೧. ಜೀವಕಪಞ್ಹವತ್ಥು

ಗತದ್ಧಿನೋತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೀವಕಮ್ಬವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಜೀವಕೇನ ಪುಟ್ಠಪಞ್ಹಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ. ಜೀವಕವತ್ಥು ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೩೨೬ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಮಯೇ ದೇವದತ್ತೋ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಗಿಜ್ಝಕೂಟಂ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ‘‘ಸತ್ಥಾರಂ ವಧಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಿಲಂ ಪವಿಜ್ಝಿ. ತಂ ದ್ವೇ ಪಬ್ಬತಕೂಟಾನಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು. ತತೋ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗತಾ ಪಪಟಿಕಾ ಭಗವತೋ ಪಾದಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ, ಭುಸಾ ವೇದನಾ ಪವತ್ತಿಂಸು. ಭಿಕ್ಖೂ ಸತ್ಥಾರಂ ಮದ್ದಕುಚ್ಛಿಂ ನಯಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ತತೋಪಿ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ತತ್ಥ ಮಂ ನೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವನ್ತಂ ಆದಾಯ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ಅಗಮಂಸು. ಜೀವಕೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಣಪಟಿಕಮ್ಮತ್ಥಾಯ ತಿಖಿಣಭೇಸಜ್ಜಂ ದತ್ವಾ ವಣಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಮಯಾ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಏಕಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಯಾವ ಮಮಾಗಮನಾ ಬದ್ಧನಿಯಾಮೇನೇವ ತಿಟ್ಠತೂ’’ತಿ. ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾರಪಿದಹನವೇಲಾಯ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ದ್ವಾರಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಅಹೋ ಮಯಾ ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ಯ್ವಾಹಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಯ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾದೇ ತಿಖಿಣಭೇಸಜ್ಜಂ ದತ್ವಾ ವಣಂ ಬನ್ಧಿಂ, ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಮೋಚನವೇಲಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಮುಚ್ಚಮಾನೇ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಭಗವತೋ ಸರೀರೇ ಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸತ್ಥಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆನನ್ದ, ಜೀವಕೋ ಸಾಯಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ದ್ವಾರಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ, ‘ಅಯಂ ವಣಸ್ಸ ಮೋಚನವೇಲಾ’ತಿ ಪನ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ಮೋಚೇಸಿ ನ’’ನ್ತಿ. ಥೇರೋ ಮೋಚೇಸಿ, ವಣೋ ರುಕ್ಖತೋ ಛಲ್ಲಿ ವಿಯ ಅಪಗತೋ. ಜೀವಕೋ ಅನ್ತೋಅರುಣೇಯೇವ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ವೇಗೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸರೀರೇ ವೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋ, ಜೀವಕ, ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇಯೇವ ಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹೋ ವೂಪಸನ್ತೋ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಘಟೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೯೦. ‘‘ಗತದ್ಧಿನೋ ವಿಸೋಕಸ್ಸ, ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಿ;

ಸಬ್ಬಗನ್ಥಪ್ಪಹೀನಸ್ಸ, ಪರಿಳಾಹೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಗತದ್ಧಿನೋತಿ ಗತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕನ್ತಾರದ್ಧಾ ವಟ್ಟದ್ಧಾತಿ ದ್ವೇ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ತೇಸು ಕನ್ತಾರಪಟಿಪನ್ನೋ ಯಾವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವ ಅದ್ಧಿಕೋಯೇವ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪತ್ತೇ ಗತದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಯಾವ ವಟ್ಟೇ ವಸನ್ತಿ, ತಾವ ಅದ್ಧಿಕಾ ಏವ. ಕಸ್ಮಾ? ವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಖೇಪಿತತ್ತಾ. ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋಪಿ ಅದ್ಧಿಕಾ ಏವ, ವಟ್ಟಂ ಪನ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಗತದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಗತದ್ಧಿನೋ. ವಿಸೋಕಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೋಕಸ್ಸ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಸೋಕಸ್ಸ. ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಗನ್ಥಪ್ಪಹೀನಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಗನ್ಥಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಗನ್ಥಪ್ಪಹೀನಸ್ಸ. ಪರಿಳಾಹೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ದುವಿಧೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಕಾಯಿಕೋ ಚೇತಸಿಕೋ ಚಾತಿ. ತೇಸು ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಕಾಯಿಕಪರಿಳಾಹೋ ಅನಿಬ್ಬುತೋವ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಜೀವಕೋ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸತ್ಥಾ ಪನ ಧಮ್ಮರಾಜತಾಯ ದೇಸನಾವಿಧಿಕುಸಲತಾಯ ಚೇತಸಿಕಪರಿಳಾಹವಸೇನ ದೇಸನಂ ವಿನಿವತ್ತೇನ್ತೋ, ‘‘ಜೀವಕ, ಪರಮತ್ಥೇನ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪರಿಳಾಹೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ.

ಜೀವಕಪಞ್ಹವತ್ಥು ಪಠಮಂ.