೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೦. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನೀತಿ ಪುಜ್ಜಭವಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ಕಿರಿಯಾ ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ. ತಾ ಏವ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ. ದಾನಮಯನ್ತಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಭವಮೂಲಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹವಸೇನ ಪೂಜಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಾನಂ, ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ. ಚೀವರಾದೀಸು ಹಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನ್ನಾದೀಸು ವಾ ದಸಸು ದಾನವತ್ಥೂಸು ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಂ ತಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗಕಾಲೇ ಪಚ್ಛಾ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ಚಾತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಪವತ್ತಚೇತನಾ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ.

ಸೀಲಮಯನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಸೀಲಉಪೋಸಥನಿಯಮಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚ, ಅಟ್ಠ, ದಸ ವಾ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಪೂರಣತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜನ್ತಸ್ಸ ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವತಮ್ಹಿ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಚೀವರಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಯಾ ಆಪಾಥಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಿ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ವೀರಿಯೇನ ಆಜೀವಂ ಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಸೀಲತೀತಿ ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ.

ತಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೮) ವುತ್ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇನ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜಿವ್ಹಂ, ಕಾಯಂ, ಮನಂ. ರೂಪೇ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ. ರೂಪಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಂ. ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಚೇತನಾ, ಯಾ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಾ ಝಾನಚೇತನಾ, ಯಾ ಚ ಅನವಜ್ಜೇಸು ಕಮ್ಮಾಯತನಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಭಾವೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಮಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಚಾತಿ.

ಏಕಮೇಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಾಯೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ತದತ್ಥಂ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯಙ್ಗಂ ವಾಚಙ್ಗಞ್ಚ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಅನ್ನಾದೀನಿ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಚಾಪಿ ‘‘ಅನ್ನದಾನಾದೀನಿ ದೇಮೀ’’ತಿ ವಾ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾ ದಾನಕಾಲೇ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ. ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ದದತೋ ಸೀಲಮಯಂ, ಖಯತೋ ವಯತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದದತೋ ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ.

ಅಪರಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ – ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ ದೇಸನಾಮಯಂ ಸವನಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ. ಸರಣಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತೇನೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ತತ್ಥ ವುಡ್ಢತರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಭಿವಾದನಮಗ್ಗಸಮ್ಪದಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪಚಾಯನಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುಡ್ಢತರಾನಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಕರಣವಸೇನ, ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರಣವಸೇನ ‘‘ಗಚ್ಛ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪತ್ತಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಾಹರಣಾದಿವಸೇನ ಚ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ದತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದೀಹಿ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪತ್ತಿ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರಿಣಾಮವಸೇನ ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪತ್ತಿಯಾ ಕೇವಲಂ ವಾ ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಪುಞ್ಞಂ ‘‘ಸಾಧು, ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣಧಮ್ಮಂ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತಿ – ಇದಂ ದೇಸನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಏಕೋ ‘‘ಏವಂ ಮಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನೂಪಾಯೋ’’ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುರೇಚಾರಿಕಹಿತಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಇದಂ ಸವನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇಕೋ ‘‘ಇತಿ ಮಂ ಸದ್ಧೋತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಗಮನಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ವಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಉಜುಕರಣಕಾಲೇ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ವಿಜಾನನಪಜಾನನವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿ ಕುಸಲಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಾದಿ ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೇಪಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಪುಞ್ಞಾನುಸ್ಸರಣವಣ್ಣಾರಹವಣ್ಣನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ. ಇತರಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ. ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಭಾವೇನೇವ ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪುರಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ದಾನಮಯಾದೀಹಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಪಚಾಯನವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾನಿ ಸೀಲಮಯೇ, ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಅಬ್ಭನುಮೋದನಾನಿ ದಾನಮಯೇ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸವನಾನಿ ಭಾವನಾಮಯೇ, ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ತೀಸುಪಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ದಾನಮಯಂ…ಪೇ… ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೩೬).

ಏತ್ಥ ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಗುಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಗುಣಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತತಿ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ಭಾವನಾಮಯಮೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ. ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಚಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೧. ದುತಿಯೇ ಚಕ್ಖೂನೀತಿ ಚಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಚಕ್ಖೂನಿ, ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂನಿ. ಕಿಮಿದಂ ಚಕ್ಖನಂ ನಾಮ? ಅಸ್ಸಾದನಂ, ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಮಧುಂ ಚಕ್ಖತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಚಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವನ್ತಾನಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂನಿ. ತಾನಿ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವೇ ಚಕ್ಖೂನಿ – ಞಾಣಚಕ್ಖು, ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚಾತಿ. ತೇಸು ಮಂಸಚಕ್ಖು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಞಾಣಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಇಧ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ. ದೇವತಾನಞ್ಹಿ ಸುಚರಿತಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹರುಹಿರಾದೀಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತತಾಯ ದೂರೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥಂ ದಿಬ್ಬಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಚಾಪಿ ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಆಲೋಕಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾ. ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾಪಿ ದಿಬ್ಬಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚಕ್ಖುಮಿವಾತಿಪಿ ಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖು ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು.

ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿಂ ಪಜಾನಾತಿ? ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಜಾನಾತೀತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೯).

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ? ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅನತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಾ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಞಾ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫).

ಏತೇಸು ಚ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಪರಿತ್ತಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಮಹಗ್ಗತಂ, ಇತರಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ರೂಪಂ, ಇತರಾನಿ ಅರೂಪಾನಿ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಚ ಲೋಕಿಯಾನಿ ಸಾಸವಾನಿ ರೂಪವಿಸಯಾನಿ, ಇತರಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಅನಾಸವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಿಸಯಂ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ಮಂಸಚಕ್ಖು ಕಾಮಾವಚರಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ರೂಪಾವಚರಂ, ಇತರಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ವಿಭಾಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ. ಅಕ್ಖಾಸಿ ಪುರಿಸುತ್ತಮೋತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ಅಗ್ಗೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇಸೇಸಿ. ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ. ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಪಕತಿಚಕ್ಖುಮತೋ ಏವ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಕಸಿಣಾಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಸೋ ಚ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲೇ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ. ಯತೋತಿ ಯದಾ. ಞಾಣನ್ತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪಮುಚ್ಚತಿ ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಇನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೨. ತತಿಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಯಾನಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಇಸ್ಸರಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ಇನ್ದೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನ ಇನ್ದೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಪರೇಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾಹಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಇನ್ದಂ ವಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅನಧಿಗತಂ ಅಮತಪದಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆಜಾನನಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಆಜಾನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ. ಯಥೇವ ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಥೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಆಜಾನನಟ್ಠೇನೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಚತುತ್ಥಫಲವಸೇನ ಏಕಟ್ಠಾನಿಕಾನಿ, ಇತರಂ ಇತರಮಗ್ಗಫಲವಸೇನ ಛಟ್ಠಾನಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ. ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋತಿ ಉಜುಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣತೋ ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ, ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ಪುರೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾತಿ ತತೋ ಮಗ್ಗಞಾಣತೋ ಅನನ್ತರಾ ಅರಹತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ವಾ ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾದಿಕೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಖಯಸ್ಮಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾತಿ ತತೋ ಪಠಮಞಾಣತೋ ಅನನ್ತರಾ ಅನನ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ಅಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಾನನ್ತರಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸ. ಞಾಣಂ ವೇ ಹೋತಿ ತಾದಿನೋತಿ ಅರಹತ್ತಫಲುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಕಾಲೇ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಅಕುಪ್ಪಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭವಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯಾ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಾದಿಸಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ‘‘ಸ ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸುದ್ಧೇಹಿಪಿ ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ತತೋ ಏವ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸುಟ್ಠು ವೂಪಸನ್ತೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮೇನ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ತಿಪದೇ ರತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅಭಿರತೋ ಅಧಿಮುತ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಭಾವಿತಮಗ್ಗತಾ, ಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧತಾ ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ, ‘‘ಸನ್ತಿಪದೇ ರತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧತಾತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅದ್ಧಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಚತುತ್ಥೇ ಅದ್ಧಾತಿ ಕಾಲಾ. ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾತಿಆದೀಸು ದ್ವೇ ಪರಿಯಾಯಾ – ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ ಚ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಚುತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಸಹ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹಿ ತದನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ಭಙ್ಗೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ತಯೋಪಿ ಖಣೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಯಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಅದ್ಧಾವಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ. ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಭಾಗಾ ಏಕಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಅತೀತಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಚಿತ್ತಜಾ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಪನ ಉತುಆಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಯವಸೇನ ಏಕಮುಹುತ್ತಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹರತ್ತಿದಿವಾದೀಸು ಸಮಯೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತಂತಂಸಮಯೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಅಯಂ ತಾವ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಯೋ. ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಅಪಿಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾ ಅತೀತಾ, ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಭಯಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾ ಅನಾಗತಾ. ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ, ಸೇಸಾ ಪರಿಯಾಯಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಕಾಲಸ್ಸ. ಅತೀತಾದಿಭೇದೇ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಾಲೋ ಇಧ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ಅತೀತೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಕ್ಖಾಯತಿ, ಕಥೀಯತಿ, ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ, ಕಥಾವತ್ಥು, ಅತ್ಥತೋ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯ, ಅನಾಗತಂ ವಾ…ಪೇ… ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫).

ತಥಾ –

‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ; ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಅತ್ಥೀತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೨) –

ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತೇನಪಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಕಥಾವತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅಹನ್ತಿ ಚ ಮಮನ್ತಿ ಚ ದೇವೋತಿ ಚ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಚ ಇತ್ಥೀತಿ ಚ ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಞ್ಞಿನೋ, ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸ್ಮಿಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ರಾಗಾದಿವಸೇನ ವಾ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ದುಟ್ಠೋ ದೋಸವಸೇನ, ಮೂಳ್ಹೋ ಮೋಹವಸೇನ, ಪರಾಮಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ, ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯವಸೇನ, ವಿನಿಬದ್ಧೋ ಮಾನವಸೇನ, ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನ, ವಿಕ್ಖೇಪಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಂ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಅಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಪರಿಜಾನನಹೇತು. ಯೋಗಮಾಯನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನೋತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಯೋಗಂ ತೇನ ಸಂಯೋಗಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ವಿಸಂಯೋಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಯೋಗನ್ತಿ ಉಪಾಯಂ, ತೇನ ಯೋಜಿತಂ ಪಸಾರಿತಂ ಮಾರಸೇನಟ್ಠಾನಿಯಂ ಅನತ್ಥಜಾಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾಲಞ್ಚ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ನ ಹಿ ನೋ ಸಙ್ಗರಂ ತೇನ, ಮಹಾಸೇನೇನ ಮಚ್ಚುನಾ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೨; ಜಾ. ೨.೨೨.೧೨೧; ನೇತ್ತಿ. ೧೦೩);

ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಞ್ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ, ತೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಪರಿಜಾನನೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ವಕ್ಖಮಾನಮೇವ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನಿತ್ವಾ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ. ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಕಾರಕಾದಿಸಭಾವಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫುಟ್ಠೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಾ, ಸನ್ತಿಪದಮನುತ್ತರನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮನಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಸನ್ತಿಪದ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಫುಟ್ಠೋ ಫುಸಿತೋ ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಪದೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಞ್ಚ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಾ, ಸನ್ತಿಪದಮನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗನಿರೋಧಾನಂ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯಂ ವದತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಫುಸಿತೋ ಭಾವಿತೋ, ತೇನೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸನ್ತಿಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಫುಟ್ಠಂ ಫುಸಿತಂ ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ.

ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿ ವಿಪತ್ತೀಹಿ ಉಪದ್ದುತೇ ಲೋಕೇ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತಾಯ ತತೋ ಸುಪರಿಮುತ್ತೋ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಪರಿಞ್ಞಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಙ್ಖಾಯ ಸೇವೀತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಖಾಯ ಪರಿತುಲೇತ್ವಾವ ಸೇವನಸೀಲೋ, ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ಆಪಾಥಗತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಸಯಂ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾಯ ಸೇವನಸೀಲೋ. ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೇ ಏವ ವಾ ಠಿತೋ. ವೇದಗೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಙ್ಗತತ್ತಾ ವೇದಗೂ. ಏವಂಗುಣೋ ಅರಹಾ ಭವಾದೀಸು ಕತ್ಥಚಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ ಮನುಸ್ಸದೇವಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಉಪೇತಿ, ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ದುಚ್ಚರಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೪. ಪಞ್ಚಮೇ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಾನಿ, ದುಟ್ಠಾನಿ ವಾ ಚರಿತಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ. ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಾನಿ ಚ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ ಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ವಾ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತಾವ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ಉಭಯತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇಪಿ, ವಚೀದ್ವಾರೇಪಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಥಾ ಚತಸ್ಸೋ ಮುಸಾವಾದಾದಿಚೇತನಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ.

ಗಾಥಾಯಂ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತೋಯೇವ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಭಾವೇನ ವುತ್ತೋತಿ ತದಞ್ಞಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ‘‘ಯಞ್ಚಞ್ಞಂ ದೋಸಸಞ್ಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದೋಸಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸಂಹಿತಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸುಚರಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೫. ಛಟ್ಠೇ ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಾನಿ, ಸುನ್ದರಾನಿ ವಾ ಚರಿತಾನಿ ಸುಚರಿತಾನಿ. ಕಾಯೇನ ಸುಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತಂ ಸುಚರಿತಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಧಾಪಿ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ, ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾ ಕಥಾ. ತತ್ಥ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ಉಭಯತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋಸುಚರಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಪಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಪಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ಅನಭಿಜ್ಝಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮನೋಸುಚರಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸೋಚೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೬. ಸತ್ತಮೇ ಸೋಚೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಸುಚಿಭಾವಾ. ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ವಚೀಮನೋಸೋಚೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ವಚೀಮನೋಸುಚರಿತಾನೇವ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ? ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೨೧-೧೨೨).

ಗಾಥಾಯಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹೀನಸಬ್ಬಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತ್ತಾ ಕಾಯೇನ ಸುಚೀತಿ ಕಾಯಸುಚಿ. ಸೋಚೇಯ್ಯಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಸೋಚೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪೇತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಮೋನೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಮೋನೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಂ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಞ್ಚ ಮುನಾತೀತಿ ಮುನಿ, ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಅರಹಾ ಚ. ಇಧ ಪನ ಅರಹಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮುನಿನೋ ಭಾವಾತಿ ಮೋನೇಯ್ಯಾನಿ, ಅರಹತೋ ಕಾಯವಚೀಮನೋಸಮಾಚಾರಾ.

ಅಥ ವಾ ಮುನಿಭಾವಕರಾ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಾಧಮ್ಮಾ ಮೋನೇಯ್ಯಾನಿ. ತೇಸಮಯಂ ವಿತ್ಥಾರೋ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ? ತಿವಿಧಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ತಿವಿಧಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಪರಿಞ್ಞಾ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ? ಚತುಬ್ಬಿಧವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ವಾಚಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ, ವಾಚಾಪರಿಞ್ಞಾ, ಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ, ವಾಚಾಯ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ? ತಿವಿಧಮನೋದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ, ಮನಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ, ಮನೋಪರಿಞ್ಞಾ, ಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ, ಮನಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೪; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೧).

ನಿನ್ಹಾತಪಾಪಕನ್ತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಜಲೇನ ಸುಟ್ಠು ವಿಕ್ಖಾಲಿತಪಾಪಮಲಂ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮರಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೮. ನವಮೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಅನಿಯಮಿತವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ. ರಾಗೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ನ ಪಹೀನೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ನ ಆಪಾದಿತೋ. ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ, ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಮರಾಗದೋಸಾ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ, ತೇಯೇವ ಅನವಸೇಸಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ, ಭವರಾಗೋ ಅವಸಿಟ್ಠಮೋಹೋ ಚ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಏವಮೇತೇಸು ಪಹೀಯನ್ತೇಸು ತದೇಕಟ್ಠತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತೇವ. ಏವಮೇತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾ. ಬದ್ಧೋ ಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೇನ ಬದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಮಾರೇನ ಬದ್ಧೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಾದೀಹಿಪಿ ಬದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತಿ. ಪಟಿಮುಕ್ಕಸ್ಸ ಮಾರಪಾಸೋತಿ ಪಟಿಮುಕ್ಕೋ ಅಸ್ಸ ಅನೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ತಾಯೇವ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾಯ ಮಾರಪಾಸಸಙ್ಖಾತೋ ಕಿಲೇಸೋ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪಟಿಮುಕ್ಕೋ ಪವೇಸಿತೋ, ತೇನ ಸಯಂ ಬನ್ಧಾಪಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಮುಕ್ಕೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ ಮಾರಪಾಸೋ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಓಮುಕ್ಕಸ್ಸಾತಿ ಅವಮುಕ್ಕೋ ಮೋಚಿತೋ ಅಪನೀತೋ ಅಸ್ಸ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಧ ಗಾಥಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖವಸೇನೇವ ಆಗತಾ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗದೋಸಾವಿಜ್ಜಾ ವಿರಾಜಿತಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ನಿರೋಧಿತಾ, ತಂ ಭಾವಿತಕಾಯಸೀಲಚಿತ್ತಪಞ್ಞತಾಯ ಭಾವಿತತ್ತೇಸು ಅರಹನ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಏಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪತ್ತಂ. ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಆಗತಾ, ಯಥಾ ಚ ತೇ ಅನ್ತದ್ವಯರಹಿತಾಯ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸಹಗತಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತಾ ಅಧಿಗತಾ. ಯಥಾ ವಾ ತೇ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂಸು, ಯಥಾ ಚ ತೇ ತಥಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಾದಯೋ ಅವಿಪರೀತತೋ ಅಬ್ಭಞ್ಞಿಂಸು, ರೂಪಾದಿಕೇ ಚ ವಿಸಯೇ ಯಥಾ ತೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಾದಿವಸೇನೇವ ಪಸ್ಸಿಂಸು, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ತೇ ಅಟ್ಠ ಅನರಿಯವೋಹಾರೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅರಿಯವೋಹಾರವಸೇನೇವ ಪವತ್ತವಾಚಾ, ವಾಚಾನುರೂಪಞ್ಚ ಪವತ್ತಕಾಯಾ, ಕಾಯಾನುರೂಪಞ್ಚ ಪವತ್ತವಾಚಾ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋತಿ ತಥಾಗತಂ, ಚತುಸಚ್ಚಬುದ್ಧತಾಯ ಬುದ್ಧಂ, ಪುಗ್ಗಲವೇರಂ ಕಿಲೇಸವೇರಂ ಅತ್ತಾನುವಾದಾದಿಭಯಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ವೇರಭಯಾತೀತಂ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಹಾಯಿನಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಹು ಕಥೇನ್ತಿ ಕಿತ್ತೇನ್ತೀತಿ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯರಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೯. ದಸಮೇ ಅತರೀತಿ ತಿಣ್ಣೋ, ನ ತಿಣ್ಣೋ ಅತಿಣ್ಣೋ. ಸಮುದ್ದನ್ತಿ ಸಂಸಾರಸಮುದ್ದಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಸಮುದ್ದಂ ವಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದೋ ವಿಯಾತಿ ಸಮುದ್ದಂ. ಅಥ ವಾ ಸಮುದ್ದನಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದಂ, ಕಿಲೇಸವಸ್ಸನೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸದನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸವೀಚಿನ್ತಿ ಕೋಧೂಪಾಯಾಸವೀಚೀಹಿ ಸವೀಚಿಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವೀಚಿಭಯನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಕೋಧೂಪಾಯಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೯; ಮ. ನಿ. ೨.೧೬೨). ಸಾವಟ್ಟನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾವಟ್ಟೇಹಿ ಸಹ ಆವಟ್ಟಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಆವಟ್ಟಭಯನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೯; ಮ. ನಿ. ೨.೧೬೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೨). ಸಗಹಂ ಸರಕ್ಖಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರಗತಾನಂ ಅನತ್ಥಜನನತೋ ಚಣ್ಡಮಕರಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪರಕ್ಖಸಸದಿಸೇಹಿ ವಿಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಸಹಿತಂ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಸಗಹಂ ಸರಕ್ಖಸನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೯). ಅತರೀತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾನಾವಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಮುದ್ದಂ ಉತ್ತರಿ. ತಿಣ್ಣೋತಿ ನಿತ್ತಿಣ್ಣೋ. ಪಾರಙ್ಗತೋತಿ ತಸ್ಸ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಪಾರಂ ಪರತೀರಂ ನಿರೋಧಂ ಉಪಗತೋ. ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ತತೋ ಏವ ಸಂಸಾರಮಹೋಘಂ ಕಾಮಾದಿಮಹೋಘಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪರತೀರೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇಧಾಪಿ ಗಾಥಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖವಸೇನೇವ ಆಗತಾ. ತತ್ಥ ಊಮಿಭಯನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಊಮಿಭಯಂ, ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ತಂ ಊಮಿ ಭಯಂ. ದುತ್ತರನ್ತಿ ದುರತಿಕ್ಕಮಂ. ಅಚ್ಚತಾರೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿ.

ಸಙ್ಗಾತಿಗೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಙ್ಗಾನಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಙ್ಗಾತಿಗೋ. ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೋ ನ ಪಮಾಣಮೇತೀತಿ ಸೋ ಏವಂಭೂತೋ ಅರಹಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಮಾಣಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ, ತತೋ ಏವ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ‘‘ಏದಿಸೋ ಸೀಲೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಪಮಿಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ ಪಮಾಣಂ ನ ಏತಿ, ಅಥ ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಗತೋ ಸೋ ಅರಹಾ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಗತಿಯಾ ಠಿತೋ, ಏದಿಸೋ ಚ ನಾಮಗೋತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪಮಿಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಪಮಾಣಂ ನ ಏತಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ತತೋ ಏವ ಅಮೋಹಯಿ ಮಚ್ಚುರಾಜಂ, ತೇನ ಅನುಬನ್ಧಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ವದಾಮೀತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಪಠಮಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಸು ವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ದುತಿಯಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮೇಸು ವಿವಟ್ಟಂ, ಸೇಸೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.