೧. ಅಞ್ಞತರಪುರಿಸವತ್ಥು

ದೀಘಾ ಜಾಗರತೋ ರತ್ತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಞ್ಚೇವ ಅಞ್ಞತರಞ್ಚ ಪುರಿಸಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ರಾಜಾ ಕಿರ ಪಸೇನದಿ ಕೋಸಲೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಛಣದಿವಸೇ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೇತಂ ಏಕಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ನಾಮ ಹತ್ಥಿಂ ಅಭಿರುಯ್ಹ ಮಹನ್ತೇನ ರಾಜಾನುಭಾವೇನ ನಗರಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋತಿ. ಉಸ್ಸಾರಣಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಪೋಥಿಯಮಾನೋ ಮಹಾಜನೋ ಪಲಾಯನ್ತೋ ಗೀವಂ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾಪಿ ಓಲೋಕೇತಿಯೇವ. ರಾಜೂನಂ ಕಿರ ಸುದಿನ್ನದಾನಸ್ಸೇತಂ ಫಲಂ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಸಾಪಿ ದುಗ್ಗತಪುರಿಸಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಸತ್ತಭೂಮಿಕಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿತಲೇ ಠಿತಾ ಏಕಂ ವಾತಪಾನಕವಾಟಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾವ ಅಪಗಚ್ಛಿ. ರಞ್ಞೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಲಾಹಕನ್ತರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧತೋ ಪತನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಂ ನಗರಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೇಪುರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಏಕಂ ವಿಸ್ಸಾಸಕಂ ಅಮಚ್ಚಂ ಆಹ – ‘‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ತೇ ಮಯಾ ಓಲೋಕಿತಪಾಸಾದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತತ್ಥೇಕಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅದ್ದಸಾ’’ತಿ? ‘‘ಅದ್ದಸಂ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಗಚ್ಛ, ತಸ್ಸಾ ಸಸಾಮಿಕಅಸಾಮಿಕಭಾವಂ ಜಾನಾಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಸಸಾಮಿಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ‘‘ಸಸಾಮಿಕಾ’’ತಿ ಆರೋಚೇಸಿ. ಅಥ ರಞ್ಞಾ ‘‘ತೇನ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸಾಮಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಏಹಿ, ಭೋ, ರಾಜಾ ತಂ ಪಕ್ಕೋಸತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ‘‘ಭರಿಯಂ ಮೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆಣಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ರಾಜಾ ‘‘ಮಂ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪಟ್ಠಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಅಲಂ, ದೇವ, ಅಹಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸುಙ್ಕಂ ದದಾಮಿ, ಘರೇಯೇವ ಮೇ ಜೀವಿಕಾ ಹೋತೂ’’ತಿ. ‘‘ತವ ಸುಙ್ಕೇನ ಮಯ್ಹಂ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ, ಅಜ್ಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಂ ಉಪಟ್ಠಾಹೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಫಲಕಞ್ಚ ಆವುಧಞ್ಚ ದಾಪೇಸಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ‘‘ಕಞ್ಚಿದೇವಸ್ಸ ದೋಸಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಘಾತೇತ್ವಾ ಭರಿಯಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಸೋ ಮರಣಭಯಭೀತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ.

ರಾಜಾ ತಸ್ಸ ದೋಸಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೇ ವಡ್ಢನ್ತೇ ‘‘ಏಕಮಸ್ಸ ದೋಸಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ರಾಜಾಣಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಅಮ್ಭೋ ಇತೋ ಯೋಜನಮತ್ಥಕೇ ನದಿಯಾ ಅಸುಕಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಾಯಂ ಮಮ ನ್ಹಾನವೇಲಾಯ ಕುಮುದುಪ್ಪಲಾನಿ ಚೇವ ಅರುಣವತೀಮತ್ತಿಕಞ್ಚ ಆಹರ. ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ನಾಗಚ್ಛಸಿ, ಆಣಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೇವಕೋ ಕಿರ ಚತೂಹಿಪಿ ದಾಸೇಹಿ ಪತಿಕಿಟ್ಠತರೋ. ಧನಕ್ಕೀತಾದಯೋ ಹಿ ದಾಸಾ ‘‘ಸೀಸಂ ಮೇ ರುಜ್ಜತಿ, ಪಿಟ್ಠಿ ಮೇ ರುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಚ್ಛಿತುಂ ಲಭನ್ತಿಯೇವ. ಸೇವಕಸ್ಸೇತಂ ನತ್ಥಿ, ಆಣತ್ತಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಮೇವ ವಟ್ಟತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ಮಯಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಕುಮುದುಪ್ಪಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರುಣವತೀಮತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ನಾಗಭವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಹಂ ಕುಹಿಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಮರಣಭಯಭೀತೋ ವೇಗೇನ ಗೇಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಭದ್ದೇ, ನಿಟ್ಠಿತಂ ಮೇ ಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ‘‘ಉದ್ಧನಮತ್ಥಕೇ, ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ಯಾವ ಭತ್ತಂ ಓತರತಿ, ತಾವ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಉಳುಙ್ಕೇನ ಕಞ್ಜಿಕಂ ಹರಾಪೇತ್ವಾ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಲ್ಲಮೇವ ಭತ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಯಂ ಓಪೀಳೇತ್ವಾ ಆದಾಯ ಯೋಜನಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಕ್ಖನ್ದೋ, ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಭತ್ತಂ ಪಕ್ಕಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಅನುಚ್ಛಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾವ ಥೋಕಂ ಭತ್ತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಏಕಂ ಅದ್ಧಿಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಯಾ ಅಪನೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಥೋಕಂ ಅನುಚ್ಛಿಟ್ಠಂ ಭತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜ ಸಾಮೀತಿ. ಸೋ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿ. ಇತರೋಪಿ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಭತ್ತಮುಟ್ಠಿಂ ಉದಕೇ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮುಖಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತೇನ ಸದ್ದೇನ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ನದೀಪದೇಸೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ನಾಗಾ ಸುಪಣ್ಣಾ ದೇವತಾ ಚ ವಚನಂ ಮೇ ಸುಣನ್ತು, ರಾಜಾ ಮಯ್ಹಂ ಆಣಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ‘ಕುಮುದುಪ್ಪಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರುಣವತೀಮತ್ತಿಕಂ ಆಹರಾ’ತಿ ಮಂ ಆಣಾಪೇಸಿ, ಅದ್ಧಿಕಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ಮೇ ಭತ್ತಂ ದಿನ್ನಂ, ತಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿಸಂಸಂ, ಉದಕೇ ಮಚ್ಛಾನಂ ದಿನ್ನಂ, ತಂ ಸತಾನಿಸಂಸಂ. ಏತ್ತಕಂ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದಮ್ಮಿ, ಮಯ್ಹಂ ಕುಮುದುಪ್ಪಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರುಣವತೀಮತ್ತಿಕಂ ಆಹರಥಾ’’ತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಅನುಸ್ಸಾವೇಸಿ. ತತ್ಥ ಅಧಿವತ್ಥೋ ನಾಗರಾಜಾ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಮಹಲ್ಲಕವೇಸೇನ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ವದೇಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಪುನಪಿ ತಥೇವ ವತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ತಂ ಪತ್ತಿಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ದೇಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪುನಪಿ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ದೇಮಿ, ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಸೋ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಪತ್ತಿಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಕುಮುದುಪ್ಪಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರುಣವತೀಮತ್ತಿಕಂ ಅದಾಸಿ.

ರಾಜಾ ಪನ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ನಾಮ ಬಹುಮಾಯಾ, ಸಚೇ ಸೋ ಕೇನಚಿ ಉಪಾಯೇನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಕಿಚ್ಚಂ ಮೇ ನ ನಿಪ್ಫಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಸೋ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಾಪೇತ್ವಾ ಮುದ್ದಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಹರಾಪೇಸಿ. ಇತರೋಪಿ ಪುರಿಸೋ ರಞ್ಞೋ ನ್ಹಾನವೇಲಾಯಮೇವಾಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಅಲಭನ್ತೋ ದ್ವಾರಪಾಲಂ ಪಕ್ಕೋಸೇತ್ವಾ ‘‘ದ್ವಾರಂ ವಿವರಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿವರಿತುಂ, ರಾಜಾ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಮುದ್ದಿಕಂ ದತ್ವಾ ರಾಜಗೇಹಂ ಆಹರಾಪೇಸೀ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ರಾಜದೂತೋ ಅಹಂ, ದ್ವಾರಂ ವಿವರಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ದ್ವಾರಂ ಅಲಭನ್ತೋ ನತ್ಥಿ ಮೇ ಇದಾನಿ ಜೀವಿತಂ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಉಪರಿಉಮ್ಮಾರೇ ಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೂಪರಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಮಹಾಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತೋ, ‘‘ಅಮ್ಭೋ, ನಗರವಾಸಿನೋ ರಞ್ಞೋ ಮಯಾ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಗತಭಾವಂ ಜಾನಾಥ, ರಾಜಾ ಮಂ ಅಕಾರಣೇನ ವಿನಾಸೇತುಕಾಮೋ’’ತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿರವಿತ್ವಾ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ನಾಮ ಮುದುಹದಯಾ, ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮಕಾಸಿ. ಇಮೇ ಹಿ ನಾಮ ಸತ್ತಾ ಸುಖಿತಕಾಲೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಕಾಲೇ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ‘‘ಮೇ ಅಞ್ಞಂ ತಾಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಅಥ ರಞ್ಞೋಪಿ ತಂ ರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಂ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ವಿಭಾತಕ್ಖಣೇಯೇವ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಘಾತಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಆನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇಯೇವ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಾಯ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪುರಿಸಾ ಪಕ್ಕುಥಿತಾಯ ಉಕ್ಖಲಿಯಾ ತಣ್ಡುಲಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಪಚ್ಚಮಾನಾ ತಿಂಸಾಯ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಪತ್ವಾ ಅಪರೇಹಿ ತಿಂಸಾಯ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪುನ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು. ತೇ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಂ ಗಾಥಂ ವತ್ತುಕಾಮಾ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಏಕೇಕಂ ಅಕ್ಖರಂ ವತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಮೇವ ಪವಿಟ್ಠಾ. ರಾಜಾ ನಿದ್ದಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಸಮನನ್ತರೇ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಭೀತೋ ಉತ್ರಸ್ತಮಾನಸೋ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಮಯ್ಹಂ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಉದಾಹು ಮೇ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ, ಉದಾಹು ಮೇ ರಜ್ಜಂ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಸಕಲರತ್ತಿಂ ಅಕ್ಖೀನಿ ನಿಮೀಲೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಸೋ ಅರುಣುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯ ಏವ ಪುರೋಹಿತಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಆಚರಿಯ, ಮಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಸಮನನ್ತರೇ ಮಹನ್ತಾ ಭೇರವಸದ್ದಾ ಸುತಾ, ‘ರಜ್ಜಸ್ಸ ವಾ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ವಾ ಮಯ್ಹಂ ವಾ ಕಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ಜಾನಾಮಿ, ತೇನ ಮೇ ತ್ವಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಂ ತೇ ಸದ್ದಾ ಸುತಾತಿ? ‘‘ಆಚರಿಯ, ದು-ಇತಿ ಸ-ಇತಿ ನ-ಇತಿ ಸೋ-ಇತೀತಿ ಇಮೇ ಸದ್ದೇ ಅಸ್ಸೋಸಿಂ, ಇಮೇಸಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಉಪಧಾರೇಹೀ’’ತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಮಹಾಅನ್ಧಕಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಯ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ‘‘ನ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಮೇ ಪರಿಹಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಭಾಯಿತ್ವಾ ‘‘ಭಾರಿಯಂ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಕಿಂ, ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ತೇ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ಸೋ ದ್ವಿಗುಣಂ ಭೀತೋ, ‘‘ಆಚರಿಯ, ಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಪಟಿಘಾತಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಾ ಭಾಯಿ, ಅಹಂ ತಯೋ ವೇದೇ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ? ‘‘ಸಬ್ಬಸತಯಞ್ಞಂ ಯಜಿತ್ವಾ ಜೀವಿತಂ ಲಭಿಸ್ಸಸಿ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ? ಹತ್ಥಿಸತಂ ಅಸ್ಸಸತಂ ಉಸಭಸತಂ ಧೇನುಸತಂ ಅಜಸತಂ ಉರಬ್ಭಸತಂ ಕುಕ್ಕುಟಸತಂ ಸೂಕರಸತಂ ದಾರಕಸತಂ ದಾರಿಕಾಸತನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಂ ಪಾಣಜಾತಿಂ ಸತಂ ಸತಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಮಿಗಜಾತಿಮೇವ ಗಣ್ಹಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ‘ಅತ್ತನೋ ಖಾದನೀಯಮೇವ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀ’ತಿ ವಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಮನುಸ್ಸೇಪಿ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ರಾಜಾ ‘‘ಮಮ ಜೀವಿತಮೇವ ಮಯ್ಹಂ ಲಾಭೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಣೇ ಸೀಘಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಆಣತ್ತಮನುಸ್ಸಾ ಅಧಿಕತರಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತೇ –

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಸ್ಸ ಕೋಸಲಸ್ಸ ಮಹಾಯಞ್ಞೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಚ ಚ ಉಸಭಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ ವಚ್ಛತರಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ ವಚ್ಛತರಿಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ ಅಜಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ ಉರಬ್ಭಸತಾನಿ ಥೂಣೂಪನೀತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಯಞ್ಞತ್ಥಾಯ. ಯೇಪಿಸ್ಸ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ದಾಸಾತಿ ವಾ ಪೇಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಕಮ್ಮಕರಾತಿ ವಾ, ತೇಪಿ ದಣ್ಡತಜ್ಜಿತಾ ಭಯತಜ್ಜಿತಾ ಅಸ್ಸುಮುಖಾ ರುದಮಾನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೦).

ಮಹಾಜನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಧೀತುಞಾತೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿದೇವಮಾನೋ ಮಹಾಸದ್ದಮಕಾಸಿ, ಮಹಾಪಥವೀಉನ್ದ್ರಿಯನಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಮಲ್ಲಿಕಾ ದೇವೀ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಪಾಕತಿಕಾನಿ, ಕಿಲನ್ತರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ‘‘ಕಿಂ ತುಯ್ಹಂ, ಮಲ್ಲಿಕೇ, ತ್ವಂ ಮಮ ಕಣ್ಣಮೂಲೇನ ಆಸಿವಿಸಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತಂ, ದೇವಾ’’ತಿ? ‘‘ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಮೇ ಏವರೂಪೋ ನಾಮ ಸದ್ದೋ ಸುತೋ, ಸ್ವಾಹಂ ಪುರೋಹಿತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ತೇ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಬ್ಬಸತಯಞ್ಞಂ ಯಜಿತ್ವಾ ಜೀವಿತಂ ಲಭಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಜೀವಿತಮೇವ ಮಯ್ಹಂ ಲಾಭೋ’’ತಿ ಇಮೇ ಪಾಣೇ ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿನ್ತಿ. ಮಲ್ಲಿಕಾ ದೇವೀ, ‘‘ಅನ್ಧಬಾಲೋಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಭಕ್ಖೋಸಿ, ಅನೇಕಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನವಿಕತಿಕಂ ದೋಣಪಾಕಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಸಿ, ದ್ವೀಸು ರಟ್ಠೇಸು ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸಿ, ಪಞ್ಞಾ ಪನ ತೇ ಮನ್ದಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಸಿ, ದೇವೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಹಂ ತಯಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮರಣೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಜೀವಿತಲಾಭೋ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಅನ್ಧಬಾಲಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಕಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಪರಿ ದುಕ್ಖಂ ಖಿಪಸಿ, ಧುರವಿಹಾರೇ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ ಅತೀತಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣೋ ಸತ್ಥಾ ವಸತಿ, ತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೋವಾದಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ರಾಜಾ ಸಲ್ಲಹುಕೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮರಣಭಯತಜ್ಜಿತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ.

ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಹನ್ದ ಕುತೋ ನು ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಗಚ್ಛಸಿ ದಿವಾ ದಿವಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠಮತರಂ ಆಲಪಿ. ಸೋ ತುಣ್ಹೀಯೇವ ನಿಸೀದಿ. ತತೋ ಮಲ್ಲಿಕಾ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ರಞ್ಞಾ ಕಿರ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಸಮನನ್ತರೇ ಸದ್ದೋ ಸುತೋ. ಅಥ ನಂ ಪುರೋಹಿತಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸಿ. ಪುರೋಹಿತೋ ‘ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ತೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಸಬ್ಬಸತೇ ಪಾಣೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಗಲಲೋಹಿತೇನ ಯಞ್ಞೇ ಯಜಿತೇ ಜೀವಿತಂ ಲಭಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಾ ಪಾಣೇ ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ, ತೇನಾಯಂ ಮಯಾ ಇಧಾನೀತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಂ ಕಿರ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿನ್ತಿ ತೇ ಸದ್ದೋ ಸುತೋ’’ತಿ? ಸೋ ಅತ್ತನಾ ಸುತನಿಯಾಮೇನೇವ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಂ ಸುತ್ವಾವ ಏಕೋಭಾಸೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ತಾ ಆಹ – ‘‘ಮಾ ಭಾಯಿ, ಮಹಾರಾಜ, ತವ ಅನ್ತರಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಪಾಪಕಮ್ಮಿನೋ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖಂ ಆವೀಕರೋನ್ತಾ ಏವಮಾಹಂಸೂ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ತೇಹಿ ಕತ’’ನ್ತಿ? ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತುಂ ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಣಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅತೀತಂ ಆಹರಿ –

ಅತೀತೇ ವೀಸತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೀಸತಿಯಾ ಖೀಣಾಸವಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಬಾರಾಣಸಿಮಗಮಾಸಿ. ಬಾರಾಣಸಿವಾಸಿನೋ ದ್ವೇಪಿ ತಯೋಪಿ ಬಹುತರಾಪಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಕದಾನಂ ಪವತ್ತಯಿಂಸು. ತದಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿವಿಭವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಾ ಸಹಾಯಕಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇ ಮನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗೇಹೇ ಬಹುಧನಂ, ತೇನ ಕಿಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವರೂಪೇ ಬುದ್ಧೇ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೇ ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ, ಪೂಜಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏಕೋಪಿ ಅವತ್ವಾ ತೇಸು ಏಕೋ ತಾವ ಏವಮಾಹ – ‘‘ತಿಖಿಣಸುರಂ ಪಿವನ್ತಾ ಮಧುರಮಂಸಂ ಖಾದನ್ತಾ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮ, ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಜೀವಿತಫಲ’’ನ್ತಿ. ಅಪರೋಪಿ ಏವಮಾಹ – ‘‘ದೇವಸಿಕಂ ತಿವಸ್ಸಿಕಗನ್ಧಸಾಲಿಭತ್ತಂ ನಾನಗ್ಗರಸೇಹಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಾ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ. ಅಪರೋಪಿ ಏವಮಾಹ – ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಪೂವಖಜ್ಜಕವಿಕತಿಂ ಪಚಾಪೇತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಾ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ. ಅಪರೋಪಿ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಮಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ‘ಧನಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಾ ಇತ್ಥೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಧನೇನ ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ಪಾರದಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇವ ತಸ್ಸ ಕಥಾಯ ಅಟ್ಠಂಸು.

ತೇ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಭಿರೂಪಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಧನಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಾರದಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಅವೀಚಿನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ತೇ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾವಸೇಸೇನ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಾಯ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತಿಂಸಾಯ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಪತ್ವಾ ಪುನಪಿ ತಿಂಸಾಯ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಮುಖಂ ಪತ್ವಾ ಏಕೇಕಂ ಗಾಥಂ ವತ್ತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಏಕೇಕಂ ಅಕ್ಖರಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ, ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಮೇವ ಪವಿಟ್ಠಾ. ‘‘ವದೇಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಠಮಂ ತೇ ಕಿಂ ಸದ್ದೋ ನಾಮ ಸುತೋ’’ತಿ? ‘‘ದು-ಇತಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ಸತ್ಥಾ ತೇನ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಗಾಥಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ –

‘‘ದುಜ್ಜೀವಿತಮಜೀವಿಮ್ಹ, ಯೇ ಸನ್ತೇ ನ ದದಮ್ಹಸೇ;

ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಭೋಗೇಸು, ದೀಪಂ ನಾಕಮ್ಹ ಅತ್ತನೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೪.೫೩; ಪೇ. ವ. ೮೦೪);

ಅಥ ರಞ್ಞೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ದುತಿಯಸದ್ದೋ ತತಿಯಸದ್ದೋ ಚತುತ್ಥಸದ್ದೋ ಸುತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅವಸೇಸಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ –

‘‘ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ;

ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಮಾನಾನಂ, ಕದಾ ಅನ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ನತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ ಕುತೋ ಅನ್ತೋ, ನ ಅನ್ತೋ ಪಟಿದಿಸ್ಸತಿ;

ತದಾ ಹಿ ಪಕತಂ ಪಾಪಂ, ಮಮ ತುಯ್ಹಞ್ಚ ಮಾರಿಸಾ.

‘‘ಸೋಹಂ ನೂನ ಇತೋ ಗನ್ತ್ವಾ, ಯೋನಿಂ ಲದ್ಧಾನ ಮಾನುಸಿಂ;

ವದಞ್ಞೂ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಕಾಹಾಮಿ ಕುಸಲಂ ಬಹು’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೧.೪.೫೪-೫೬; ಪೇ. ವ. ೮೦೨, ೮೦೩, ೮೦೫) –

ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ವತ್ವಾ ತಾಸಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾ ಏಕೇಕಂ ಗಾಥಂ ವತ್ತುಕಾಮಾಪಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಏಕಕಮೇವ ಅಕ್ಖರಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಮೇವ ಪವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಆಹ.

ರಞ್ಞಾ ಕಿರ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೇನ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸುತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಭಸ್ಸನ್ತಿ ಏವ, ಅಜ್ಜಾಪಿ ಏಕಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ. ರಞ್ಞೋ ತಂ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಮಹಾಸಂವೇಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸೋ ‘‘ಭಾರಿಯಂ ವತಿದಂ ಪಾರದಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಏಕಂ ಕಿರ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ತತೋ ಚುತಾ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಾಯ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ಏವಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚನಕಾಲೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ಪರದಾರೇ ಸಿನೇಹಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಂ ನ ಲಭಿಂ, ಇದಾನಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರದಾರೇ ಮಾನಸಂ ನ ಬನ್ಧಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಜ್ಜ ಮೇ ರತ್ತಿಯಾ ದೀಘಭಾವೋ ಞಾತೋ’’ತಿ. ಸೋಪಿ ಪುರಿಸೋ ತತ್ಥೇವ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಲದ್ಧೋ ಮೇ ಬಲವಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ರಞ್ಞಾ ತಾವ ಅಜ್ಜ ರತ್ತಿಯಾ ದೀಘಭಾವೋ ಞಾತೋ, ಅಹಂ ಪನ ಹಿಯ್ಯೋ ಸಯಮೇವ ಯೋಜನಸ್ಸ ದೀಘಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ. ಸತ್ಥಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಥಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ರತ್ತಿ ದೀಘಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಯೋಜನಂ ದೀಘಂ ಹೋತಿ, ಬಾಲಸ್ಸ ಪನ ಸಂಸಾರೋ ದೀಘೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೬೦. ‘‘ದೀಘಾ ಜಾಗರತೋ ರತ್ತಿ, ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನಂ;

ದೀಘೋ ಬಾಲಾನ ಸಂಸಾರೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ದೀಘಾತಿ ರತ್ತಿ ನಾಮೇಸಾ ತಿಯಾಮಮತ್ತಾವ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ ಪನ ದೀಘಾ ಹೋತಿ, ದ್ವಿಗುಣತಿಗುಣಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಖಾಯತಿ. ತಸ್ಸಾ ದೀಘಭಾವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಮಙ್ಕುಣಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಸೇಮಾನೋ ಮಹಾಕುಸೀತೋಪಿ, ಸುಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಿರಿಸಯನೇ ಸಯಮಾನೋ ಕಾಮಭೋಗೀಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಪನ ಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಚ, ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಚ, ಆಸನಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಚ, ಸೀಸರೋಗಾದಿಫುಟ್ಠೋ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛೇದನಾದಿಂ ಪತ್ತೋ ವಾ ವೇದನಾಭಿಭೂತೋ ಚ, ರತ್ತಿಂ ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಿಕೋ ಚ ಜಾನಾತಿ. ಯೋಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಮ್ಪಿ ಚತುಗಾವುತಮತ್ತಮೇವ, ಸನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಕಿಲನ್ತಸ್ಸ ದೀಘಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಿಗುಣತಿಗುಣಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ಸಕಲದಿವಸಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲನ್ತೋ ಪಟಿಪಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪುರತೋ ಗಾಮೋ ಕೀವದೂರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನಾಪಿ ‘‘ಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುನ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸೋಪಿ ‘‘ಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವದತಿ. ಸೋ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಾ ಯೋಜನನ್ತೇವ ವದನ್ತಿ, ದೀಘಂ ವತಿದಂ ಯೋಜನಂ, ಏಕಯೋಜನಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಯೋಜನಾನಿ ವಿಯ ಮಞ್ಞೇತಿ. ಬಾಲಾನನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕತ್ಥಂ ಪನ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಬಾಲಾನಂ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಂ ಯಂ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭೇದಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಞತ್ವಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅವಿಜಾನತಂ ಸಂಸಾರೋ ದೀಘೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ದೀಘೋ ನಾಮ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಂಸಾರೋ, ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪). ಬಾಲಾನಂ ಪನ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಂ ಅತಿದೀಘೋಯೇವಾತಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ತೋ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪತ್ತಾ. ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಜಾತಾತಿ.

ರಾಜಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋಯೇವ ತೇ ಸತ್ತೇ ಬನ್ಧನಾ ಮೋಚೇಸಿ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತಾ ಸೀಸಂ ನ್ಹತ್ವಾ ಸಕಾನಿ ಗೇಹಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಚಿರಂ ಜೀವತು ನೋ, ಅಯ್ಯಾ, ಮಲ್ಲಿಕಾ ದೇವೀ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವಿತಂ ಲಭಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಗುಣಕಥಂ ಕಥಯಿಂಸು. ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ – ‘‘ಅಹೋ ಪಣ್ಡಿತಾ ವತಾಯಂ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏತ್ತಕಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಜೀವಿತದಾನಂ ಅದಾಸೀ’’ತಿ. ಸತ್ಥಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋವ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏತರಹಿ ಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಇದಾನೇವ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಜೀವಿತದಾನಂ ದೇತಿ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅದಾಸಿಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸನ್ತೋ ಅತೀತಂ ಆಹರಿ –

ಅತೀತೇ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ಏಕಂ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ದೇವತಾಯ ಆಯಾಚಿ – ‘‘ಸಾಮಿ ದೇವರಾಜ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಏಕಸತರಾಜಾನೋ ಏಕಸತಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯೋ, ಸಚಾಹಂ ಪಿತು ಅಚ್ಚಯೇನ ರಜ್ಜಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ, ಏತೇಸಂ ಗಲಲೋಹಿತೇನ ಬಲಿಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ಪಿತರಿ ಕಾಲಕತೇ ರಜ್ಜಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ದೇವತಾಯ ಮೇ ಆನುಭಾವೇನ ರಜ್ಜಂ ಪತ್ತಂ, ಬಲಿಮಸ್ಸಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಏಕಂ ರಾಜಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತ್ವಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ಅಪರಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇ ರಾಜಾನೋ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀಹಿ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಉಗ್ಗಸೇನಸ್ಸ ನಾಮ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ನಾಮ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಗರುಗಬ್ಭಾ, ತಂ ಓಹಾಯ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಜನಂ ವಿಸಪಾನಕಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಸೋಧಾಪೇಸಿ. ದೇವತಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ರಾಜಾ ಏತ್ತಕೇ ರಾಜಾನೋ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಹಿತಾ ಇಮೇ’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಗಲಲೋಹಿತೇನ ಮಯ್ಹಂ ಬಲಿಂ ಕಾತುಕಾಮೋ, ಸಚೇ ಪನಾಯಂ ಏತೇ ಘಾತೇಸ್ಸತಿ, ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ರಾಜವಂಸೋ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲೇಪಿ, ಮೇ ಅಸುಚಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಏತಂ ನಿವಾರೇತು’’ನ್ತಿ. ಸಾ ಉಪಧಾರೇನ್ತೀ ‘‘ನಾಹಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ದೇವತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಾಯಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳದೇವತಾಯೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಾಹಿಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾರಾಜೂನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ರಾಜಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ವಿಸಿಟ್ಠೋ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ತೇಹಿಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಲೇ ಸಕ್ಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ‘‘ದೇವ, ತುಮ್ಹೇಸು ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಂ ಆಪನ್ನೇಸು ಖತ್ತಿಯವಂಸೋ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸರಣಂ ಹೋಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ನಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಉಪಾಯಂ ಪನ ತೇ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪಾಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ – ‘‘ಗಚ್ಛ, ತ್ವಂ ರಞ್ಞೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ರತ್ತವತ್ಥಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರುಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗಮನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇಹಿ. ಅಥ ತಂ ರಾಜಾ ‘ದೇವತಾ ಗಚ್ಛತಿ, ನಿವತ್ತಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ ನ’ನ್ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಯಾಚಿಸ್ಸತಿ. ಅಥ ನಂ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ ‘ತ್ವಂ ಏಕಸತರಾಜಾನೋ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀಹಿ ಆನೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಗಲಲೋಹಿತೇನ ಬಲಿಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಮಯ್ಹಂ ಆಯಾಚಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಸೇನಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ದೇವಿಂ ಓಹಾಯ ಆಗತೋ, ನಾಹಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಬಲಿಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಏವಂ ಕಿರ ವುತ್ತೇ ರಾಜಾ ತಂ ಆಣಾಪೇಸ್ಸತಿ, ಸಾ ರಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಏತ್ತಕಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಜೀವಿತದಾನಂ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಸಕ್ಕೋ ದೇವತಾಯ ಇಮಂ ಉಪಾಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ದೇವತಾ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ.

ರಾಜಾಪಿ ತಂ ಆಣಾಪೇಸಿ. ಸಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಪರಿಯನ್ತೇ ನಿಸಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರಾಜಾನಮೇವ ವನ್ದಿ. ರಾಜಾ ‘‘ಮಯಿ ಸಬ್ಬರಾಜಜೇಟ್ಠಕೇ ಠಿತೇ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಂ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಿಕಂ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಕುಜ್ಝಿ. ಅಥ ನಂ ಸಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ ಮಯ್ಹಂ ತಯಿ ಪಟಿಬದ್ಧಂ, ಅಯಂ ಪನ ಮೇ ಸಾಮಿಕೋ ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ದಾಯಕೋ, ಇಮಂ ಅವನ್ದಿತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ತಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ? ರುಕ್ಖದೇವತಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ, ಭದ್ದೇ, ಏವಂ, ಭದ್ದೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠಿನಾ ಪೂಜೇಸಿ. ಪುನ ರಾಜಾ ಆಹ – ‘‘ಸಚೇ ಮಂ ನ ವನ್ದಸಿ, ಮಯ್ಹಂ ರಜ್ಜಸಿರಿದಾಯಿಕಂ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಂ ದೇವತಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ವನ್ದಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ತಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞೇ ಠತ್ವಾ ರಾಜಾನೋ ಗಹಿತಾ, ನ ದೇವತಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಾ’’ತಿ. ಪುನಪಿ ತಂ ದೇವತಾ ‘‘ಏವಂ, ಭದ್ದೇ, ಏವಂ, ಭದ್ದೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಥೇವ ಪೂಜೇಸಿ. ಪುನ ಸಾ ರಾಜಾನಂ ಆಹ – ‘‘ತ್ವಂ ‘ದೇವತಾಯ ಮೇ ಏತ್ತಕಾ ರಾಜಾನೋ ಗಹೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಾ’ತಿ ವದೇಸಿ, ಇದಾನಿ ತೇ ದೇವತಾಯ ಉಪರಿ ವಾಮಪಸ್ಸೇ ರುಕ್ಖೋ ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ, ಸಾ ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ಕಸ್ಮಾ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಯದಿ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾ’’ತಿ. ಪುನಪಿ ತಂ ದೇವತಾ ‘‘ಏವಂ, ಭದ್ದೇ, ಏವಂ, ಭದ್ದೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಥೇವ ಪೂಜೇಸಿ.

ಸಾ ಕಥಯಮಾನಾ ಠಿತಾ ರೋದಿ ಚೇವ ಹಸಿ ಚ. ಅಥ ನಂ ರಾಜಾ ‘‘ಕಿಂ ಉಮ್ಮತ್ತಿಕಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ದೇವ ಏವಂ ವದೇಸಿ’’? ‘‘ನ ಮಾದಿಸಿಯೋ ಉಮ್ಮತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಥ ‘‘ನಂ ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ರೋದಸಿ ಚೇವ ಹಸಸಿ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಸುಣಾಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಹಞ್ಹಿ ಅತೀತೇ ಕುಲಧೀತಾ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಕುಲೇ ವಸನ್ತೀ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಸಹಾಯಕಂ ಪಾಹುನಕಂ ಆಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ಪಚಿತುಕಾಮಾ ‘ಮಂಸಂ ಆಹರಾ’ತಿ ದಾಸಿಯಾ ಕಹಾಪಣಂ ದತ್ವಾ ತಾಯ ಮಂಸಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಆಗತಾಯ ‘ನತ್ಥಿ ಮಂಸ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಗೇಹಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗೇ ಸಯಿತಾಯ ಏಳಿಕಾಯ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸಿಂ. ಸಾಹಂ ಏಕಿಸ್ಸಾಯ ಏಳಿಕಾಯ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾವಸೇಸೇನ ತಸ್ಸಾ ಲೋಮಗಣನಾಯ ಸೀಸಚ್ಛೇದಂ ಪಾಪುಣಿಂ, ‘ತ್ವಂ ಏತ್ತಕಂ ಜನಂ ವಧಿತ್ವಾ ಕದಾ ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ ಏವಮಹಂ ತವ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೀ ರೋದಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಕಣ್ಠಂ ಛೇತ್ವಾನ, ಲೋಮಗಣನಾಯ ಪಚ್ಚಿಸಂ;

ಬಹೂನಂ ಕಣ್ಠೇ ಛೇತ್ವಾನ, ಕಥಂ ಕಾಹಸಿ ಖತ್ತಿಯಾ’’ತಿ.

ಅಥ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಹಸಸೀ’’ತಿ? ‘‘‘ಏತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಾ ಮುತ್ತಾಮ್ಹೀ’ತಿ ತುಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ. ಪುನಪಿ ತಂ ದೇವತಾ ‘‘ಏವಂ, ಭದ್ದೇ, ಏವಂ, ಭದ್ದೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠಿನಾ ಪೂಜೇಸಿ. ರಾಜಾ ‘‘ಅಹೋ ಮೇ ಭಾರಿಯಂ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ಕಿರ ಏಕಂ ಏಳಿಕಂ ವಧಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಪಕ್ಕಾವಸೇಸೇನ ತಸ್ಸಾ ಲೋಮಗಣನಾಯ ಸೀಸಚ್ಛೇದಂ ಪಾಪುಣಿ, ಅಹಂ ಏತ್ತಕಂ ಜನಂ ವಧಿತ್ವಾ ಕದಾ ಸೋತ್ಥಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇ ರಾಜಾನೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಹಲ್ಲಕತರೇ ವನ್ದಿತ್ವಾ ದಹರದಹರಾನಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಸಬ್ಬೇ ಖಮಾಪೇತ್ವಾ ಸಕಸಕಟ್ಠಾನಮೇವ ಪಹಿಣಿ.

ಸತ್ಥಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಇದಾನೇವ, ಮಲ್ಲಿಕಾ ದೇವೀ, ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಜೀವಿತದಾನಂ ದೇತಿ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅದಾಸಿಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅತೀತಂ ಸಮೋಧಾನೇಸಿ – ‘‘ತದಾ ಬಾರಾಣಸಿರಾಜಾ ಪಸೇನದಿ ಕೋಸಲೋ ಅಹೋಸಿ, ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ, ದೇವೀ ಮಲ್ಲಿಕಾ, ರುಕ್ಖದೇವತಾ ಅಹಮೇವಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಅತೀತಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪುನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ನಾಮ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತಕೋ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋ ಹಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಸೋಚನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಆಹ –

‘‘ಇಧ ಸೋಚತಿ ಪೇಚ್ಚ ಸೋಚತಿ,

ಪಾಪಕಾರೀ ಉಭಯತ್ಥ ಸೋಚತಿ;

ಸೋ ಸೋಚತಿ ಸೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ,

ದಿಸ್ವಾ ಕಮ್ಮಕಿಲಿಟ್ಠಮತ್ತನೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೫);

‘‘ಏವಂ ಚೇ ಸತ್ತಾ ಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ದುಕ್ಖಾಯಂ ಜಾತಿಸಮ್ಭವೋ;

ನ ಪಾಣೋ ಪಾಣಿನಂ ಹಞ್ಞೇ, ಪಾಣಘಾತೀ ಹಿ ಸೋಚತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೧೮);

ಅಞ್ಞತರಪುರಿಸವತ್ಥು ಪಠಮಂ.