೬. ರುರುಮಿಗರಾಜಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ

೪೮. ಛಟ್ಠೇ ಸುತತ್ತಕನಕಸನ್ನಿಭೋತಿ ಯಥಾ ಸುಟ್ಠು ಅಪಗತಸಬ್ಬಕಾಳಕೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸುತತ್ತಕನಕಸನ್ನಿಭೋ. ಮಿಗರಾಜಾ ರುರು ನಾಮಾತಿ ಜಾತಿಸಿದ್ಧೇನ ನಾಮೇನ ರುರು ನಾಮ ಮಿಗರಾಜಾ, ಜಾತಿತೋ ರುರು, ಮಿಗಾನಞ್ಚ ರಾಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಮಸೀಲಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉತ್ತಮಸೀಲಸಮಾಹಿತೋ, ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ ಚೇವ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಚ, ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೇ ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ರುರುಮಿಗಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಸರೀರಚ್ಛವಿ ಸುಟ್ಠು ತಾಪೇತ್ವಾ ಮಜ್ಜಿತಕಞ್ಚನಪಟ್ಟವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿ, ಹತ್ಥಪಾದಾ ಲಾಖಾರಸಪರಿಕಮ್ಮಕತಾ ವಿಯ, ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಚಮರೀನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ವಿಯ, ಸಿಙ್ಗಾನಿ ರಜತದಾಮವಣ್ಣಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಸುಮಜ್ಜಿತಮಣಿಗುಳಿಕಾ ವಿಯ, ಮುಖಂ ಓದಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತರತ್ತಕಮ್ಬಲಗೇಣ್ಡುಕಾ ವಿಯ. ಸೋ ಜನಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ವಿವೇಕವಾಸಂ ವಸಿತುಕಾಮೋ ಪರಿವಾರಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಏಕಕೋವ ಗಙ್ಗಾನಿವತ್ತನೇ ರಮಣೀಯೇ ಸಾಲಮಿಸ್ಸಕೇ ಸುಪುಪ್ಫಿತಪವನೇ ವಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೪೯. ‘‘ರಮ್ಮೇ ಪದೇಸೇ ರಮಣೀಯೇ, ವಿವಿತ್ತೇ ಅಮನುಸ್ಸಕೇ;

ತತ್ಥ ವಾಸಂ ಉಪಗಞ್ಛಿಂ, ಗಙ್ಗಾಕೂಲೇ ಮನೋರಮೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ರಮ್ಮೇ ಪದೇಸೇತಿ ಮುತ್ತಾತಲಸದಿಸವಾಲುಕಾಚುಣ್ಣಪಣ್ಡರೇಹಿ ಭೂಮಿಭಾಗೇಹಿ ಸಿನಿದ್ಧಹರಿತತಿಣಸಞ್ಚರಿತೇಹಿ ವನತ್ಥಲೇಹಿ ಚಿತ್ತತ್ಥರಣೇಹಿ ವಿಯ ನಾನಾವಣ್ಣವಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಿಲಾತಲೇಹಿ ಮಣಿಕ್ಖನ್ಧನಿಮ್ಮಲಸಲಿಲೇಹಿ ಜಲಾಸಯೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ಇನ್ದಗೋಪಕವಣ್ಣಾಯ ರತ್ತಾಯ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾಯ ತಿಣಜಾತಿಯಾ ಸಞ್ಛನ್ನತ್ತಾ ರಮ್ಮೇ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೇ. ರಮ್ಮಣೀಯೇತಿ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾಲಙ್ಕತವಿಪುಲಸಾಖಾವಿನದ್ಧೇಹಿ ನಾನಾವಿಧದಿಜಗಣೂಪಕೂಜಿತೇಹಿ ವಿವಿಧತರುಲತಾವನವಿರಾಜಿತೇಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಮ್ಬಸಾಲವನಸಣ್ಡಮಣ್ಡಿತೇಹಿ ವನಗಹನೇಹಿ ಉಪಸೋಭಿತತ್ತಾ ತತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರಮಣೀಯೇ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ರುರುಮಿಗರಾಜಜಾತಕೇ –

‘‘ಏತಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡಸ್ಮಿಂ, ಅಮ್ಬಾ ಸಾಲಾ ಚ ಪುಪ್ಫಿತಾ;

ಇನ್ದಗೋಪಕಸಞ್ಛನ್ನೋ, ಏತ್ಥೇಸೋ ತಿಟ್ಠತೇ ಮಿಗೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೧೯);

ವಿವಿತ್ತೇತಿ ಜನವಾಸವಿರಹೇನ ಸುಞ್ಞೇ. ಅಮನುಸ್ಸಕೇತಿ ಸಞ್ಚರಣಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಅಭಾವೇನ ಮನುಸ್ಸರಹಿತೇ. ಮನೋರಮೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸತೋ ಪವಿವೇಕಕಾಮಾನಂ ಮನೋ ರಮೇತೀತಿ ಮನೋರಮೇ.

೫೦. ಅಥ ಉಪರಿಗಙ್ಗಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಥಾತಿ ಅಧಿಕಾರೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ಮಯಿ ತತ್ಥ ತಥಾ ವಸನ್ತೇ ಇದಂ ಅಧಿಕಾರನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ಉಪರಿಗಙ್ಗಾಯಾತಿ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಉಪರಿಸೋತೇ. ಧನಿಕೇಹಿ ಪರಿಪೀಳಿತೋತಿ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಇಣಾಯಿಕೇಹಿ ಚೋದಿಯಮಾನೋ.

ಏಕೋ ಕಿರ ಬಾರಾಣಸಿಸೇಟ್ಠಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಕಿಲಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಪ್ಪಂ ನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ. ಗೀತವಾದಿತನಚ್ಚಖಾದನಭೋಜನತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತಂ ವಯಪ್ಪತ್ತಂ ಪತಿರೂಪೇನ ದಾರೇನ ಸಂಯೋಜೇತ್ವಾ ಧನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಕಾಲಮಕಂಸು. ಸೋ ತೇಸಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತಸುರಾಧುತ್ತಾದಿಪರಿವುತೋ ನಾನಾಬ್ಯಸನಮುಖೇಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಧನಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಇಣಂ ಆದಾಯ ತಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಧನಿಕೇಹಿ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ‘‘ಕಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಜೀವಿತೇನ, ತೇನೇವಮ್ಹಿ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಜಾತೋ, ಮರಣಂ ಮೇ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಇಣಾಯಿಕೇ ಆಹ – ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇಣಪಣ್ಣಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛಥ, ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಮೇ ನಿಹಿತಂ ಕುಲಸನ್ತಕಂ ಧನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ವೋ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗಮಂಸು. ಸೋ ‘‘ಇಧ ಧನಂ, ಏತ್ಥ ಧನ’’ನ್ತಿ ನಿಧಿಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಇಣಮೋಕ್ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯಂ ಪತಿ. ಸೋ ಚಣ್ಡಸೋತೇನ ವುಯ್ಹನ್ತೋ ಕಾರುಞ್ಞರವಂ ರವಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಥ ಉಪರಿಗಙ್ಗಾಯಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಜೀವಾಮಿ ವಾ ಮರಾಮಿ ವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗಙ್ಗಾಸೋತೇ ಪತಿತೋ ಜೀವಾಮಿ ವಾ ಮರಾಮಿ ವಾ, ಜೀವಿತಂ ವಾ ಮೇ ಏತ್ಥ ಹೋತು ಮರಣಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಇಣಾಯಿಕಪೀಳಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೫೧. ಮಜ್ಝೇ ಗಙ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಗಙ್ಗಾಯ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಜೀವಿತಪೇಮಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಮರಣಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಮರಣಭಯತಜ್ಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಕರುಣಂ ರವಂ ರವನ್ತೋ ಗಙ್ಗಾಯ ಮಜ್ಝೇ ಮಹೋದಕೇನ ಗಚ್ಛತಿ.

೫೨. ಅಥ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇ ತಸ್ಸ ತಂ ಕರುಣಂ ಪರಿದೇವನ್ತಸ್ಸ ಪರಿದೇವಿತಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ ಸೂಯತಿ, ಮಾ ಮಯಿ ಇಧ ಧರನ್ತೇ ಮರತು, ಜೀವಿತಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಯನಗುಮ್ಬಾ ವುಟ್ಠಾಯ ನದೀತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ, ಮಾ ಭಾಯಿ, ಜೀವಿತಂ ತೇ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ಸೋತಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತೀರಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ನೇತ್ವಾ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಫಲಾಫಲಾನಿ ದತ್ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ತಂ ಆಹ – ‘‘ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ, ಅಹಂ ತಂ ಬಾರಾಣಸಿಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಪಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ತ್ವಂ ‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ನಾಮ ಕಞ್ಚನಮಿಗೋ ವಸತೀ’ತಿ ಮಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧು, ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಮಗ್ಗೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಸ್ಸಾಹಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾನ, ಕರುಣಂ ಪರಿದೇವತೋ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಕೋಸಿ ತ್ವಂ ನರೋತಿ ತ್ವಂ ಕೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಅಸಿ, ಕುತೋ ಇಧ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಆಗತೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೩. ಅತ್ತನೋ ಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಂ. ಧನಿಕೇಹಿ ಭೀತೋತಿ ಇಣಾಯಿಕೇಹಿ ಉಬ್ಬಿಗ್ಗೋ. ತಸಿತೋತಿ ಉತ್ರಸ್ತೋ.

೫೪. ತಸ್ಸ ಕತ್ವಾನ ಕಾರುಞ್ಞಂ, ಚಜಿತ್ವಾ ಮಮ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಕಾರುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಮಮ ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ. ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನೀಹರಿಂ ತಸ್ಸಾತಿ ನದಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸೋತಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಉಜುಕಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಮ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತತೋ ತಂ ನೀಹರಿಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ತತ್ಥ ನದಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ಧಕಾರಮ್ಹಿ ರತ್ತಿಯಾತಿ ರತ್ತಿಯಾ ಅನ್ಧಕಾರಸಮಯೇ, ಕಾಳಪಕ್ಖರತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೫. ಅಸ್ಸತ್ಥಕಾಲಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಫಲಾಫಲಾನಿ ದತ್ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ವಿಗತಕಾಲಂ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಏಕಂ ತಂ ವರಂ ಯಾಚಾಮೀತಿ ಅಹಂ ತಂ ಏಕಂ ವರಂ ಯಾಚಾಮಿ, ಮಯ್ಹಂ ಏಕಂ ವರಂ ದೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ತಂ ವರನ್ತಿ ಚೇ? ಆಹ – ಮಾ ಮಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಾವದಾತಿ ‘‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ಸುವಣ್ಣಮಿಗೋ ವಸತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ರಞ್ಞೋ ವಾ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಮಂ ಮಾ ಪಾವದ.

ಅಥ ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸೇ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪವಿಟ್ಠದಿವಸೇಯೇವ ಸೋ ರಾಜಾ ‘‘ಅಹಂ, ದೇವ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಮಿಗಂ ಮಯ್ಹಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಂ ಸುಪಿನೇನ ಅದ್ದಸಂ, ಅಹಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಸುಪಿನಾ, ಅದ್ಧಾ ಸೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಞ್ಚನಮಿಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಕಾಮಾ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ ಚೇ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನೋ ಚೇ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ವುತ್ತೋ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಅತ್ಥಿ, ಲಭಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸುವಣ್ಣಮಿಗಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಆಮ, ದೇವ, ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಸಹಸ್ಸತ್ಥವಿಕಂ ಸುವಣ್ಣಚಙ್ಕೋಟಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ತಂ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನಗರೇ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸಿ – ‘‘ಯೋ ಸುವಣ್ಣಮಿಗಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತತೋ ಉತ್ತರಿಮ್ಪಿ ದಾತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ –

‘‘ತಸ್ಸ ಗಾಮವರಂ ದಮ್ಮಿ, ನಾರಿಯೋ ಚ ಅಲಙ್ಕತಾ;

ಯೋ ಮೇತಂ ಮಿಗಮಕ್ಖಾತಿ, ಮಿಗಾನಂ ಮಿಗಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೧೭) –

ಗಾಥಂ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟೇ ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ಸಕಲನಗರೇ ವಾಚಾಪೇಸಿ. ಅಥ ಸೋ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋ ತಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಏವರೂಪಂ ಮಿಗಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಂ ರಾಜಾನಂ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಪುರಿಸಾ ತಂ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ನೇತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ. ರಾಜಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ಭೋ, ಅದ್ದಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಸೋ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ದೇವ, ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಚ್ಛತು, ಅಹಂ ತಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಾ ತಮೇವ ಪುರಿಸಂ ಮಗ್ಗದೇಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಹನ್ತೇನ ಪರಿವಾರೇನ ತಂ ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇನ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭಿನಾ ಪುರಿಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಪದೇಸಂ ಆವುಧಹತ್ಥೇ ಪುರಿಸೇ ಸಮನ್ತತೋವ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಯಂ ಕತಿಪಯೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಮನ್ತೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋಪಿ ಪುರಿಸೋ ಅವಿದೂರೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಮಹತೋ ಬಲಕಾಯಸ್ಸ ಸದ್ದೋ, ಅದ್ಧಾ ತಮ್ಹಾ ಮೇ ಪುರಿಸಾ ಭಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಕಲಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಠಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಮೇ ಸೋತ್ಥಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ರಾಜಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ. ರಾಜಾ ತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ನಾಗಬಲೋ ಅವತ್ಥರನ್ತೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸರಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ಮಿಗಂ ಸನ್ತಾಸೇತ್ವಾ ಸಚೇ ಪಲಾಯತಿ, ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾಭಿಮುಖೋ ಅಹೋಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ –

‘‘ಆಗಮೇಹಿ ಮಹಾರಾಜ, ಮಾ ಮಂ ವಿಜ್ಝಿ ರಥೇಸಭ;

ಕೋ ನು ತೇ ಇದಮಕ್ಖಾಸಿ, ಏತ್ಥೇಸೋ ತಿಟ್ಠತೇ ಮಿಗೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೨೧) –

ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ರಾಜಾ ತಸ್ಸ ಮಧುರಕಥಾಯ ಬಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸರಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಗಾರವೇನ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋಪಿ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಧುರಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಅಕಾಸಿ. ಮಹಾಜನೋಪಿ ಸಬ್ಬಾವುಧಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಪರಿವಾರೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೫೬. ‘‘ನಗರಂ ಗನ್ತ್ವಾನ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ಪುಚ್ಛಿತೋ ಧನಹೇತುಕೋ;

ರಾಜಾನಂ ಸೋ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಉಪಗಞ್ಛಿ ಮಮನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ಪಾಪಪುರಿಸೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ತಥಾ ಮಯಾ ಪಾಣಸಂಸಯತೋ ಮೋಚಿತೋ ಬಾರಾಣಸಿನಗರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬಧನನಿಮಿತ್ತಂ ರಞ್ಞೋ ಮಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸೋ ರಞ್ಞೋ ಗಾಹಾಪೇತುಂ ಮಗ್ಗದೇಸಕೋ ಹುತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಮುಪಾಗಮೀತಿ.

ಮಹಾಸತ್ತೋ ಸುವಣ್ಣಕಿಙ್ಕಿಣಿಕಂ ಚಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯ ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ರಾಜಾನಂ ಪುನ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕೋ ನು ತೇ ಇದಮಕ್ಖಾಸಿ, ಏತ್ಥೇಸೋ ತಿಟ್ಠತೇ ಮಿಗೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸೋ ಪಾಪಪುರಿಸೋ ಥೋಕಂ ಪಟಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸೋತಪಥೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ರಾಜಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಮೇ ತ್ವಂ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ತಂ ಪುರಿಸಂ ನಿದ್ದಿಸಿ. ತತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ –

‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರೇವ ಮಾಹಂಸು, ನರಾ ಏಕಚ್ಚಿಯಾ ಇಧ;

ಕಟ್ಠಂ ನಿಪ್ಲವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ನ ತ್ವೇವೇಕಚ್ಚಿಯೋ ನರೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೨೩) –

ಗಾಥಮಾಹ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಸಂವೇಗಜಾತೋ –

‘‘ಕಿಂ ನು ರುರು ಗರಹಸಿ ಮಿಗಾನಂ, ಕಿಂ ಪಕ್ಖೀನಂ ಕಿಂ ಪನ ಮಾನುಸಾನಂ;

ಭಯಞ್ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತಿನಪ್ಪರೂಪಂ, ಸುತ್ವಾನ ತಂ ಮಾನುಸಿಂ ಭಾಸಮಾನ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೨೪) –

ಗಾಥಮಾಹ. ತತೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ನ ಮಿಗಂ ನ ಪಕ್ಖಿಂ ಗರಹಾಮಿ, ಮನುಸ್ಸಂ ಪನ ಗರಹಾಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

‘‘ಯಮುದ್ಧರಿಂ ವಾಹನೇ ವುಯ್ಹಮಾನಂ, ಮಹೋದಕೇ ಸಲಿಲೇ ಸೀಘಸೋತೇ;

ತತೋನಿದಾನಂ ಭಯಮಾಗತಂ ಮಮ, ದುಕ್ಖೋ ಹವೇ ರಾಜ ಅಸಬ್ಭಿ ಸಙ್ಗಮೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೩.೧೨೫) –

ಆಹ.

ತತ್ಥ ನಿಪ್ಲವಿತನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತಂ, ಏಕಚ್ಚಿಯೋತಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ಪಾಪಪುರಿಸೋ ಉದಕೇ ಪತನ್ತೋಪಿ ಉತ್ತಾರಿತೋ ನತ್ವೇವ ಸೇಯ್ಯೋ. ಕಟ್ಠಞ್ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ಪನ ವಿನಾಸಾಯ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ಕಟ್ಠಮೇವ ವರತರನ್ತಿ. ಮಿಗಾನನ್ತಿ ರುರುಮಿಗರಾಜ, ಮಿಗಾನಂ ಕಿಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗರಹಸಿ, ಉದಾಹು ಪಕ್ಖೀನಂ ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಭಯಞ್ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತಿನಪ್ಪರೂಪನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಮಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ವಿಯ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಾಹನೇತಿ ಪತಿತಪತಿತೇ ವಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೇ ಗಙ್ಗಾವಹೇ. ಮಹೋದಕೇ ಸಲಿಲೇತಿ ಮಹೋದಕೀಭೂತೇ ಸಲಿಲೇ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ಗಙ್ಗಾವಹಸ್ಸ ಬಹೂದಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋ ನಿದಾನನ್ತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಮಯ್ಹಂ ತಯಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಪುರಿಸೋ, ಏಸೋ ಮಯಾ ಗಙ್ಗಾಯ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇ ಕರುಣಂ ಪರಿದೇವನ್ತೋ ತತೋ ಉತ್ತಾರಿತೋ, ತತೋನಿದಾನಂ ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ ಭಯಮಾಗತಂ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ನಾಮ ದುಕ್ಖೋತಿ.

ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಬಹೂಪಕಾರಸ್ಸ ನಾಮ ಗುಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸರಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೫೭. ‘‘ಯಾವತಾ ಕರಣಂ ಸಬ್ಬಂ, ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚಿತಂ ಮಯಾ;

ರಾಜಾ ಸುತ್ವಾನ ವಚನಂ, ಉಸುಂ ತಸ್ಸ ಪಕಪ್ಪಯಿ;

ಇಧೇವ ಘಾತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಿತ್ತದುಬ್ಭಿಂ ಅನರಿಯ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಾವತಾ ಕರಣನ್ತಿ ಯಂ ತಸ್ಸ ಮಯಾ ಕತಂ ಉಪಕಾರಕರಣಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ. ಪಕಪ್ಪಯೀತಿ ಸನ್ನಯ್ಹಿ. ಮಿತ್ತದುಬ್ಭಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಿತ್ತೇಸು ಉಪಕಾರೀಸು ದುಬ್ಭನಸೀಲಂ.

ತತೋ ಮಹಾಸತ್ತೋ ‘‘ಏಸ ಬಾಲೋ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾ ನಸ್ಸೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ವಧೋ ನಾಮೇಸ ಬಾಲಸ್ಸ ವಾ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ವಾ ನ ಸಾಧೂಹಿ ಪಸಂಸಿತೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಗರಹಿತೋ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಮಾ ಇಮಂ ಘಾತೇಹಿ, ಅಯಂ ಯಥಾರುಚಿ ಗಚ್ಛತು, ಯಞ್ಚೇವ ತಸ್ಸ ‘ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ತಯಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಹಾಪೇತ್ವಾವ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಅಹಞ್ಚ ತೇ ಯಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅತ್ತಾನಂ ತುಯ್ಹಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೫೮. ‘‘ತಮಹಂ ಅನುರಕ್ಖನ್ತೋ, ನಿಮ್ಮಿನಿಂ ಮಮ ಅತ್ತನಾ;

ತಿಟ್ಠತೇಸೋ ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಮಕಾರೋ ಭವಾಮಿ ತೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ನಿಮ್ಮಿನಿನ್ತಿ ತಂ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭಿಂ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲಂ ಅನುರಕ್ಖನ್ತೋ ಮಮ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವೇನ ತಂ ಪರಿವತ್ತೇಸಿಂ, ಅತ್ತಾನಂ ರಞ್ಞೋ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ರಾಜಹತ್ಥತೋ ಪತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಮರಣಂ ನಿವಾರೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಟ್ಠತೇಸೋತಿಆದಿ ವಿನಿಮಯಾಕಾರದಸ್ಸನಂ.

೫೯. ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಂ ಸೋ ಅತ್ತವಿನಿಮಯೋ ಕತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತದಾ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭಿಂ ಪುರಿಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ರಞ್ಞೇ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಕಾಮೇ ಅಹಂ ಅತ್ತಾನಂ ರಞ್ಞೋ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ ಮಮ ಸೀಲಮೇವ ಅನುರಕ್ಖಿಂ, ಜೀವಿತಂ ಪನ ನಾರಕ್ಖಿಂ. ಯಂ ಪನಾಹಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಸೀಲವಾ ಆಸಿಂ, ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಏವ ಕಾರಣಾತಿ.

ಅಥ ರಾಜಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮರಣೇ ನಿವಾರೇನ್ತೇ ತುಟ್ಠಮಾನಸೋ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಭೋ, ಮಿಗರಾಜಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹೇನ ಮಮ ಹತ್ಥತೋ ಮರಣಾ ಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾಯ ತಞ್ಚಸ್ಸ ಧನಂ ದಾಪೇಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾರುಚಿಯಾವ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ತಂ ನಗರಂ ನೇತ್ವಾ ನಗರಞ್ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಞ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ದೇವಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಾಪೇಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ದೇವಿಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಚ ರಾಜಪರಿಸಾಯ ಚ ಮಧುರಾಯ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ದಸಹಿ ರಾಜಧಮ್ಮೇಹಿ ಓವದಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ ಅನುಸಾಸಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಮಿಗಗಣಪರಿವುತೋ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ರಾಜಾಪಿ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಭಯಂ ದತ್ವಾ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಅಹೋಸಿ.

ತದಾ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋ ದೇವದತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ, ರಾಜಾ ಆನನ್ದೋ, ರುರುಮಿಗರಾಜಾ ಲೋಕನಾಥೋ.

ತಸ್ಸ ಇಧಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯಥಾರಹಂ ಸೇಸಪಾರಮಿಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಪವಿವೇಕಾರಾಮತಾಯ ಜನಸಂಸಗ್ಗಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಯೂಥಂ ಪಹಾಯ ಏಕಕವಿಹಾರೋ, ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇ ನದಿಯಾ ವುಯ್ಹಮಾನಸ್ಸ ಕರುಣಂ ಪರಿದೇವನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಟ್ಟಸ್ಸರಂ ಸುತ್ವಾ ಸಯಿತಟ್ಠಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ನದೀತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಗಙ್ಗಾಯ ಮಹತಿ ಉದಕೋಘೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಓತರಿತ್ವಾ ಸೋತಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತೀರಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ಫಲಾಫಲಾದೀನಿ ದತ್ವಾ ಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನಂ, ಪುನ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮಹಾಮಗ್ಗೇ ಓತಾರಣಂ, ಸರಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ ವಿಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಭಿಮುಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಮುಖಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಠಮತರಂ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಯ ಆಲಪಿತ್ವಾ ಮಧುರಪಟಿಸನ್ಥಾರಕರಣಂ, ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ಪಾಪಪುರಿಸಂ ಹನ್ತುಕಾಮಂ ರಾಜಾನಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಮರಣತೋ ಪಮೋಚನಂ, ತಸ್ಸ ಚ ರಞ್ಞೋ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಧನದಾಪನಂ, ರಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ವರೇ ದೀಯಮಾನೇ ತೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಭಯದಾಪನಂ, ರಾಜಾನಞ್ಚ ದೇವಿಞ್ಚ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ದಾನಾದೀಸು ಪುಞ್ಞೇಸು ತೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ, ಲದ್ಧಾಭಯಾನಂ ಮಿಗಾನಂ ಓವಾದಂ ದತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಸ್ಸಖಾದನತೋ ನಿವಾರಣಂ, ಪಣ್ಣಸಞ್ಞಾಯ ಚ ತಸ್ಸ ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಥಾವರಕರಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಗುಣಾನುಭಾವಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ.

ರುರುಮಿಗರಾಜಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.