೩. ಪಠಮವೇದನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೨. ತತಿಯೇ ವೇದನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ವೇದಿಯನ್ತಿ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ವೇದನಾ. ತಾ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ. ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೋ ಪನ ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ವಿಭ. ೧೯೦) ದುಕ್ಖವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೦) ದುಕ್ಖಾರಮ್ಮಣೇ. ‘‘ದುಕ್ಖೋ ಪಾಪಸ್ಸ ಉಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೧೭) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯೇ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಕರಾ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ಯಾವ ದುಕ್ಖಾ ನಿರಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ. ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೨; ಧ. ಸ. ೧೬೫) ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಂ. ಇಧಾಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಮೇವ.

ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ. ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ. ನ ದುಕ್ಖಾ ನ ಸುಖಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ, ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ತಾಸು ಇಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಸುಖಾ, ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ದುಕ್ಖಾ, ಉಭಯವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ. ತಸ್ಮಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ, ನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ. ಯದಾ ಹಿ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಕಲಸರೀರಂ ಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ಸತಧೋತಸಪ್ಪಿಂ ಖಾದಾಪೇನ್ತಂ ವಿಯ, ಸತಪಾಕತೇಲಂ ಮಕ್ಖೇನ್ತಂ ವಿಯ, ಘಟಸಹಸ್ಸೇನ ಪರಿಳಾಹಂ ನಿಬ್ಬಾಪಯಮಾನಂ ವಿಯ ಚ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರಯಮಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಕಲಸರೀರಂ ಖೋಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ತತ್ತಫಾಲಂ ಪವೇಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ವಿಲೀನತಮ್ಬಲೋಹಂ ಆಸಿಞ್ಚನ್ತಂ ವಿಯ ಚ ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖಂ, ಅಹೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಲಾಪೇನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ.

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಪನ ದುಬ್ಬಿಜಾನಾ ದುದ್ದೀಪನಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅವಿಭೂತಾ. ಸಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಪಗಮೇ ಸಾತಾಸಾತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ನಯತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಸಪಂಸುಕೇ ಪದೇಸೇ ಉಪಚರಿತಮಗ್ಗವಸೇನ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಮಿಗೇನ ಗತಮಗ್ಗೋ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸುಖದುಕ್ಖಾನುಭವನೇನಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಗಮನಂ ವಿಯ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಾಭಾವತೋ. ಯಞ್ಚ ತತ್ರಾನುಭವನಂ, ಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ.

ಏವಮೇತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭಾವೇನ ತಿಧಾ ವುತ್ತಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೯). ಕತ್ಥಚಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭಾವೇನ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ಕತ್ಥಚಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಯಥಾ ಇಧ ವುತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಏದಿಸೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ? ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಿಚ್ಚತಂ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಪರಿಣಾಮತಂ, ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ಚ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

ಏತ್ಥ ಹಿ ಸುಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪನ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛನ್ದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಾ ತಾದಿಸೀ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಅಯಂ ಪನ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ಸಭಾವಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಕಥಾ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖತಾದ್ವಯವಚನತೋ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾವ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಮಾ ಹೇವ’’ನ್ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಿಚ್ಚತಂ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಪರಿಣಾಮತಂ ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಸಿಯಾ, ‘‘ಇದಂ ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಅಪಿಚಾಯಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಕೋ, ಪನಾವುಸೋ, ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ? ಸಚೇ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಮುದುಕಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸುಖಾ, ಅಧಿಮತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾ, ಮಜ್ಝಿಮಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಾ. ತಾಸು ಹಿ ನ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಾದಿವಡ್ಢೀ’’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ಕೋ ಪನಾವುಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ, ಯೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ? ಯದಿ ಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸತ್ತಾ ವಿಯೋಗಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ. ಯಾಯ ಚ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸತ್ತಾ ಅವಿಯೋಗಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಾಯ ನ ಉಭಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಾ ಕಥಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಸಿಯಾ? ಅಥ ಯಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಉಪಘಾತಕಾರೀ, ಸಾ ದುಕ್ಖಾ. ಯಾ ಅನುಗ್ಗಹಕಾರೀ, ಸಾ ಕಥಂ ದುಕ್ಖಾ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಪನ ಯದರಿಯಾ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ವೇದನಂ ಅರಿಯಾ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಸಭಾವಾತಿ ಕಥಂ ತಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಮುದುಮಜ್ಝಿಮಾಧಿಮತ್ತದುಕ್ಖಭಾವೋ ಸಿಯಾ? ಯದಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಏವ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖತಾಯೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ಅಯಂ ದುಕ್ಖತಾನಂ ವಿಭಾಗದೇಸನಾ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸುತ್ತಮೇವ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಮೇಸು ಚ ತೀಸು ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಮುದುಕಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸುಖವೇದನಾವಚನತೋ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾವಚನತೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಸನ್ತತರಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ ವಾ ಸನ್ತತರಪ್ಪಣೀತತರಾಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅಧಿಕಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ? ತಸ್ಮಾ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾಯ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಭಾವೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೪೯; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೬), ತಂ ಕಥನ್ತಿ? ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಯಥಾಭೂತಾನವಬೋಧೇನ ಯಾ ಏಕನ್ತತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ಯಾ ಚ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತೇ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಸುಖಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೫೩) ಇದಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ಇದಂ ಪನ ವಿಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನೇ ಸನ್ನಿಯೋಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಿರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಸುಖವೇದನಾಯ ಬಹುದುಕ್ಖಾನುಗತಭಾವತೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಬದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸುಖಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ಪಟಿಪನ್ನಾ.

ಏವಮ್ಪಿ ನತ್ಥೇವ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸುಖಹೇತೂನಂ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ಯೇ ಹಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಮತಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದಯೋ, ತೇ ಏವ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಅಕಾಲೇ ಚ ಪಟಿಸೇವಿಯಮಾನಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಹೇತುಭಾವಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ. ನ ಚ ಯೇನೇವ ಹೇತುನಾ ಸುಖಂ, ತೇನೇವ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ. ತಸ್ಮಾ ನ ತೇ ಸುಖಹೇತೂ, ದುಕ್ಖನ್ತರಾಪಗಮೇ ಪನ ಅವಿಞ್ಞೂನಂ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಯಥಾ ಚಿರತರಂ ಠಾನಾದಿಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ತದಞ್ಞಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗೇ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭಾರಂ ವಹತೋ ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಚೇವ ವೂಪಸಮೇ ಚ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೇವ ಸುಖನ್ತಿ? ತಯಿದಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸುಖಹೇತುಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸ ನಿಯಮಾಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನಂ. ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಸುಖಹೇತುಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸರೀರಸ್ಸ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಂ ಸಮುದಿತಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ತದುಭಯಂ ಸುಖಾದಿಹೇತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಾದಿಸಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹೇತು, ತಾದಿಸಂ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಹೇತು ಹೋತೀತಿ ವವತ್ಥಿತಾ ಏವ ಸುಖಾದಿಹೇತು. ಯಥಾ ನಾಮ ತೇಜೋಧಾತು ಸಾಲಿಯವಡಾಕಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಯಾದಿಸಮವತ್ಥನ್ತರಂ ಪತ್ವಾ ಸಾತಮಧುರಭಾವಹೇತು ಹೋತಿ, ನ ತಾದಿಸಮೇವ ಪತ್ವಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಅಸಾತಅಮಧುರಭಾವಹೇತು ಹೋತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದುಕ್ಖಾಪಗಮೇವ ಕದಾಚಿ ಸುಖವೇದನನ್ತರಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ಸುಖೇಯೇವ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ನ ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇ ಯಥಾ ಅದ್ಧಾನಗಮನಪರಿಸ್ಸಮಕಿಲನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬಾಹನೇ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನೇ ಚ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಲನ್ತರೇಪಿ ಪರಿಸ್ಸಮಾಪಗಮೇ ತಾದಿಸೀ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ. ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇ ಪನ ಸುಖನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ವೇದನಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಏಕನ್ತೇನೇವ ಚೇತಂ ಏವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಯತೋ ಪಣೀತಪ್ಪಣೀತಾನಿಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಹತಾ ಆಯಾಸೇನ ಸತ್ತಾ ಅಭಿಪತ್ಥಯನ್ತಿ, ನ ಚ ನೇಸಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಯಥಾಲದ್ಧಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪತಿಕಾರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದೇನಾತಿ. ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾಉಪಾದಿ, ತಥಾಭಾವೇ ಚ ಸುಗನ್ಧಮಧುರಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿವತ್ಥೂನಂ ಇತರೀತರಭಾವೇನ ಸುಖವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾ ಜಾಯಮಾನಾ ಕತಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಪಗಮನೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇಸು, ಸೋತದ್ವಾರೇ ಚ ದಿಬ್ಬಸಙ್ಗೀತಸದಿಸಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತೂರಿಯಸದ್ದಾವಧಾರಣೇ. ತಸ್ಮಾ ನ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಮೇವ ದುಕ್ಖನ್ತರಾಪಗಮೇ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ನಾಪಿ ಕೇವಲೇ ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇತಿ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಿತೋಪಿ ವವತ್ಥಿತಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಭಗವತೋ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ನೀತತ್ಥಾಯೇವ, ನ ನೇಯ್ಯತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚೇತಂ ಉಪೇತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ, ನೋ ಚೇ, ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಗಚ್ಛ ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ.

ಏವಮೇತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವವವತ್ಥಿತಲಕ್ಖಣಾ ಏವ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ. ತಞ್ಚ ಖೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ವೇದನಾಮುಖೇನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ದುವಿಧಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಸಙ್ಖೇಪಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ವಿತ್ಥಾರಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥೇತಿ. ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಕಥೇನ್ತೋ ಫಸ್ಸವಸೇನ ವಾ ವೇದನಾವಸೇನ ವಾ ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ಕಥೇತಿ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಆಪಾಥಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆವಜ್ಜತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವನ್ತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಯಥಾಪಾಕಟಂ ಫಸ್ಸಾದಿಮುಖೇನ ತಿಧಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಫಸ್ಸೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ವೇದನಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏತ್ಥಸಿತಂ ಏತ್ಥಪಟಿಬದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೫; ಮ. ನಿ. ೨.೨೫೨). ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಭೂತಾ ಚೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ, ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ಥು ರೂಪಂ, ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ನಾಮನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ನಾಮಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಾಮರೂಪವಿನಿಮುತ್ತಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ನತ್ಥಿ. ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಿಂಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತುಕಾ’’ತಿ, ತತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಇದಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಸೋ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪಟಿವೇಧಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ತಥಾರೂಪೇ ಸಮಯೇ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ, ಪುಗ್ಗಲಸಪ್ಪಾಯಂ, ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪಾಯಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏವಂ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪನ ಭಗವಾ ವೇದನಾವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ವೇದನಾವಸೇನ ಕಥೇಸಿ. ತತ್ಥ –

‘‘ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಸಯೋ ತಥಾ;

ಠಾನಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ಚ, ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದ್ವಿಧಾದಿತಾ’’ತಿ. –

ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸೋ. ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ವೇದನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಗಾವೀಉಪಮಾಯ ಉಪಮಿತೋ. ತತ್ಥ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇದನಾ ಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಪತ್ಥನೀಯಭಾವತೋ. ಸುಖಾ ವೇದನಾ ತಾವ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತು, ಇತರಾ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ ಸುಖಸಮಙ್ಗೀಪಿ ತಾವ ತಂಸದಿಸಂ ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿತರಂ ಸುಖಂ ಅಭಿಪತ್ಥೇತಿ, ಕಿಮಙ್ಗ ಪನ ದುಕ್ಖಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಚ ಸನ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವೇದನಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ತೇ ಏವ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ, ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ. ವಿಪಾಕತೋ ತದಾಕಾರಗ್ಗಹಣತೋ ಚೇತ್ಥ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುಸಯೋತಿ ಇಮಾಸು ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸುಖಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫).

ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯಾ ಚೇತ್ಥ ರಾಗಪಕ್ಖಿಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸುಖಾಭಿನನ್ದನೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ‘‘ಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ಮಾನಜಾತಿಕಾ ಚ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇನ್ತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಪಕ್ಖಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೨೮೮-೨೮೯) ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಅನುಸಯಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಥಾಮಗಮನಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುರೂಪಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ರಾಗೋ, ತತ್ಥ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವೇದನಾಯ ಠಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ (ಧ. ಸ. ೪೪೯). ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೪೭೧) ಚ.

ಪವತ್ತಿಕಾಲೋತಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೋ, ಪವತ್ತನಾಕಲನಞ್ಚ. ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವೋ ವವತ್ಥಿತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫).

ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ. ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪವತ್ತನಾಕಲನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಕಲನಂ ಅನಾಕಲನಞ್ಚ ಜಾನನಂ ಅಜಾನನಞ್ಚ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವವವತ್ಥಾನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತಾ ಹಿ ಸುಖಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಕಾಯಿಕಞ್ಹಿ ಸಾತಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಸಾತಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಮಾನಸಂ ಪನ ಸಾತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಸಾತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ನೇವ ಸಾತಂ ನಾಸಾತಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ – ಯಥಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ? ಭೇದಾಭಾವತೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಸಭಾವಾ ಬಾಧಕಸಭಾವಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಬಾಧಕಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ, ನ ಏವಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ, ತಸ್ಮಾ ಭೇದಾಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಾ.

ದ್ವಿಧಾದಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಟ್ಠೇನ ಏಕವಿಧಾಪಿ ನಿಸ್ಸಯಭೇದೇನ ದುವಿಧಾ – ಕಾಯಿಕಾ ಚೇತಸಿಕಾತಿ, ಸುಖಾ, ದುಕ್ಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ತಿವಿಧಾ, ಚತುಯೋನಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ಗತಿವಸೇನ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ದ್ವಾರವಸೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಛಬ್ಬಿಧಾ, ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋಗೇನ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಅಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಟ್ಠವಿಧಾ, ಸುಖಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇನ ನವವಿಧಾ, ತಾ ಏವ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೇನ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ, ತಥಾ ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸುಖಾದಿವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ಕತ್ವಾ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುಖಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಖಾಪಿ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಪಿ, ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ. ಅಥ ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಮನೋಪವಿಚಾರವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ…ಪೇ… ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪವಿಚರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೬೨).

ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಾ. ಅತೀತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಅಟ್ಠುತ್ತರಸತಮ್ಪಿ ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವಿಧಾದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಗಾಥಾಸು ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ. ತೇನ ಸಮಥಭಾವನಾನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತೋತಿ ಸತೋಕಾರೀ. ತೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಯೇನ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೇದನಾ ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಇಮಾ ವೇದನಾ, ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಸಭಾವತೋ ವಿಭಾಗತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ವೇದನಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಯತ್ಥ ಚೇತಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ವೇದನಾ ಯತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ. ಖಯಗಾಮಿನನ್ತಿ ವೇದನಾನಂ ಖಯಗಾಮಿನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವೇದನಾನಂ ಖಯಾತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವೇದನಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ. ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ, ಪಹೀನತಣ್ಹೋ, ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.