೧೦. ಸೋಮನಸ್ಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭. ದಸಮೇ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲೋತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಸುಖಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಯೋನೀತಿ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೋನಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೨) ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನೀತಿ ಆಗತೋ. ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ, ಭೂಮಿಜ, ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೨೬) ಕಾರಣಂ.

‘‘ನ ಚಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಮ. ನಿ. ೨.೪೫೭; ಧ. ಪ. ೩೯೬; ಸು. ನಿ. ೬೨೫);

‘‘ತಮೇನಂ ಕಮ್ಮಜಾ ವಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂಪಾದಂ ಅಧೋಸಿರಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಮಾತು ಯೋನಿಮುಖೇ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೋ. ಇಧ ಪನ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ. ಆರದ್ಧಾತಿ ಪಟ್ಠಪಿತಾ ಪಗ್ಗಹಿತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮ್ಪಾದಿತಾ ವಾ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪಿ ಸವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭೂ, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಸವನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಸವಾ. ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಆಕಾರೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಲೋಕೇ ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ – ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಯತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ; ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಮ್ಮೇಪಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಆಸವಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾಪಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ – ಕಾಮಾಸವೋ, ಭವಾಸವೋ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೨) ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ. ಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂಯೇವ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೨) ಏತ್ಥ ವಿವಾದಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ.

‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ;

ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ;

ತೇ ಮಯ್ಹಂ, ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೬) –

ಏತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯) ಏತ್ಥ ಪರೂಪಘಾತವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಧಬನ್ಧಾದಯೋ ಚೇವ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಭೂತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾ ಚ.

ತೇ ಪನೇತೇ ಆಸವಾ ವಿನಯೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವೇಧಾ ಆಗತಾ. ಸಳಾಯತನೇ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಸವಾ – ಕಾಮಾಸವೋ, ಭವಾಸವೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೧) ತಿಧಾ ಆಗತಾ. ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತೇಯೇವ ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಧಾ ಆಗತಾ. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪರಿಯಾಯೇ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ನಿರಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ದೇವಲೋಕಗಮನೀಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩) ಪಞ್ಚಧಾ ಆಗತಾ. ಕಮ್ಮಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಆಸವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಸಂವರಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ನಯೇನ ಛಧಾ ಆಗತಾ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಯಾಯೇ ತೇಯೇವ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಧಾ ಆಗತಾ. ಇಧ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಸರಸಭೇದೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಜಾನತೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫) ಏತ್ಥ ಆಸವಾನಂ ಖೀಣಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ;

ಖಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೬೨) –

ಏತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ.

‘‘ಪರವಜ್ಜಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಿನೋ;

ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆರಾ ಸೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೫೩) –

ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇಧ ಪನ ಫಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅರಹತ್ತಫಲತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಂವೇಜನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಸಂವೇಗಜನಕೇಸು ಜಾತಿಆದೀಸು ಸಂವೇಗವತ್ಥೂಸು. ಜಾತಿ, ಜರಾ, ಬ್ಯಾಧಿ, ಮರಣಂ, ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ, ಅತೀತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಾಗತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹಾರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಹಿ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಸಂವೇಜನೀಯಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ‘‘ಆದಿತ್ತೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ ಉಯ್ಯುತ್ತೋ ಪಯಾತೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಉಪನೀಯತಿ ಲೋಕೋ ಅದ್ಧುವೋ, ಅತಾಣೋ ಲೋಕೋ ಅನಭಿಸ್ಸರೋ, ಅಸ್ಸಕೋ ಲೋಕೋ, ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ, ಊನೋ ಲೋಕೋ ಅತಿತ್ತೋ ತಣ್ಹಾದಾಸೋ’’ತಿಏವಮಾದೀನಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೭) ಚೇತ್ಥ ಸಂವೇಜನೀಯಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸಂವೇಜನೇನಾತಿ ಜಾತಿಆದಿಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಂವೇಜನೇನ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ ಸಂವೇಗೋ ನಾಮ.

ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಕಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೇಹಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸ. ‘‘ಸಂವೇಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನೇನಾತಿ ಉಪಾಯಪಧಾನೇನ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಪದಹನತೋ ಉತ್ತಮಭಾವಸಾಧನತೋ ಚ ‘‘ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಸಂವೇಗೇನ ಭವಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ಅನೋಲೀಯನ್ತೋ ಅಲಗ್ಗಮಾನಸೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಚ ವಿನಿವತ್ತಿತವಿಸಞ್ಞಿತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪೋಣೋ ನಿಬ್ಬಾನಪಬ್ಭಾರೋ. ಸೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಸುದ್ಧಾಸಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಯದಿದಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಸುದ್ಧಾಸಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನಾಯಂ ಸಮಥೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಯೋನಿ ಆರದ್ಧಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಸಂವಿಜ್ಜೇಥೇವಾತಿ ಸಂವಿಜ್ಜೇಯ್ಯ ಏವ ಸಂವೇಗಂ ಕರೇಯ್ಯ ಏವ. ‘‘ಸಂವಿಜ್ಜಿತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ, ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮವೇಕ್ಖಿಯಾತಿ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಸಂವಿಜ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಅವೇಕ್ಖಿಯ. ಅಥ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಇತಿವುತ್ತಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ದುಕನಿಪಾತೇ ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.