೭. ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪. ಸತ್ತಮೇ ದ್ವೇಮಾತಿ ದ್ವೇ ಇಮಾ. ವಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ, ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಾನತೋ, ನತ್ಥಿ ವಾ ಏತ್ಥ ವಾನಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ವಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತದೇವ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಸಭಾವಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಧಾತೂತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು. ಯದಿಪಿ ತಸ್ಸಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತಂ ಪರಿಯಾಯಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಫಲಭಾವೇನ ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಉಪಾದಿಯೇವ ಸೇಸೋತಿ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ, ಸಹ ಉಪಾದಿಸೇಸೇನಾತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ, ತದಭಾವತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ.

ಅರಹನ್ತಿ ಆರಕಕಿಲೇಸೋ, ದೂರಕಿಲೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಹಂ ಹೋತಿ, ಆರಕಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ, ಸದರಾ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾ, ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಿಯಾ. ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಹಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೪).

ಖೀಣಾಸವೋತಿ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಅರಹತೋ ಖೀಣಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಹೀನಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ ಞಾಣಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಾತಿ ಖೀಣಾಸವೋ. ವುಸಿತವಾತಿ ಗರುಸಂವಾಸೇಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಪಿ ದಸಸು ಅರಿಯವಾಸೇಸುಪಿ ವಸಿ ಪರಿವಸಿ ಪರಿವುಟ್ಠೋ ವುಟ್ಠವಾಸೋ ಚಿಣ್ಣಚರಣೋತಿ ವುಸಿತವಾ. ಕತಕರಣೀಯೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತ ಸೇಖಾ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಕರಣೀಯಂ ಕರೋನ್ತಿ ನಾಮ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕರಣೀಯಾನಿ ಕತಾನಿ ಪರಿಯೋಸಿತಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಉತ್ತರಿಂ ಕರಣೀಯಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಕತಕರಣೀಯೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಕತಸ್ಸ ಪಟಿಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ಕರಣೀಯಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೬.೫೫; ಮಹಾವ. ೨೪೪);

ಓಹಿತಭಾರೋತಿ ತಯೋ ಭಾರಾ – ಖನ್ಧಭಾರೋ, ಕಿಲೇಸಭಾರೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಭಾರೋತಿ. ತಸ್ಸಿಮೇ ತಯೋಪಿ ಭಾರಾ ಓಹಿತಾ ಓರೋಪಿತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಪಾತಿತಾತಿ ಓಹಿತಭಾರೋ. ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಸದತ್ಥಂ, ಸಕತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಕಾರಸ್ಸ ದಕಾರೋ ಕತೋ. ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಸದತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ, ಸದತ್ಥೋತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತುಪನಿಬನ್ಧಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರಮತ್ಥೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥತ್ತಾ ಸಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ, ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಂ, ಮಾನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಭವರಾಗಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತೇ ಭವೇಸು. ಭವಂ ವಾ ಭವೇನ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಭವಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ. ತಾನಿ ಅರಹತೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾನಿ, ಪಹೀನಾನಿ, ಞಾಣಗ್ಗಿನಾ, ದಡ್ಢಾನೀತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ. ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾಯ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠಂ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಭವಟ್ಠಂ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸನ್ತಟ್ಠಂ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನಟ್ಠಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಭೇದಂ ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ. ವಿಮುತ್ತೋತಿ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ. ಅರಹಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಚಿತ್ತವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ನಿಬ್ಬಾನೇಪಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ತಿಟ್ಠನ್ತೇವ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಚರಿಮಭವಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಾವ ನ ಖೀಯತಿ, ತಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಅವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ಅನಿರುದ್ಧತ್ತಾ. ಮನಾಪಾಮನಾಪನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾದಿಗೋಚರಂ. ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ವಿನ್ದತಿ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ವಿಪಾಕಭೂತಂ ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ತೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪಟಿಲಭತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಉಪಾದಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಸ್ಸ ಸತೋ ಅರಹತೋ. ಯೋ ರಾಗಕ್ಖಯೋತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಖಯೋ ಖೀಣಾಕಾರೋ ಅಭಾವೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮನುಪ್ಪಾದೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯೋ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸಬ್ಬವೇದಯಿತಾನೀತಿ ಸುಖಾದಯೋ ಸಬ್ಬಾ ಅಬ್ಯಾಕತವೇದನಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾ ಪನ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಪಹೀನಾತಿ. ಅನಭಿನನ್ದಿತಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ನ ಅಭಿನನ್ದಿತಾನಿ. ಸೀತಿಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮೇನ ಸಙ್ಖಾರದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸೀತಲೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಕೇವಲಂ ವೇದಯಿತಾನಿಯೇವ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪನ ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವೇದಯಿತಸೀಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ.

ಗಾಥಾಸು ಚಕ್ಖುಮತಾತಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮತಾ. ಅನಿಸ್ಸಿತೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೇನ, ರಾಗಬನ್ಧನಾದೀಹಿ ವಾ ಅಬನ್ಧೇನ. ತಾದಿನಾತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಏಕಸಭಾವತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ತಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ತಾದಿನಾ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಭವಾ ವತ್ತಮಾನಾ. ಭವನೇತ್ತಿಸಙ್ಖಯಾತಿ ಭವನೇತ್ತಿಯಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಕ್ಖಯಾ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಖನ್ಧಭೇದತೋ ಪರಭಾಗೇ ಭವಾ. ಯಮ್ಹೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನೇ. ಭವಾನೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಉಪಪತ್ತಿಭವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನವಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

ತೇತಿ ತೇ ಏವಂ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಾ. ಧಮ್ಮಸಾರಾಧಿಗಮಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿಸಾರತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿನಯಸ್ಸ, ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾರಭೂತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮನತೋ. ಖಯೇತಿ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ರತಾ ಅಭಿರತಾ. ಅಥ ವಾ ನಿಚ್ಚಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಭಾವತೋ ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾರನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನಂ (ಧ. ಪ. ೨೭೩), ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೯೦; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪) ಚ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಾರಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಹೇತು ಖಯೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಪರಿಕ್ಖಯೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನೇ ರತಾ. ಪಹಂಸೂತಿ ಪಜಹಿಂಸು. ತೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.