇಥ, ಸರಾವಮತ್ತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಯಾಚಮಾನಾ ವಿಚರನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗುಣಖೇತ್ತಂ ಉಪಕಾರಿಖೇತ್ತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಪಣಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕರುಣಾಖೇತ್ತಂ. ಅನ್ನನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ. ಪಾನನ್ತಿ ಅಮ್ಬಪಾನಾದಿಪಾನಕಂ. ವತ್ಥನ್ತಿ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಾದಿಅಚ್ಛಾದನಂ. ಯಾನನ್ತಿ ರಥವಯ್ಹಾದಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಉಪಾಹನಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಮನಸಾಧನಂ. ಮಾಲಾತಿ ಗನ್ಥಿತಾಗನ್ಥಿತಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಪ್ಫಂ. ಗನ್ಧನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧಜಾತಂ ಪಿಸಿತಂ ಅಪಿಸಿತಂ ಗನ್ಧೂಪಕರಣಞ್ಚ. ವಿಲೇಪನನ್ತಿ ಛವಿರಾಗಕರಣಂ. ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿ ಚೇವ ಪಾವಾರಕೋಜವಾದಿ ಚ ಸಯಿತಬ್ಬವತ್ಥು. ಸೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಆಸನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಆವಸಥನ್ತಿ ವಾತಾತಪಾದಿಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನಂ ಪತಿಸ್ಸಯಂ. ಪದೀಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ದೀಪಕಪಲ್ಲಿಕಾದಿಪದೀಪೂಪಕರಣಂ.

ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಏವಂ ದಾತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅದೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಸ್ಸಿಕಮೇಘಸದಿಸೋ ಹೋತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಥಾ ಸೋ ಮೇಘೋ ಸತಪಟಲಸಹಸ್ಸಪಟಲೋ ಹುತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಸ್ಸಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋ ಉಳಾರಂ ವಿಪುಲಞ್ಚ ಭೋಗಂ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಗೇಹಂ ಆವಸನ್ತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಟಚ್ಛುಮತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖಂ ವಾ ಉಳುಙ್ಕಮತ್ತಂ ಯಾಗುಂ ವಾ ಅದತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ವಿವಸೋ ಮಚ್ಚುವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಅವುಟ್ಠಿಕಸಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ನಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮೇಸು ಚ ತೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪಠಮೋ ಏಕಂಸೇನೇವ ಗರಹಿತಬ್ಬೋ, ದುತಿಯೋ ಪಸಂಸನೀಯೋ, ತತಿಯೋ, ಪಸಂಸನೀಯತರೋ. ಪಠಮೋ ವಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಬ್ಬನಿಹೀನೋ, ದುತಿಯೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ತತಿಯೋ ಉತ್ತಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ಸಮಣೇತಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಬಹುವಚನಂ ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಲದ್ಧಾನಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ, ಸಮಣೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಪುಟ್ಠೋ ನ ಸಂವಿಭಜತಿ. ಅನ್ನಂ ಪಾನಞ್ಚ ಭೋಜನನ್ತಿ ಅನ್ನಂ ವಾ ಪಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಭೋಜನಂ, ತಂ ನ ಸಂವಿಭಜತಿ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಅತ್ಥಿಕಭಾವೇನ ಉಪಗತೇ ಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಲಭಿತ್ವಾ ಅನ್ನಾದಿನಾ ಸಂವಿಭಾಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತಿ, ಕಿಂ ಸೋ ಅಞ್ಞಂ ದಾನಂ ದಸ್ಸತಿ, ತಂ ಏವರೂಪಂ ಥದ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಂ ಪುರಿಸಾಧಮಂ ನಿಹೀನಪುಗ್ಗಲಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅವುಟ್ಠಿಕಸಮೋತಿ ಆಹು ಕಥಯನ್ತೀತಿ.

ಏಕಚ್ಚಾನಂ ನ ದದಾತೀತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಮಹತಿ ದಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಏಕೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತೇಸು ಕೋಧವಸೇನ ವಾ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಲೋಭವಸೇನ ವಾ ನ ದದಾತಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪವೇಚ್ಛತೀತಿ ಏಕೇಸಂಯೇವ ಪನ ದದಾತಿ. ಮೇಧಾವಿನೋತಿ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಾ ಜನಾ.

ಸುಭಿಕ್ಖವಾಚೋತಿ ಯೋ ಉಪಗತಾನಂ ಯಾಚಕಾನಂ ‘‘ಅನ್ನಂ ದೇಥ, ಪಾನಂ ದೇಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ತಂ ದಾಪೇತಿ, ಸೋ ಸುಲಭಭಿಕ್ಖತಾಯ ಸುಭಿಕ್ಖಾ ವಾಚಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಭಿಕ್ಖವಾಚೋ. ‘‘ಸುಭಿಕ್ಖವಸ್ಸೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಯಥಾ ಲೋಕೋ ಸುಭಿಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಭಿವಸ್ಸಿತಮಹಾಮೇಘೋ ಸುಭಿಕ್ಖವಸ್ಸೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಮಹಾದಾನೇಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಭಿವಸ್ಸೀ ಸುಭಿಕ್ಖವಸ್ಸೀತಿ. ಆಮೋದಮಾನೋ ಪಕಿರೇತೀತಿ ತುಟ್ಠಹಟ್ಠಮಾನಸೋ ಸಹತ್ಥೇನ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಖೇತ್ತೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಕಿರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ವಾಚಾಯಪಿ ‘‘ದೇಥ ದೇಥಾ’’ತಿ ಭಾಸತಿ.

ಇದಾನಿ ನಂ ಸುಭಿಕ್ಖವಸ್ಸಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೇಘೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಮಹಾಮೇಘೋ ಪಠಮಂ ಮನ್ದನಿಗ್ಘೋಸೇನ ಥನಯಿತ್ವಾ ಪುನ ಸಕಲನದೀಕನ್ದರಾನಿ ಏಕನಿನ್ನಾದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪವಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ವಾರಿನಾ ಉದಕೇನ ಥಲಂ ನಿನ್ನಞ್ಚ ಅಭಿಸನ್ದನ್ತೋ ಪೂರೇತಿ ಏಕೋಘಂ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಏಕಚ್ಚೋ ಉಳಾರಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬಸಮತಾಯ ಸೋ ಮಹಾಮೇಘೋ ವಿಯ ವಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಾದಿಸೋ ಯಥಾ ಧನಂ ಉಟ್ಠಾನಾಧಿಗತಂ ಅತ್ತನೋ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನಲಸೋ ಹುತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅನ್ನೇನ ಪಾನೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಚ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇನ ಪತ್ತೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ವನಿಬ್ಬಕೇ ಸಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮದೇವ ದೇಸಕಾಲಾನುರೂಪಞ್ಚೇವ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಞ್ಚ ತಪ್ಪೇತಿ ಸಮ್ಪವಾರೇತೀತಿ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸುಖಪತ್ಥನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೬. ಸತ್ತಮೇ ಸುಖಾನೀತಿ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ಪತ್ಥಯಮಾನೋತಿ ಇಚ್ಛಮಾನೋ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ. ಸೀಲನ್ತಿ ಗಹಟ್ಠಸೀಲಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸೀಲಞ್ಚ. ಗಹಟ್ಠೋ ಚೇ ಗಹಟ್ಠಸೀಲಂ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಚೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಗೋಪೇಯ್ಯ. ಪಸಂಸಾ ಮೇ ಆಗಚ್ಛತೂತಿ ‘‘ಮಮ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ. ಸೀಲವತೋ ಹಿ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಅಸುಕೋ ಅಸುಕಕುಲಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸೀಲವಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ ಸದ್ಧೋ ಪಸನ್ನೋ ದಾಯಕೋ ಕಾರಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ‘‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೋರತೋ ಸುಖಸಂವಾಸೋ ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ…ಪೇ… ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಗಹಪತಯೋ, ಸೀಲವತೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೨೧೩; ಉದಾ. ೭೬; ಮಹಾವ. ೨೮೫).

ತಥಾ –

‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು – ‘ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಚಸ್ಸಂ ಮನಾಪೋ, ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚಾ’ತಿ, ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೫).

ಭೋಗಾ ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೂತಿ ಏತ್ಥ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ತಾವ ಸೀಲವತೋ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇನ ಯೇನ ಸಿಪ್ಪಟ್ಠಾನೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ – ಯದಿ ಕಸಿಯಾ, ಯದಿ ವಣಿಜ್ಜಾಯ, ಯದಿ ರಾಜಪೋರಿಸೇನ, ತಂ ತಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾವಿಧಿಞ್ಚ ಅತಿವಿಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಭಾವತೋ ಅಥಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಭೋಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಭೋಗಾ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪನ ಸೀಲಾಚಾರಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣೇಸು ಚ ಪಸನ್ನಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉಳಾರುಳಾರೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಭಿಹರನ್ತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಭೋಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಗಹಪತಯೋ, ಸೀಲವಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಪ್ಪಮಾದಾಧಿಕರಣಂ ಮಹನ್ತಂ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೨೧೩; ಉದಾ. ೭೬; ಮಹಾವ. ೨೮೫).

ತಥಾ –

‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು – ‘ಲಾಭೀ ಅಸ್ಸ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’ನ್ತಿ, ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೫) ಚ –

ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಸು ಪತ್ಥಯಾನೋತಿ ಪತ್ಥಯನ್ತೋ. ತಯೋ ಸುಖೇತಿ ತೀಣಿ ಸುಖಾನಿ. ವಿತ್ತಲಾಭನ್ತಿ ಧನಲಾಭಂ, ಭೋಗುಪ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಪಸಂಸಾಯ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ, ಭೋಗೇಹಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ, ಇತರೇನ ಉಪಪತ್ತಿಸುಖಂ; ತಥಾ ಪಠಮೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖಂ, ತತಿಯೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಸುಖಂ, ದುತಿಯೇನ ಉಭಯಸುಖಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಪಸಂಸಾದಿಕಾರಣಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ವಿಯ ಪಸಂಸಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ಪಾಪಮಿತ್ತಪರಿವಜ್ಜನಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸೇವನಞ್ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಕರೋನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಕಿಯೋತಿ ಪಾಪಸ್ಮಿಂ ಪರಿಸಙ್ಕಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಿನಾ ಪಾಪಂ ಕತಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸತಿ ವಾ, ತಥಾ ಹೇಸ ಪಾಪಪುರಿಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಞ್ಚರತೀ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಾಪಜನಸೇವಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪರಿ, ಅಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅವಣ್ಣೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಪಾಪಜನಸೇವಿತಾಯ ರುಹತಿ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪತ್ಥರತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸ ವೇ ತಾದಿಸಕೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋ ಯಾದಿಸಂ ಪಾಪಮಿತ್ತಂ ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ವಾ ಭಜತಿ ಉಪಸೇವತಿ ಚ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭೂಮಿಭಾಗವಸೇನ ಉದಕಂ ವಿಯ ತಾದಿಸೋವ ಹೋತಿ, ಪಾಪಧಮ್ಮೋ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಹವಾಸೋ ಹಿ ತಾದಿಸೋ; ಯಸ್ಮಾ ಸಹವಾಸೋ ಸಂಸಗ್ಗೋ ಉಪರಾಗೋ ವಿಯ ಫಲಿಕಮಣೀಸು ಪುರಿಸಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪುಗ್ಗಲಾಕಾರಂ ಗಾಹಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಹ ವಾಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸೇವಮಾನೋ ಸೇವಮಾನನ್ತಿ ಪರಂ ಪಕತಿಸುದ್ಧಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇವಮಾನಂ ಸೇವಮಾನೋ ಭಜಮಾನೋ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೋ, ತೇನ ವಾ ಸೇವಿಯಮಾನೋ. ಸಮ್ಫುಟ್ಠೋ ಸಮ್ಫುಸನ್ತಿ ತೇನ ಪಕತಿಸುದ್ಧೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಹವಾಸೇನ ಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಫುಟ್ಠೋ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೋ ಸಯಮ್ಪಿ, ತಥಾ ತಂ ಫುಸನ್ತೋ. ಸರೋ ದಿದ್ಧೋ ಕಲಾಪಂ ವಾತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಸರೋ ವಿಸೇನ ದಿದ್ಧೋ ಲಿತ್ತೋ ಸರಕಲಾಪಗತೋ ಸರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ಸರಕಲಾಪಂ ಅತ್ತನಾ ಫುಟ್ಠಂ ಅಲಿತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪಲಿಮ್ಪತಿ, ಏವಂ ಪಾಪೇನ ಉಪಲೇಪಭಯಾ ಧೀರೋತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಧೀರೋ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೋ ಪಾಪಸಹಾಯೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ.

ಪೂತಿಮಚ್ಛಂ ಕುಸಗ್ಗೇನಾತಿ ಯಥಾ ಕುಚ್ಛಿತಭಾವೇನ ಪೂತಿಭೂತಂ ಮಚ್ಛಂ ಕುಸತಿಣಗ್ಗೇನ ಯೋ ಪುರಿಸೋ ಉಪನಯ್ಹತಿ ಪುಟಬನ್ಧವಸೇನ ಬನ್ಧತಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಕುಸಾ ಅಪೂತಿಕಾಪಿ ಪೂತಿಮಚ್ಛಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪೂತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಮೇವ ವಾಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಬಾಲೂಪಸೇವನಾತಿ ಏವಂಸಮ್ಪದಾ ಬಾಲಜನೂಪಸೇವನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಧೀರೂಪಸೇವನಾತಿ ಯಥಾ ಅಸುರಭಿನೋಪಿ ಪತ್ತಾ ತಗರಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸುರಭಿಂ ವಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಣ್ಡಿತೂಪಸೇವನಾ ಪಕತಿಯಾ ಅಸೀಲವತೋ ಸೀಲಸಮಾದಾನಾದಿವಸೇನ ಸೀಲಗನ್ಧವಾಯನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸೇವನಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸೇವನಾಯ ಚ ಅಯಂ ಏದಿಸೋ ಆದೀನವೋ ಆನಿಸಂಸೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಪತ್ತಪುಟಸ್ಸೇವ ಪಲಾಸಪುಟಸ್ಸ ವಿಯ ದುಗ್ಗನ್ಧಸುಗನ್ಧವತ್ಥುಸಂಸಗ್ಗೇನ ಅಸಾಧುಸಾಧುಜನಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ. ಞತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾಕಮತ್ತನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖುದ್ರಯಂ ಸುಖುದ್ರಯಞ್ಚ ಫಲನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಅಸನ್ತೇ ಪಾಪಮಿತ್ತೇ ನ ಉಪಸೇವೇಯ್ಯ, ಸನ್ತೇ ಉಪಸನ್ತೇ ವನ್ತದೋಸೇ ಪಸತ್ಥೇ ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇ ಸೇವೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಹಿ ಅಸನ್ತೋ ನಿರಯಂ ನೇನ್ತಿ, ಸನ್ತೋ ಪಾಪೇನ್ತಿ ಸುಗ್ಗತಿನ್ತಿ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಾಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಸಂಸಾಸುಖಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓಸಾನಗಾಥಾಯ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸುಖಾನಂ ಆಗಮನಕಾರಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಓಸಾನಸುಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಭಿದುರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಭಿದುರಾಯನ್ತಿ ಭಿದುರೋ ಅಯಂ. ಕಾಯೋತಿ ರೂಪಕಾಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಆಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಆಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಯೋ. ಕೇ ಆಯನ್ತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ. ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಚತುಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಭೂತುಪಾದಾಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಭಿದುರೋ ಭೇದನಸೀಲೋ ಭೇದನಸಭಾವೋ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿದ್ಧಂಸನಸಭಾವೋತಿ. ‘‘ಭಿನ್ದರಾಯ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಾದಿಚಿತ್ತಂ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನ – ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಯಞ್ಹಿ ಸಞ್ಜಾನನಪಜಾನನವಿಧುರಂ ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಂ ಉಪಲದ್ಧಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿರಾಗಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಿರಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ, ಪಲುಜ್ಜನಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬೇ ಉಪಧೀತಿ ಖನ್ಧೂಪಧಿ, ಕಿಲೇಸೂಪಧಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧಿ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೂಪಧೀತಿ ಏತೇ ‘‘ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಉಪಧಿಸಞ್ಞಿತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಧಮ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಉದಯಬ್ಬಯಪ್ಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ಪಕತಿವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಸುಖತಾಯ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ವಿಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಧಿವಿಭಾಗೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ತಥಾಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ.ಕಥಿತೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಮೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ, ‘‘ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ಪನ ವಚನತೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇನೇವ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಯಂ ಉಪಧೀಸು ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಉಪಧೀಸು ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣವಸೇನ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ತೇಸಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಇಮಿನಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಮೇವ ಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಸೇನ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಜಾತಿಮರಣಮಚ್ಚಗಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪರಮ್ಪರಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಜಾತಿಮರಣಂ ಅತೀತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ಸಮ್ಪತ್ವಾ ಪರಮಂ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮಂ ಅನುತ್ತರಂ ಸನ್ತಿಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ. ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಕಾಲಂ ಕಙ್ಖತಿ ಭಾವಿತತ್ತೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಭಾವಿತಕಾಯಸೀಲಚಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಾ ಭಾವಿತತ್ತೋ ಮರಣಂ ಜೀವಿತಞ್ಚ ಅನಭಿನನ್ದನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲಂ ಕಙ್ಖತಿ ಉದಿಕ್ಖತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಪತ್ಥನಾ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಮರಣಂ, ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಜೀವಿತಂ;

ಕಾಲಞ್ಚ ಪಟಿಕಙ್ಖಾಮಿ, ನಿಬ್ಬಿಸಂ ಭತಕೋ ಯಥಾ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೬೦೬);

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಧಾತುಸೋಸಂಸನ್ದನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೮. ನವಮೇ ಧಾತುಸೋತಿ ಧಾತುತೋ. ಧಾತೂತಿ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಯೋ ಅಧಿಮುತ್ತೀತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಂಸನ್ದನ್ತೀತಿ ತಾಯ ಧಾತುಸಭಾಗತಾಯ ಯಥಾಧಾತು ಯಥಾಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಅಲ್ಲೀಯನ್ತಿ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ. ಸಮೇನ್ತೀತಿ ತಾಯ ಏವ ಸಮಾನಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಏಕಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಜನ್ತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಭಾವಖನ್ತಿದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮೇ ಕರೋನ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಹೀನೇ ಕಾಮಗುಣಾದಿಕೇ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ. ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕೇ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯಾ. ಸಚೇ ಹಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ನ ಸೀಲವನ್ತೋ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಚ ಸೀಲವನ್ತೋ, ತೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಪಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸೇ ಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖೂಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಸೀಲವನ್ತೋ, ಇತರೇ ನ ಸೀಲವನ್ತೋ, ತೇಪಿ ನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಏತರಹಿ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅತೀತಾನಾಗತೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತೀತಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ವೋದಾನಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ.

ಇದಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಸೇವನಮೇವ, ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಸೀಲವನ್ತಸೇವನಮೇವ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಸೇವನಮೇವ, ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಸೇವನಮೇವ ಕೋ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ? ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿಯಾಮೇತಿ. ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಚರನ್ತಿ. ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಬಹುಂ ಭತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪತ್ತಾನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾಸಭಾಗಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇಸುಂ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹಂಸು ‘‘ಆವುಸೋ, ಮನುಸ್ಸಾ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಕಮ್ಮೇ ಪಯೋಜೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿಯಾಮೇತೀತಿ. ಧಾತುಸಂಯುತ್ತೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ – ಗಿಜ್ಝಕೂಟಪಬ್ಬತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗಿಲಾನಸೇಯ್ಯಾಯ ನಿಪನ್ನೋ ಭಗವಾ ಆರಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ವಸನ್ತೇಸು ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀಸು ಏಕಮೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘‘ಪಸ್ಸಥ ನೋ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ, ಭನ್ತೇ. ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೯೯) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಸಂಸಗ್ಗಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಸಹವಾಸಾದಿವಸೇನ ಸಮಾಯೋಗತೋ, ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ, ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ, ಸಮುಲ್ಲಾಪಸಂಸಗ್ಗೋ, ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಸಂಸಗ್ಗೇ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಸಂಸಗ್ಗತೋ. ವನಥೋ ಜಾತೋತಿ ಕಿಲೇಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮೂಹತೋ. ಅಸಂಸಗ್ಗೇನ ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಸಂಸಗ್ಗಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಚ್ಚನ್ತಾಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕೇನ ಛಿಜ್ಜತಿ ಪಹೀಯತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸಮುದಯೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಸಂಸಗ್ಗಾ ತೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಕೋಸಜ್ಜವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಚ, ನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇ ಸೇವನ್ತೇನ ಅಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಂಸಗ್ಗಜೋ ವನಥೋ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕುಸೀತಸೇವನಾಯ ತಾವ ಆದೀನವಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿತ್ತಂ ದಾರು’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪರಿತ್ತಂ ದಾರುನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಂ ಕಟ್ಠಮಯಂ ಕುಲ್ಲಂ. ಯಥಾ ಸೀದೇ ಮಹಣ್ಣವೇತಿ ಯಥಾ ಖುದ್ದಕಂ ಕುಲ್ಲಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ತರಿತುಕಾಮೋ ತೀರಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇಯೇವ ಸೀದೇಯ್ಯ, ಪತಿತ್ವಾ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಭಕ್ಖೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಕುಸೀತಂ ಆಗಮ್ಮ, ಸಾಧುಜೀವೀಪಿ ಸೀದತೀತಿ ಏವಮೇವ ಕುಸೀತಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭರಹಿತಂ ಕಿಲೇಸವಸಿಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇನ ಕತಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಾಧುಜೀವೀಪಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಹೀನಸಂಸಗ್ಗತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಖಜ್ಜಮಾನೋ ಪಾರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ ಸಂಸಾರಣ್ಣವೇಯೇವ ಸೀದತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅನತ್ಥಾವಹೋ ಕುಸೀತಸಂಸಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಆಲಸಿಯಾನುಯೋಗೇನ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದತೀತಿ ಕುಸೀತಂ. ತತೋ ಏವ ಹೀನವೀರಿಯಂ ನಿಬ್ಬೀರಿಯಂ ಅಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪನ ಕಾಯವಿವೇಕಾದೀನಞ್ಚೇವ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪವಿವಿತ್ತೇಹಿ, ತತೋ ಏವ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೇಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಪೇಸಿತತ್ತಭಾವತೋ ಪಹಿತತ್ತೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಝಾಯನತೋ ಝಾಯೀಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯತಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಪ್ಪಞ್ಞೇಹಿಯೇವ ಸಹ ಆವಸೇಯ್ಯ ಸಂವಸೇಯ್ಯಾತಿ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪರಿಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೯. ದಸಮೇ ಪರಿಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅವುದ್ಧಿಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥಾಯ ಹೋನ್ತಿ. ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ‘‘ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೇಖೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮಿತಬ್ಬತೋ ಆರಾಮೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಾರಾಮೋ. ಕಮ್ಮೇ ರತೋತಿ ಕಮ್ಮರತೋ. ಕಮ್ಮಾರಾಮತಂ ಕಮ್ಮಾಭಿರತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಾರಾಮತಮನುಯುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಚೀವರವಿಚಾರಣಂ, ಚೀವರಕರಣಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ, ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಂ, ಅಂಸಬನ್ಧನಂ, ಕಾಯಬನ್ಧನಂ, ಧಮಕರಣಂ, ಆಧಾರಕಂ, ಪಾದಕಥಲಿಕಂ, ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಉಪಕರಣಾನಂ ಕರಣಂ, ಯಞ್ಚ ವಿಹಾರೇ ಖಣ್ಡಫುಲ್ಲಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖರಣಂ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಏತಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಸಕಲದಿವಸಂ ಏತಾನೇವ ಕರೋತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ಏತೇಸಂ ಕರಣವೇಲಾಯಮೇವ ಏತಾನಿ ಕರೋತಿ, ಉದ್ದೇಸವೇಲಾಯಂ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಜ್ಝಾಯವೇಲಾಯಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದಿಕರಣವೇಲಾಯಂ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ಮನಸಿಕಾರವೇಲಾಯಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪಾರಿಹಾರಿಯಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಾ, ನ ಸೋ ಕಮ್ಮಾರಾಮೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ತಂ –

‘‘ಯಾನಿ ಖೋ ಪನ ತಾನಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಉಚ್ಚಾವಚಾನಿ ಕಿಂಕರಣೀಯಾನಿ, ತತ್ಥ ದಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಅನಲಸೋ, ತತ್ರುಪಾಯಾಯ ವೀಮಂಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಲಂ ಕಾತುಂ ಅಲಂ ಸಂವಿಧಾತು’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೫; ಅ. ನಿ. ೧೦.೧೮) –

ಆದಿನಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಅನುಞ್ಞಾತಕರಣಮೇವ ಹೋತಿ.

ಭಸ್ಸಾರಾಮೋತಿ ಯೋ ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತರಾಜಕಥಾದಿವಸೇನ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ವೀತಿನಾಮೇತಿ, ಅಯಂ ಭಸ್ಸೇ ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಭಸ್ಸಾರಾಮೋ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಿವಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪಭಸ್ಸೋ ಭಸ್ಸೇ ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀಯೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯಂ – ಧಮ್ಮೀ ವಾ ಕಥಾ, ಅರಿಯೋ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೩) ವುತ್ತವಿಧಿಂಯೇವ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ.

ನಿದ್ದಾರಾಮೋತಿ ಯೋ ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ, ಪಸ್ಸಸುಖಂ, ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ, ಯೋ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ಠಿತೋಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೋ ನಿದ್ದಾಯತಿ, ಅಯಂ ನಿದ್ದಾರಾಮೋ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಕರಜಕಾಯಗೇಲಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ, ನಾಯಂ ನಿದ್ದಾರಾಮೋ, ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭).

ಏತ್ಥ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕೋಪಿ ಸೇಖೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಇತರೇಸಂ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಪರಿಹಾನಾಯ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಸ್ಸ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಉದ್ಧತೋತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಕರೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಉದ್ಧತೋ ಅವೂಪಸನ್ತೋ. ಅಪ್ಪಕಿಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಸ್ಸಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಕಾಲೇಯೇವ ಕರಣತೋ ಅಪ್ಪಕಿಚ್ಚೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ. ಅಪ್ಪಮಿದ್ಧೋತಿ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇನ ನಿದ್ದಾರಹಿತೋ ಅಸ್ಸ. ಅನುದ್ಧತೋತಿ ಭಸ್ಸಾರಾಮತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅಭಸ್ಸಾರಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ನ ಉದ್ಧತೋ ವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ, ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಪಠಮದುತಿಯಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮನವಮೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಇತರೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ.