೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧-೩. ಮೋಹಪರಿಞ್ಞಾದಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧-೧೩. ದುತಿಯವಗ್ಗೇಪಿ ಪಠಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವುತ್ತನಯಾನೇವ, ತಥಾ ದೇಸನಾಕಾರಣಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ.

೪. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದೀಸು ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋ. ಅಹನ್ತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣತೋ ಅಞ್ಞಂ. ಏಕನೀವರಣಮ್ಪೀತಿ ಏಕನೀವರಣಧಮ್ಮಮ್ಪಿ. ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ದ್ವೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ – ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೦೦; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೦) ಆಗತಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಪನ ಆಗತಾ ಅಯಂ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ‘‘ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ನ-ಕಾರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಓಲೋಕೇನ್ತೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಏಕನೀವರಣಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ಯೇನ ನೀವರಣೇನ ನಿವುತಾ ಪಜಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾವನ್ತಿ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ಯೇನ ನೀವರಣಕಸಭಾವತ್ತಾ ನೀವರಣೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಜಾನಿತುಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಾನೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ನಿವುತಾ ಸತ್ತಾ ಅನಾದಿಮತಸಂಸಾರೇ ಅಪರಿಮಾಣೇ ಕಪ್ಪೇ ಮಹನ್ತೇಸು ಚೇವ ಖುದ್ದಕೇಸು ಚ ಭವಾದೀಸು ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಧಾವನ್ತಿ ಚೇವ ಸಂಸರನ್ತಿ, ಚ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಸಙ್ಕಮನವಸೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ಭವನ್ತರಸಙ್ಕಮನವಸೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಖಣಿಕಮರಣವಸೇನ ವಾ ಏಕಜಾತಿಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ, ವೋಹಾರಮರಣವಸೇನ ಅನೇಕಾಸು ಜಾತೀಸು ಸಂಸರಣಂ. ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಏವಂ ಸನ್ಧಾವನಸಂಸರಣಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯಥಯಿದನ್ತಿ ಯಥಾ ಇದಂ. ಯ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪೂರೇತುಂ ಅಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ಅಲದ್ಧಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ವಿಪರೀತತೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ತಂ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಪರಮತ್ಥತೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದೀಸು ಜವತಿ ಪವತ್ತತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಜವತಿ, ನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅಪಿಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಛಾದನತೋಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾವ ನೀವರಣನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ.

ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿವುತಾ ಪಜಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾವನ್ತಿ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ದಳ್ಹೀಕರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮಂ ವಾ – ‘‘ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಓಪಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ನೀವರಣಾನುಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾವ ಏವಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾತಿ? ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದನೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇ ವಿಸಯೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

ನತ್ಥಞ್ಞೋತಿ ಆದಿಕಾ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಭಾಸಿತಾ. ತತ್ಥ ನಿವುತಾತಿ ನಿವಾರಿತಾ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಾ, ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಹೋರತ್ತನ್ತಿ ದಿವಾ ಚೇವ ರತ್ತಿಞ್ಚ, ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಮೋಹೇನ ಆವುತಾತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಮೋಹೇನ ಆವುತಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಿಯೋ ಪಜಾ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪೋ ಅಞ್ಞೋ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ಏಕನೀವರಣಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಚ ಮೋಹಂ ಪಹನ್ತ್ವಾನ, ತಮೋಖನ್ಧಂ ಪದಾಲಯುನ್ತಿ ಯೇ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ, ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ವಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಂ ಮೋಹಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೇನ ಮೋಹಸಙ್ಖಾತಮೇವ ತಮೋರಾಸಿಂ ಪದಾಲಯಿಂಸು, ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿಂಸು. ನ ತೇ ಪುನ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ತೇ ಅರಹನ್ತೋ –

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. –

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಾರೇ ನ ಸಂಸರನ್ತಿ ನ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಹೇತು ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಹೇತು ಮೂಲಕಾರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಯಸ್ಸ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಕ್ಖೇಹಿ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ವಿಪಾಕೇಹಿ, ಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಂ. ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ, ತಸತಿ ಸಯಂ ಪರಿತಸತಿ, ತಸನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅಭಿನಿವೇಸವತ್ಥೂಸು ಬದ್ಧಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವೋ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ನೀವರಣಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ, ತಥಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇಹಿ ಭವೇಹಿ ತಣ್ಹಾ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನೀವರಣಭಾವೇನ, ಇಧ ಚ ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜನಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚ ನೀವರಣಸಂಯೋಜನಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಹಿ ನೀವರಣಭಾವೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪಧಾನಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಚ, ಏವಂ ಸಂಯೋಜನಭಾವೇನ ನೇಸಂ ತಣ್ಹಾತಿ ತದಧೀನಪ್ಪಧಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸುತ್ತದ್ವಯೇ ಏವಮೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ವಿಸೇಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ ‘‘ನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ.

ದಸ್ಸನಗಮನನ್ತರಾಯಕರಣತೋ ವಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣವಿಪಕ್ಖತೋ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ, ಚರಣಧಮ್ಮಾನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಗಮನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾತಿ; ಏವಮಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಅನ್ಧೀಕತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಸಂವುತೋ ಬದ್ಧೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅನ್ಧೋ ವಿಯ ಬದ್ಧೋ ಮಹಾಕನ್ತಾರಂ, ಸಂಸಾರಕನ್ತಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ. ಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುದ್ವಯದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಬಾಲಭಾವೇನ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಹಾಪೇತಿ, ಅನತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಕರೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ವಿಯ ಆತುರೋ ಅಸಪ್ಪಾಯಕಿರಿಯಾಯ. ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಬಾಲೋ ಬಾಲಭಾವೇನ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಹಾಪೇತಿ, ಅನತ್ಥಞ್ಚ ಕರೋತಿ ಜಾನನ್ತೋ ವಿಯ ರೋಗೀ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ. ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋಪಮಸುತ್ತಂ ಚೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ.

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪೇತ್ಥ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಖೇತ್ತಂ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಪತ್ಥನಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾಖೇತ್ತಂ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ. ತಥಾ ಹಿ ಬಾಲಜನೋ ಸಮ್ಮೋಹಬಹುಲೋ ಅತೀತಮನುಸೋಚತಿ, ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ. ಪತ್ಥನಾಬಹುಲೋ ಅನಾಗತಂ ಪಜಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವ ತಾಸಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಹರಣೇನ ಅಪರನ್ತಪಟಿಸನ್ಧಾನೇನ ಚಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮೂಲಕಾರಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಹಾಯೋ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ನಿರುದಕಕನ್ತಾರೇ ಮರೀಚಿಕಾಯ ಉದಕಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತಂ ಅಪ್ಪಟಿಕಾರದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಮ್ಪಿ ಸತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾದಸನ್ದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಹಾಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀ ಭವಾದೀಸು ಅನಿಬ್ಬಿನ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘‘ದುತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾವ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ನ ಪನ ತಥಾ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ವಿನಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಚ ವಿನಾ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಯತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಚ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ. ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಸಂಸಾರೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ತತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸತ್ತಾವಾಸಾ. ಇತ್ಥಭಾವೋ ವಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅನಾಗತತ್ತಭಾವೋ. ಏವರೂಪೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಇತ್ಥಭಾವೋ, ನ ಏವರೂಪೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ. ತಂ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ಸಂಸಾರಂ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಪಟಿಪಾಟಿಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ.

ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾ, ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತಂ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಸಮುದಯಂ ತಣ್ಹಂ ಆದೀನವಂ ಆದೀನವತೋ ಞತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಂಸಾರನಾತಿವತ್ತನಂ ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ಞತ್ವಾ. ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಣ್ಹಞ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ಞತ್ವಾ. ವೀತತಣ್ಹೋ ಅನಾದಾನೋ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪರಿಬ್ಬಜೇತಿ ಏವಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಣ್ಹಂ ವಿಗಮೇನ್ತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ವೀತತಣ್ಹೋ ವಿಗತತಣ್ಹೋ, ತತೋ ಏವ ಚತೂಸು ಉಪಾದಾನೇಸು ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅಭಾವೇನ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಾ ಆದಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾದಾನೋ, ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತೋಕಾರಿತಾಯ ಸತೋ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ ಚರೇಯ್ಯ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಪಠಮಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಸೇಖಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೇಖೋ? ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭತೋ ಸೇಖೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಖೋ ಹೋತೀತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖು, ಸೇಖಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸೇಖೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಸೇಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೩).

ಅಪಿಚ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಖೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖತಿ? ಅಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಧಿಪಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೬).

ಯೋಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ವಾ ಸ್ವೇ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಖೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋವ ಸೇಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಮಾನಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ. ಮಾನಸನ್ತಿ ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧; ಮಹಾವ. ೩೩) ಏತ್ಥ ರಾಗೋ ಮಾನಸನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೬೩, ೬೫) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಖೋ, ಕಾಲಂ ಕಯಿರಾ ಜನೇ ಸುತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯) ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ. ಇಧಾಪಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಅರಹತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ, ಅಸದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮಂ ಅನುಪದ್ದುತನ್ತಿ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ, ಅರಹತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಪತ್ಥನಾ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಾ, ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪತ್ಥನಾ ಚ. ‘‘ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಜಪ್ಪಿತಾನಿ, ಪವೇಧಿತಂ ವಾಪಿ ಪಕಪ್ಪಿತೇಸೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೯೦೮; ಮಹಾನಿ. ೧೩೭) ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಾ.

‘‘ಛಿನ್ನಂ ಪಾಪಿಮತೋ ಸೋತಂ, ವಿದ್ಧಸ್ತಂ ವಿನಳೀಕತಂ;

ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲಾ ಹೋಥ, ಖೇಮಂ ಪತ್ಥೇಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೧.೩೫೨);

ಏತ್ಥ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪತ್ಥನಾ, ಅಯಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನ ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ತನ್ನಿನ್ನಸ್ಸ ತಪ್ಪೋಣಸ್ಸ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹರತೋತಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥದುಕ್ಖಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ. ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾರಣಂ. ಇತಿ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಕತ್ವಾ. ನ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಕಾರಣಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಯಂ ಏವಂ ಬಹೂಪಕಾರಂ, ಯಥಯಿದಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ, ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಯೇನೇವ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾ ಅನ್ವಾವಟ್ಟನಾ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಅಯಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ.

ಇದಾನಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಆನುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಯದಿಪಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸೇಕ್ಖಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಆಗತಂ, ಚತುಮಗ್ಗಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ. ಯೋ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯೋ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧೋ, ನಿರೋಧಸಮ್ಪಾಪಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ. ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರುಳ್ಹೋ ಸಮಾನೋ ತೇಭೂಮಕೇ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಉಪಾಯೇನ ಪಥೇನ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಚ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಇಧ ಮನಸಿಕಾರಸೀಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಯಾ ಪನಾಯಂ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮಭವಿಕಾ ತಣ್ಹಾ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಇದಂ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ನಿರೋಧಸಮ್ಪಾಪಕಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಉಪಾಯೇನ ಪಥೇನ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಚ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಾಯೋ – ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನಾಮ ಖನ್ಧೇ ಹೋತಿ, ನ ವಿವಟ್ಟೇ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು, ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೮) ನಯೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ತದನುಸಾರೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತಂ ವವತ್ಥಾಪಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತೇ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಭಾಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ ಸಹೇತು ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದಿಕೋ ಹೇತು, ಅಯಂ ಆಹಾರಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಹೇತುಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ಸೋ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಭವನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ, ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳಿತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ, ‘‘ಅವಸವತ್ತನತೋ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ.

ಏವಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ‘ಅಮಗ್ಗೋ’ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮೇವ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಭಙ್ಗಞಾಣಾದೀನಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾದಯೋ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪ್ಪಟಿವೇಧೇನೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏಕಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಕುಚ್ಛಿತಸಲನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಕುಸಲೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭಾವಿತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೧). ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ – ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಸ್ಸತಿ, ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಬಹುಲೀಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೫).

ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಸಿಕ್ಖತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋತಿ ವಾ ಸೇಖೋ. ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ತಸ್ಸ ಸೇಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉತ್ತಮತ್ಥಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಾಯ ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಏವಂ ಬಹುಕಾರೋ ಬಹೂಪಕಾರೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಉಪಾಯೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪದಹಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ಪದಹನ್ತೋ, ಖಯಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಾಪುಣೇ ಸಂಕಿಲೇಸವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣೇ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಬಹುಕಾರೋತಿ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ದುತಿಯಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಬಾಹಿರನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಬಹಿ ಭವಂ. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಘಸ್ಸ ಘಾತಾ, ಹಿತಸ್ಸ ವಿಧಾತಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಮಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ. ತತ್ರಾಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಪಕತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಹತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಂ, ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಸುಖೇಸಿತಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚೋದಕೋ ಪಾಪಗರಹೀ ವತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ, ಸುತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಖನ್ಧಾಯತನಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಕಥಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ, ವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಸತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಹೋತಿ ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಸತಿಯಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನಾ ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವೀರಿಯೇನ ಸತ್ತೇ ಅಹಿತತೋ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತಹಿತೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ;

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ. (ನೇತ್ತಿ. ೧೧೩);

ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸದ್ಧಂ ಫಾತಿಂ ಕರೋತಿ, ಸದ್ಧಾಜಾತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ. ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ತಥಾಗತೇ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೇನ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುತಿಟ್ಠತಿ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಯಥಾಬಲಂ ಧುತಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ, ದಸಕಥಾವತ್ಥುಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ವಿಹರತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ, ನಚಿರಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಕುಸಲಂ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಮೇನ್ತೋ ವಡ್ಢೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕಸ್ಸ ‘ಯಂ ಸೀಲವಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು, ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು’.

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ…ಪೇ… ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕಸ್ಸ ‘ಯಂ ಯಾಯಂ ಕಥಾ ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿಕಾ ಚೇತೋವಿವರಣಸಪ್ಪಾಯಾ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಕಥಾ, ಪವಿವೇಕಕಥಾ, ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥಾ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಕಥಾ, ಸೀಲಕಥಾ, ಸಮಾಧಿಕಥಾ…ಪೇ… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಕಥಾ. ಏವರೂಪಾಯ ಕಥಾಯ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀ ಅಕಸಿರಲಾಭೀ’.

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ …ಪೇ… ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕಸ್ಸ ‘ಯಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಥಾಮವಾ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು’.

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ…ಪೇ… ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕಸ್ಸ ‘ಯಂ ಪಞ್ಞವಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅರಿಯಾಯ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಾಯ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾ’’’ತಿ (ಉದಾ. ೩೧).

ಏವಂ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಪರಿಮುಚ್ಚನನಿಮಿತ್ತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಮಮಞ್ಹಿ, ಆನನ್ದ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ಜಾತಿಯಾ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಜರಾಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ಜರಾಯ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೯).

ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ.

ಗಾಥಾಯ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋತಿ ಪತಿಸ್ಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಪತಿಸ್ಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಓವಾದಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕೋ ಸುಬ್ಬಚೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಹಿತಸುಖೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಪತಿ ಇಸೇತೀತಿ ಪತಿಸ್ಸೋ, ಓವಾದದಾಯಕೋ. ಗರುಆದರಯೋಗೇನ ತೇನ ಪತಿಸ್ಸೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಗರೂಸು ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ. ಸಗಾರವೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೇನಪಿ ಗಾರವೇನ ಯುತ್ತೋ. ಕರಂ ಮಿತ್ತಾನಂ ವಚನನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾನಂ ಓವಾದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಯಥೋವಾದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಯೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪತಿಸ್ಸತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಫಾತಿಂ, ಗಮೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾಯ ಸತಿಯಾ ಪತಿಸ್ಸತೋ ಸತೋಕಾರೀ. ಅನುಪುಬ್ಬೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾ, ತತ್ಥ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚೇವ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ. ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಂ ಅರಹತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ. ಪಾಪುಣೇ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಸತ್ಥಾರಾ ಪಧಾನಙ್ಗಂ ನಾಮ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಸಙ್ಘಭೇದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಕತರೋಯಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ? ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪಕಥಾ – ದೇವದತ್ತೋ ಹಿ ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ದುಗ್ಗಹಣಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಿತರಂ ರಾಜಾನಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಂ ತೇನ ಮಾರಾಪೇತ್ವಾಪಿ ಅಭಿಮಾರೇ ಪಯೋಜೇತ್ವಾಪಿ ಸಿಲಾಪವಿಜ್ಝನೇನ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾಪಿ ನ ತಾವತಾ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋ, ನಾಳಾಗಿರಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪನ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋ. ಅಥ ಮಹಾಜನೋ ‘‘ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ನಾಮ ಪಾಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾ ವಿಚರತೀ’’ತಿ ಕೋಲಾಹಲಂ ಅಕಾಸಿ, ಮಹಾಘೋಸೋ ಅಹೋಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಅತ್ತನಾ ದೀಯಮಾನಾನಿ ಪಞ್ಚ ಥಾಲಿಪಾಕಸತಾನಿ ಪಚ್ಛಿನ್ದಾಪೇಸಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ನಾಗಮಾಸಿ. ನಾಗರಾಪಿ ಕುಲಂ ಉಪಗತಸ್ಸ ಕಟಚ್ಛುಭತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ನಾದಂಸು. ಸೋ ಪರಿಹೀನಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಕೋಹಞ್ಞೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ವತ್ಥೂನಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ‘‘ಅಲಂ, ದೇವದತ್ತ, ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಆರಞ್ಞಿಕೋ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೪೦೯; ಚೂಳವ. ೩೪೩) ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವತ್ಥೂಹಿ ಬಾಲಂ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನಂ ಜನಂ ಸಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚಸತೇ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕೇ ಸಲಾಕಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾವ ತೇ ಆದಾಯ ಗಯಾಸೀಸಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಅಥ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಸತ್ಥು ಆಣಾಯ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ತೇ ಅರಿಯಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಆನಯಿಂಸು. ಯೇ ಪನಸ್ಸ ಸಙ್ಘಭೇದಾಯ ಪರಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಂ ರೋಚೇತ್ವಾ ತಥೇವ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಠಿತಾ ಸಙ್ಘೇ ಭಿಜ್ಜನ್ತೇ ಭಿನ್ನೇ ಚ ಸಮನುಞ್ಞಾ ಅಹೇಸುಂ, ತೇಸಂ ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಅಹೋಸಿ.

ದೇವದತ್ತೋಪಿ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ರೋಗಾಭಿಭೂತೋ ಬಾಳ್ಹಗಿಲಾನೋ ಮರಣಕಾಲೇ ‘‘ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಚಕಸಿವಿಕಾಯ ನೀಯಮಾನೋ ಜೇತವನಪೋಕ್ಖರಣಿತೀರೇ ಠಪಿತೋ ಪಥವಿಯಾ ವಿವರೇ ದಿನ್ನೇ ಪತಿತ್ವಾ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಯೋಜನಸತಿಕೋ ಚಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅಹೋಸಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯೋ ತಾಲಕ್ಖನ್ಧಪರಿಮಾಣೇಹಿ ಅಯಸೂಲೇಹಿ ವಿನಿವಿದ್ಧೋ. ದೇವದತ್ತಪಕ್ಖಿಕಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಕುಲಸತಾನಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಂ ಠಿತಾನಿ ಸಹ ಬನ್ಧವೇಹಿ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ. ಏಕದಿವಸಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ ‘‘ಆವುಸೋ, ದೇವದತ್ತೇನ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನ ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಸಭಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏತರಹಿ ಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಙ್ಘಭೇದೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಚ ತಥಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಙ್ಘಭೇದೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೋ ಅಕುಸಲೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮೋ. ಲೋಕೇತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭೇದಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಭಣ್ಡನಾದೀಸು ಸಙ್ಘೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠಾರಸಭೇದಕರವತ್ಥೂಸು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದೀಪನವಸೇನ ವೋಹರನ್ತೇಸುಪಿ ತತ್ಥ ರುಚಿಜನನತ್ಥಂ ಅನುಸ್ಸಾವೇನ್ತೇಸುಪಿ ಅನುಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಸಲಾಕಾಯ ಗಾಹಿತಾಯಪಿ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಲಾಕಾಯ ಪನ ಗಾಹಿತಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಅತಿರೇಕಾ ವಾ ಯದಾ ಆವೇಣಿಕಂ ಉದ್ದೇಸಂ ವಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಕತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ? ಕಮ್ಮಂ, ಉದ್ದೇಸೋ, ವೋಹಾರೋ, ಅನುಸ್ಸಾವನಾ, ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೋತಿ ಇಮೇಸು ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭೇದಕಾರಣೇಸು ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ ವಾ ಪಮಾಣಂ, ವೋಹಾರಾನುಸ್ಸಾವನಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾತಿ.

ಬಹುಜನಾಹಿತಾಯಾತಿಆದೀಸು ೦.ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಝಾನಮಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಅಹಿತಾಯ, ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಅಸುಖಾಯ, ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಅನತ್ಥಾಯ. ಅಕುಸಲಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಅಹಿತಾಯ, ಹಿತಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ಉಕ್ಕಟ್ಠಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಬಹುಜನಾಹಿತಾಯಾತಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಮಹತೋ ಸತ್ತಕಾಯಸ್ಸ ಅಹಿತತ್ಥಾಯ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಅನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸುಖಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಅಸುಖತ್ಥಾಯ, ದುವಿಧದುಕ್ಖತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನತ್ಥಾಯಾತಿ ಪರಮತ್ಥಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಯ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಪರಮತ್ಥೋ, ತತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ. ಅಹಿತಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಯ. ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ಉತ್ತರಿಂ ಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ದುಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅರಿಯಸುಖವಿರಾಧನೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತಾಯ. ಯೇ ಹಿ ಅರಿಯಸುಖತೋ ವಿರದ್ಧಾ ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ, ತೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಿ, ಅರಿಯಸುಖತೋ ಚ ಉತ್ತರಿಂ ಸುಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಚೇವ ಆಯತಿಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫; ಅ. ನಿ. ೫.೨೭).

ಇದಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಘಭೇದೋ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಹಿತಾದೀನಂ ಏಕನ್ತಹೇತುಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಘೇ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿನ್ನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಭಿನ್ನೇತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಧನಾನಂ ಧನೇ ಅನನುಪ್ಪದೀಯಮಾನೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೯೧), ಭೇದಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಣ್ಡನಾನೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಚ ‘‘ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ, ನೇಸೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿವದನಾನಿ. ಭಣ್ಡನಞ್ಹಿ ಕಲಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ. ಪರಿಭಾಸಾತಿ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ವೋ ಅನತ್ಥಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭಯುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ತಜ್ಜನಾ. ಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿ ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಪರಿತೋ ಖೇಪಾ, ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಖುಂಸನವಮ್ಭನಾ. ಪರಿಚ್ಚಜನಾತಿ ಉಕ್ಖೇಪನಿಯಕಮ್ಮಕರಣಾದಿವಸೇನ ನಿಸ್ಸಾರಣಾ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಭೇದೇ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತೇ ವಾ ಭಣ್ಡನಾದಿಕೇ. ಅಪ್ಪಸನ್ನಾತಿ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನಂ ಅನಭಿಞ್ಞಾ. ನ ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಸಮಚಾರಿನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯ್ವಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಪಸಾದನಾಕಾರೋ, ತಥಾ ನ ಪಸೀದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸೋತಬ್ಬಂ ಸದ್ಧಾತಬ್ಬಂ ನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ತಥಾ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಸತ್ಥರಿ ಚ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅವಿರುಳ್ಹಸದ್ಧಾನಂ ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಂ.

ಗಾಥಾಯಂ ಆಪಾಯಿಕೋತಿಆದೀಸು ಅಪಾಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹತಾಯ ಆಪಾಯಿಕೋ. ತತ್ಥಪಿ ಅವೀಚಿಸಙ್ಖಾತೇ ಮಹಾನಿರಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನೇರಯಿಕೋ. ಏಕಂ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠೋ. ಸಙ್ಘಭೇದಸಙ್ಖಾತೇ ವಗ್ಗೇ ರತೋತಿ ವಗ್ಗರತೋ. ಅಧಮ್ಮಿಯತಾಯ ಅಧಮ್ಮೋ. ಭೇದಕರವತ್ಥೂಹಿ ಸಙ್ಘಭೇದಸಙ್ಖಾತೇ ಏವ ಚ ಅಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋತಿ ಅಧಮ್ಮಟ್ಠೋ. ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾ ಪಧಂಸತೀತಿ ಯೋಗಕ್ಖೇಮತೋ ಹಿತತೋ ಪಧಂಸತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಚತೂಹಿ ವಾ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ, ತತೋ ಪನಸ್ಸ ಧಂಸನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಂಹತಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಘಂ, ತತೋ ಏವ ಏಕಕಮ್ಮಾದಿವಿಧಾನಯೋಗೇನ ಸಮಗ್ಗಂ ಸಹಿತಂ. ಭೇತ್ವಾನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಸಙ್ಘಭೇದೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಂ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋವ. ನಿರಯಮ್ಹೀತಿ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯಮ್ಹಿ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯. ನವಮೇ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೋ. ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಚೇ ಸಙ್ಘೇ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಕಾಮೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಠಾನಂ ಖೋ, ಪನೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯದಿದಂ ವಿವಾದೋ ವಡ್ಢಮಾನೋ ಸಙ್ಘರಾಜಿಯಾ ವಾ ಸಙ್ಘಭೇದಾಯ ವಾ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಸಚೇ ತಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಅತ್ತನಾ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ, ಅಗ್ಗಿಂ ಅಕ್ಕನ್ತೇನ ವಿಯ ಸಹಸಾ ತತೋ ಓರಮಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ಪರೇಹಿ ತಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಸಯಞ್ಚೇತಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ವೂಪಸಮೇತುಂ, ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ದೂರಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ತಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಸಯಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಚ ವಿವಾದೋ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢತೇವ, ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ಯೇ ತತ್ಥ ಪತಿರೂಪಾ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ, ತೇ ಉಸ್ಸಾಹೇತ್ವಾ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಯೇನ ವಿನಯೇನ ಯೇನ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇನ ತಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಯಥಾ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ತಥಾ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತಸ್ಸ ಯೋ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಕರೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಹಿ ಉಭತೋಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ತೇಸಂ ಅನುವತ್ತನವಸೇನ ಠಿತಾನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಪಾಸಕಾನಂ ಉಪಾಸಿಕಾನಂ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖದೇವತಾನಂ ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಅಹಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಹಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಮಹತೋ ಪುಞ್ಞರಾಸಿಸ್ಸ ಕುಸಲಾಭಿಸನ್ದಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗೀತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮಗ್ಗಭಾವೋ ಭೇದಾಭಾವೋ ಏಕಕಮ್ಮತಾ ಏಕುದ್ದೇಸತಾ ಚ.

ಗಾಥಾಯಂ ಸುಖಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಾಮಗ್ಗೀತಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಾಮಗ್ಗೀ ಸುಖಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾ ‘‘ಸುಖೋ ಬುದ್ಧಾನಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೯೪). ಸಮಗ್ಗಾನಞ್ಚನುಗ್ಗಹೋತಿ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಅನುಮೋದನೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಅನುರೂಪಂ, ಯಥಾ ತೇ ಸಾಮಗ್ಗಿಂ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಗಹಣಂ ಠಪನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘಂ ಸಮಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾನಾತಿ ಭಿನ್ನಂ ಸಙ್ಘಂ ರಾಜಿಪತ್ತಂ ವಾ ಸಮಗ್ಗಂ ಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ. ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಮೇವ. ಸಗ್ಗಮ್ಹಿ ಮೋದತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ಇಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾವ ಮೋದತಿ ಪಮೋದತಿ ಲಲತಿ ಕೀಳತೀತಿ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ದಸಮಸ್ಸ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ. ಏಕದಿವಸಂ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಬಹುಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ, ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ವೋಮಿಸ್ಸಕಾರಿನೋ ಕೀದಿಸೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ’’ತಿ? ಅಥ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಸಭಂ ಉಪಗನ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ದೇಸೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ದೇಸಾಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪದೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ, ದೇವಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೬೯). ಕತ್ಥಚಿ ಸಾಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦). ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೬೧). ಇಧಾಪಿ ಲೋಕೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏಕಚ್ಚನ್ತಿ ಏಕಂ, ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಸತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಪೂರಣತೋ ಮರಣವಸೇನ ಗಲನತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪದೋಸೇನ ಆಘಾತೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತನ್ತಿ ದೋಸೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ಪದೂಸಿತಚಿತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಚ್ಚನ್ತಿ ಇದಂ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕಕಮ್ಮಂ ಓಕಾಸಮಕಾಸಿ, ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕುಸಲವಸೇನ ಓತಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಆಸನ್ನಮರಣೋ. ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚೇತಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ. ಚೇತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ. ಪರಿಚ್ಚಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಜಾನಾಮಿ. ನನು ಚ ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗಞಾಣಸ್ಸಾಯಂ ವಿಸಯೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಅಕುಸಲಚಿತ್ತವಸೇನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಇಮಮ್ಹಿ ಚಾಯಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಇಮಾಯಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ, ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಜವನವೀಥಿಯಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಕಾಲಂಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇತಿ ಯಥಾ ಆಭತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ.

ಅಪಾಯನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ನಿರಯಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ನಿರಯೋ ಹಿ ಅಯಸಙ್ಖಾತಾ ಸುಖಾ ಅಪೇತೋತಿ ಅಪಾಯೋ; ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಹೇತುಭೂತಾ ವಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾ ಅಯಾ ಅಪೇತೋತಿಪಿ ಅಪಾಯೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ; ದೋಸಬಹುಲತ್ತಾ ವಾ ದುಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಗತೀತಿಪಿ ದುಗ್ಗತಿ. ವಿವಸಾ ನಿಪತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರಿನೋ, ವಿನಸ್ಸನ್ತಾ ವಾ ಏತ್ಥ ನಿಪತನ್ತಿ ಸಮ್ಭಿಜ್ಜಮಾನಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾತಿ ವಿನಿಪಾತೋ. ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಿತೋ ಅಯೋತಿ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯೋ. ಅಥ ವಾ ಅಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಹಿ ಅಪಾಯೋ ಸುಗತಿತೋ ಅಪೇತತ್ತಾ, ನ ದುಗ್ಗತಿ ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಂ ನಾಗರಾಜಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವತೋ. ದುಗ್ಗತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಅಪಾಯೋ ಚೇವ ದುಗ್ಗತಿ ಚ ಸುಗತಿತೋ ಅಪೇತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಗತಿಭೂತತ್ತಾ, ನ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸುರಸದಿಸಂ ಅವಿನಿಪಾತತ್ತಾ. ವಿನಿಪಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸುರಕಾಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅಪಾಯೋ ಚೇವ ದುಗ್ಗತಿ ಚ, ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುಸ್ಸಯೇಹಿ ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾ ವಿನಿಪಾತೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿರಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅವೀಚಿಆದಿಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೋ ನಿರಯೋವ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿಪಿ ನಿರಯೋವ ವುತ್ತೋ. ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಪಠಮಗಾಥಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಠಪಿತಾ. ಞತ್ವಾನಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ. ಞಾಣಪುಬ್ಬಕಞ್ಹಿ ಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ವಾ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಜಾನನಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬುದ್ಧೋ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏತಂ ಪರತೋ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.