೧. ರೋಹಿನೀಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾವತ್ಥು

ಕೋಧಂ ಜಹೇತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮೇ ವಿಹರನ್ತೋ ರೋಹಿನಿಂ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಅನುರುದ್ಧೋ ಪಞ್ಚಸತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ‘‘ಥೇರೋ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಂಸು ಠಪೇತ್ವಾ ರೋಹಿನಿಂ ನಾಮ ಥೇರಸ್ಸ ಭಗಿನಿಂ. ಥೇರೋ ಞಾತಕೇ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕಹಂ, ರೋಹಿನೀ’’ತಿ? ‘‘ಗೇಹೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ನಾಗತಾ’’ತಿ? ‘‘ಸರೀರೇ ತಸ್ಸಾ ಛವಿರೋಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಲಜ್ಜಾಯ ನಾಗತಾ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಪಕ್ಕೋಸಥ ನ’’ನ್ತಿ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಕಞ್ಚುಕಂ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಆಗತಂ ಏವಮಾಹ – ‘‘ರೋಹಿನಿ, ಕಸ್ಮಾ ನಾಗತಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಸರೀರೇ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಛವಿರೋಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಲಜ್ಜಾಯ ನಾಗತಾಮ್ಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತೇ ಪುಞ್ಞಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಆಸನಸಾಲಂ ಕಾರೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ತೇ ಪಸಾಧನಭಣ್ಡಕಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ? ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ? ‘‘ದಸಸಹಸ್ಸಮೂಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಂ ಕಾರೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಕೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಕಾರೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಞಾತಕೇ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾರೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಇಧೇವ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇ ಆಹರಥಾ’’ತಿ. ತೇ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹರಿಂಸು.

ಥೇರೋ ಆಸನಸಾಲಂ ಸಂವಿದಹನ್ತೋ ರೋಹಿನಿಂ ಆಹ – ‘‘ದ್ವಿಭೂಮಿಕಂ ಆಸನಸಾಲಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪದರಾನಂ ದಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾಸಾಲಂ ನಿಬದ್ಧಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಸನಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪೇಹಿ, ನಿಬದ್ಧಂ ಪಾನೀಯಘಟೇ ಉಪಟ್ಠಾಪೇಹೀ’’ತಿ. ಸಾ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಪಸಾಧನಭಣ್ಡಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ದ್ವಿಭೂಮಿಕಆಸನಸಾಲಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪದರಾನಂ ದಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾಸಾಲಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದೀನಿ ಅಕಾಸಿ. ನಿಬದ್ಧಂ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಸೀದನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸಾ ಆಸನಸಾಲಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನ್ತಿಯಾವ ಛವಿರೋಗೋ ಮಿಲಾಯಿ. ಸಾ ಆಸನಸಾಲಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಾಯ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಣೀತಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ಅದಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ‘‘ಕಸ್ಸೇತಂ ದಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ‘‘ಭಗಿನಿಯಾ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ರೋಹಿನಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಾ ಪನ ಕಹ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಗೇಹೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಪಕ್ಕೋಸಥ ನ’’ನ್ತಿ? ಸಾ ಆಗನ್ತುಂ ನ ಇಚ್ಛಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಮ್ಪಿ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇಸಿಯೇವ. ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚ ಪನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ಆಹ – ‘‘ರೋಹಿನಿ, ಕಸ್ಮಾ ನಾಗಮಿತ್ಥಾ’’ತಿ? ‘‘ಸರೀರೇ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಛವಿರೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಲಜ್ಜಮಾನಾ ನಾಗತಾಮ್ಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಜಾನಾಸಿ ಪನ ಕಿಂ ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ? ‘‘ನ ಜಾನಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ತವ ಕೋಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಏಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಕತ’’ನ್ತಿ? ‘‘ತೇನ ಹಿ ಸುಣಾಹೀ’’ತಿ. ಅಥಸ್ಸಾ ಸತ್ಥಾ ಅತೀತಂ ಆಹರಿ.

ಅತೀತೇ ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಏಕಿಸ್ಸಾ ರಞ್ಞೋ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಯಾ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮಹಾಕಚ್ಛುಫಲಾನಿ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಮಸ್ಸಾ ಸಯನೇ ಚೇವ ಪಾವಾರಕೋಜವಾದೀನಞ್ಚ ಅನ್ತರೇಸು ಕಚ್ಛುಚುಣ್ಣಾನಿ ಠಪಾಪೇಸಿ, ಕೇಳಿಂ ಕುರುಮಾನಾ ವಿಯ ತಸ್ಸಾ ಸರೀರೇಪಿ ಓಕಿರಿ. ತಂ ಖಣಂಯೇವ ತಸ್ಸಾ ಸರೀರಂ ಉಪ್ಪಕ್ಕುಪ್ಪಕ್ಕಂ ಗಣ್ಡಾಗಣ್ಡಜಾತಂ ಅಹೋಸಿ. ಸಾ ಕಣ್ಡುವನ್ತೀ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಯನೇ ನಿಪಜ್ಜಿ, ತತ್ರಾಪಿಸ್ಸಾ ಕಚ್ಛುಚುಣ್ಣೇಹಿ ಖಾದಿಯಮಾನಾಯ ಖರತರಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ತದಾ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ರೋಹಿನೀ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಸತ್ಥಾ ಇಮಂ ಅತೀತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ, ‘‘ರೋಹಿನಿ, ತದಾ ತಯಾವೇತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಹಿ ಕೋಧೋ ವಾ ಇಸ್ಸಾ ವಾ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತರೂಪೋ ಏವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೨೨೧. ‘‘ಕೋಧಂ ಜಹೇ ವಿಪ್ಪಜಹೇಯ್ಯ ಮಾನಂ,

ಸಂಯೋಜನಂ ಸಬ್ಬಮತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ;

ತಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಮಿಮಸಜ್ಜಮಾನಂ,

ಅಕಿಞ್ಚನಂ ನಾನುಪತನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕೋಧನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಮ್ಪಿ ಕೋಧಂ ನವವಿಧಮ್ಪಿ ಮಾನಂ ಜಹೇಯ್ಯ. ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾದಿಕಂ ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ. ಅಸಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಅಲಗ್ಗಮಾನಂ. ಯೋ ಹಿ ‘‘ಮಮ ರೂಪಂ ಮಮ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸೋಚತಿ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ಅಯಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅವಿಹಞ್ಞನ್ತೋ ನ ಸಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಕಿಞ್ಚನಂ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ ನಾನುಪತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ. ರೋಹಿನೀಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವಸ್ಸಾ ಸರೀರಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಅಹೋಸಿ.

ಸಾ ತತೋ ಚುತಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಚತುನ್ನಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಸೀಮನ್ತರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಾಸಾದಿಕಾ ರೂಪಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೋಸಿ. ಚತ್ತಾರೋಪಿ ದೇವಪುತ್ತಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸಿನೇಹಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಸೀಮಾಯ ಅನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಮಮ ಸೀಮಾಯ ಅನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವಿವದನ್ತಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ದೇವರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ದೇವ, ಇಮಂ ನೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಡ್ಡೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಾಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸಕ್ಕೋಪಿ ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪನ್ನಸಿನೇಹೋ ಹುತ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಇಮಾಯ ವೋ ದಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಥಂ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನೀ’’ತಿ. ಅಥೇಕೋ ಆಹ – ‘‘ಮಮ ತಾವ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಗಾಮಭೇರಿ ವಿಯ ಸನ್ನಿಸೀದಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖೀ’’ತಿ. ದುತಿಯೋ ‘‘ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಪಬ್ಬತನದೀ ವಿಯ ಸೀಘಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ತತಿಯೋ ‘‘ಮಮ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಕ್ಕಟಸ್ಸ ವಿಯ ಅಕ್ಖೀನಿ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸೂ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥೋ ‘‘ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಿಯೇ ಉಸ್ಸಾಪಿತಧಜೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಂ ಠಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖೀ’’ತಿ. ಅಥ ನೇ ಸಕ್ಕೋ ಆಹ – ‘‘ತಾತಾ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ತಾವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸಯ್ಹರೂಪಾನಿ, ಅಹಂ ಪನ ಇಮಂ ಲಭನ್ತೋ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಮೇ ಮರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ದೇವಪುತ್ತಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮರಣೇನ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತಂ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ಸಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಪಿಯಾ ಅಹೋಸಿ ಮನಾಪಾ. ‘‘ಅಸುಕಕೀಳಂ ನಾಮ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕ್ಕೋ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖೀತಿ.

ರೋಹಿನೀಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾವತ್ಥು ಪಠಮಂ.