೬. ಸುಮನಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಏಕನ್ಧಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಭಗವತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗೇ ನವುತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ದಸವಸ್ಸೇಸು ಜಾತೇಸು ಪುನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕಾ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ನವುತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ಜಾತೇಸು ಸುಮನೋ ನಾಮ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತುಸಿತಪುರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಮೇಖಲನಗರೇ ಸುದತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ಕುಲೇ ಸಿರಿಮಾಯ ನಾಮ ದೇವಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಾನೇವ.

ಸೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸಿರಿವಡ್ಢನಸೋಮವಡ್ಢನಇದ್ಧಿವಡ್ಢನನಾಮಧೇಯ್ಯೇಸು ತೀಸು ಪಾಸಾದೇಸು ತೇಸಟ್ಠಿಯಾ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿಚಾರಿಯಮಾನೋ ಸುರಯುವತೀಹಿ ಪರಿಚಾರಿಯಮಾನೋ ದೇವಕುಮಾರೋ ವಿಯ ನವವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿಬ್ಬಸುಖಸದಿಸಂ ವಿಸಯಸುಖಮನುಭವಮಾನೋ ವಟಂಸಿಕಾಯ ನಾಮ ದೇವಿಯಾ ಅನುಪಮಂ ನಾಮ ನಿರುಪಮಂ ಪುತ್ತಂ ಜನೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿ. ತಂ ಪನ ಪಬ್ಬಜನ್ತಂ ತಿಂಸಕೋಟಿಯೋ ಅನುಪಬ್ಬಜಿಂಸು.

ಸೋ ತೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ದಸಮಾಸೇ ಪಧಾನಚರಿಯಂ ಚರಿತ್ವಾ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ಅನೋಮನಿಗಮೇ ಅನೋಮಸೇಟ್ಠಿನೋ ಧೀತಾಯ ಅನುಪಮಾಯ ನಾಮ ದಿನ್ನಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತದಿಬ್ಬೋಜಂ ಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಾಲವನೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಅನುಪಮಾಜೀವಕೇನ ದಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ನಾಗಬೋಧಿಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಹಿ ತಿಣಮುಟ್ಠೀಹಿ ತಿಂಸಹತ್ಥವಿತ್ಥತಂ ತಿಣಸನ್ಥರಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ. ತತೋ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ – ‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ…ಪೇ… ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೫೩-೧೫೪) ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧. ‘‘ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ ಅಪರೇನ, ಸುಮನೋ ನಾಮ ನಾಯಕೋ;

ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮೋ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮುತ್ತಮೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ ಅಪರೇನಾತಿ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪರಭಾಗೇ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮೋತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮೋ ಅಸದಿಸೋ.

ಸುಮನೋ ಕಿರ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸಮೀಪೇಯೇವ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಯಾಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ – ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಪಠಮಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೭೨; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೪; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ. ೧೦) ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ತಿಂಸಕೋಟಿಯೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕಂ ವೇಮಾತಿಕಂ ಸರಣಕುಮಾರಞ್ಚ ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತಂ ಭಾವಿತತ್ತಮಾಣವಕಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೇ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಏತೇಸಂ ಪಠಮಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಹಂಸರಾಜಾ ವಿಯ ಗಗನಪಥೇನ ಮೇಖಲುಯ್ಯಾನೇ ಓತರಿತ್ವಾ ಉಯ್ಯಾನಪಾಲಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕಂ ಸರಣಕುಮಾರಞ್ಚ ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತಂ ಭಾವಿತತ್ತಕುಮಾರಞ್ಚ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿವಾರಭೂತಾ ಸತ್ತತಿಂಸಕೋಟಿಯೋ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ತಿಂಸಕೋಟಿಯೋ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಬಹೂ ದೇವಮನುಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇನ ಧಮ್ಮಾಮತಂ ಪಾಯೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೨. ‘‘ತದಾ ಅಮತಭೇರಿಂ ಸೋ, ಆಹನೀ ಮೇಖಲೇ ಪುರೇ;

ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಸಮಾಯುತ್ತಂ, ನವಙ್ಗಂ ಜಿನಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಮತಭೇರಿನ್ತಿ ಅಮತಾಧಿಗಮಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಭೇರಿಂ. ಆಹನೀತಿ ವಾದಯಿ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಯಂ ಅಮತಭೇರೀ ನಾಮ ಅಮತಪರಿಯೋಸಾನಂ ನವಙ್ಗಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಸಮಾಯುತ್ತಂ, ನವಙ್ಗಂ ಜಿನಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಸಮಾಯುತ್ತನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಕಥಾಸಙ್ಖವರಸಮಾಯುತ್ತಂ.

ಸುಮನೋ ಪನ ಲೋಕನಾಯಕೋ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಭವಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಕುಸಲರತನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ವಿಲುಪ್ಪಮಾನಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾನತ್ಥಂ ಸೀಲವಿಪುಲಪಾಕಾರಂ ಸಮಾಧಿಪರಿಖಾಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣದ್ವಾರಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞದಳ್ಹಕವಾಟಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಮಣ್ಡಪಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಜನಸಮಾಕುಲಂ ಅಮತವರನಗರಂ ಮಾಪೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೩. ‘‘ನಿಜ್ಜಿನಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ, ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಮುತ್ತಮಂ;

ಮಾಪೇಸಿ ನಗರಂ ಸತ್ಥಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಪುರವರುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ನಿಜ್ಜಿನಿತ್ವಾತಿ ವಿಜಿನಿತ್ವಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ, ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರದೇವಪುತ್ತಮಾರೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತಿ ಸೋ ಸುಮನೋ ಭಗವಾ. ‘‘ವಿಜಿನಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಹಿ-ಕಾರೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ. ಪತ್ವಾತಿ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ. ‘‘ಪತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ನಗರನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಂ. ಸದ್ಧಮ್ಮಪುರವರುತ್ತಮನ್ತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಪುರವರೇಸು ಉತ್ತಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಧಾನಭೂತಂ. ಅಥ ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಮಯೇಸು ಪುರೇಸು ಪವರೇಸು ಉತ್ತಮಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಪುರವರುತ್ತಮಂ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ನಗರ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮಸಭಾವಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರನಿವಾಸಟ್ಠೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ನಗರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸದ್ಧಮ್ಮವರನಗರೇ ಸೋ ಸತ್ಥಾ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅಕುಟಿಲಂ ಉಜುಂ ಪುಥುಲಞ್ಚ ವಿತ್ಥತಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಯಂ ಮಹಾವೀಥಿಂ ಮಾಪೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೪. ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಅಕುಟಿಲಂ, ಉಜುಂ ವಿಪುಲವಿತ್ಥತಂ;

ಮಾಪೇಸಿ ಸೋ ಮಹಾವೀಥಿಂ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನವರುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ನಿರನ್ತರನ್ತಿ ಕುಸಲಜವನಸಞ್ಚರಣಾನನ್ತರಭಾವತೋ ನಿರನ್ತರಂ. ಅಕುಟಿಲನ್ತಿ ಕುಟಿಲಭಾವಕರದೋಸವಿರಹಿತತೋ ಅಕುಟಿಲಂ. ಉಜುನ್ತಿ ಅಕುಟಿಲತ್ತಾವ ಉಜುಂ. ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದೀಪಕಮಿದಂ ವಚನಂ. ವಿಪುಲವಿತ್ಥತನ್ತಿ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಪುಥುಲವಿತ್ಥತಂ, ಪುಥುಲವಿತ್ಥತಭಾವೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಮಹಾವೀಥಿನ್ತಿ ಮಹಾಮಗ್ಗಂ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನವರುತ್ತಮನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂ ವರೇಸು ಉತ್ತಮಞ್ಚಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವರುತ್ತಮಂ. ಅಥ ವಾ ವರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಯಂ ಉತ್ತಮವೀಥಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಸ್ಸ ತಸ್ಸಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವೀಥಿಯಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಇಮಾನಿ ಮಹಗ್ಘರತನಾನಿ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಧಮ್ಮಾಪಣೇ ಪಸಾರೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೫. ‘‘ಫಲೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞೇ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ;

ಛಳಭಿಞ್ಞಾಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತೀ, ಪಸಾರೇಸಿ ತತ್ಥ ವೀಥಿಯ’’ನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಭಗವಾ ಇಮಾನಿ ರತನಭಣ್ಡಾನಿ ಯೇ ಪನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಾ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪವೀರಿಯಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ತೇ ಆದೀಯನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ರತನಾನಂ ಹರಣೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೬. ‘‘ಯೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಅಖಿಲಾ, ಹಿರಿವೀರಿಯೇಹುಪಾಗತಾ;

ತೇ ತೇ ಇಮೇ ಗುಣವರೇ, ಆದಿಯನ್ತಿ ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ. – ಆಹ;

ತತ್ಥ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮುದ್ದೇಸೋ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಾತಿ ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇನ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಲಕ್ಖಣೇನ ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಅಖಿಲಾತಿ ಪಞ್ಚಚೇತೋಖಿಲರಹಿತಾ. ಹಿರಿವೀರಿಯೇಹುಪಾಗತಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಹಿರೀ, ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೀರಿಯಂ, ತಂ ಉಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣಂ. ತೇಹಿ ಹಿರಿವೀರಿಯೇಹಿ ಉಪಾಗತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾ. ತೇತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಯಮುದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಿಯಮುದ್ದೇಸೋ. ಪುನ ತೇತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಗುಣರತನವಿಸೇಸೇ ತೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಆದಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಂ ಪನ ಸುಮನೋ ಭಗವಾ ಕತವಿದಿತಮನೋ ಧಮ್ಮಭೇರಿಂ ಆಹನಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮನಗರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪಠಮಮೇವ ಸತಸಹಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಬೋಧೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೭. ‘‘ಏವಮೇತೇನ ಯೋಗೇನ, ಉದ್ಧರನ್ತೋ ಮಹಾಜನಂ;

ಬೋಧೇಸಿ ಪಠಮಂ ಸತ್ಥಾ, ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಿಯೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಉದ್ಧರನ್ತೋತಿ ಸಂಸಾರಸಾಗರತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗನಾವಾಯ ಸಮುದ್ಧರನ್ತೋ. ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಿಯೋತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಕೋಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ.

ಯದಾ ಪನ ಸುಮನೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ ಸುನನ್ದವತೀನಗರೇ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇ ತಿತ್ಥಿಯಮದಮಾನಮದ್ದನಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಾಮತಂ ಪಾಯೇಸಿ. ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೮. ‘‘ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಮಹಾವೀರೋ, ಓವದೀ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಗಣೇ;

ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾ ಭಿಸಮಿಂಸು, ದುತಿಯೇ ಧಮ್ಮದೇಸನೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಗಣೇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಭೂತೇ ಗಣೇ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಗಣೇ ವಾ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯೇ ಅಭಿಮದ್ದನ್ತೋ, ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಮದೇಸಯೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ ಕೇಚಿ.

ಯದಾ ಪನ ದಸಸು ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು ದೇವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ನಿರೋಧಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ – ‘‘ಕಥಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಥಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಥಂ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ? ಏವಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಅಧಿಟ್ಠಾನವುಟ್ಠಾನಾದೀಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಸಹ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಛಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇಸು ದೇವಾ ಚ ನವಸು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚ ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತಾ ದ್ವಿಧಾ ಅಹೇಸುಂ. ತತೋ ನರಸುನ್ದರೇನ ಅರಿನ್ದಮೇನ ನಾಮ ರಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಸುಮನದಸಬಲಂ ಸಬ್ಬಲೋಕನಾಥಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅರಿನ್ದಮೋ ರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ನಿರೋಧಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ. ತತೋ ಭಗವತಾ ನಿರೋಧಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ನವುತಿಪಾಣಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೯. ‘‘ಯದಾ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ, ಸಮಗ್ಗಾ ಏಕಮಾನಸಾ;

ನಿರೋಧಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು, ಸಂಸಯಂ ಚಾಪಿ ಮಾನಸಂ.

೧೦. ‘‘ತದಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನೇ, ನಿರೋಧಪರಿದೀಪನೇ;

ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ, ತತಿಯಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೂ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪನ ಸುಮನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ತಯೋ ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮಸನ್ನಿಪಾತೇ ಮೇಖಲನಗರಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪಠಮಪವಾರಣಾಯ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸೇನ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವಾ ಪವಾರೇಸಿ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥಾಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಸಙ್ಕಸ್ಸನಗರಸ್ಸಾವಿದೂರೇ ಅರಿನ್ದಮರಾಜಕುಸಲಬಲನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಕನಕಪಬ್ಬತೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸರದಸಮಯರುಚಿರಕರನಿಕರೋ ದಿವಸಕರೋ ವಿಯ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೇ ಮುನಿವರದಿವಸಕರೋ ಅರಿನ್ದಮರಾಜಾನಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಆಗತಾನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಮೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದಿವಸೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪರಿವುತೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿ. ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅಹೋಸಿ. ಯದಾ ಪನ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ಸುಗತದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ತದಾ ಸುಮನೋ ಭಗವಾ ಅಸೀತಿಯಾ ಅರಹನ್ತಕೋಟಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿ, ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೧. ‘‘ಸನ್ನಿಪಾತಾ ತಯೋ ಆಸುಂ, ಸುಮನಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ;

ಖೀಣಾಸವಾನಂ ವಿಮಲಾನಂ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಾನ ತಾದಿನಂ.

೧೨. ‘‘ವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಅಭಿಘುಟ್ಠೇ ಪವಾರಣೇ;

ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಪವಾರೇಸಿ ತಥಾಗತೋ.

೧೩. ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇ, ವಿಮಲೇ ಕಞ್ಚನಪಬ್ಬತೇ;

ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ, ದುತಿಯೋ ಆಸಿ ಸಮಾಗಮೋ.

೧೪. ‘‘ಯದಾ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ, ಬುದ್ಧದಸ್ಸನುಪಾಗಮಿ;

ಅಸೀತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ, ತತಿಯೋ ಆಸಿ ಸಮಾಗಮೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಭಿಘುಟ್ಠೇ ಪವಾರಣೇತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅಭಿಘುಟ್ಠಾಯ ಪವಾರಣಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋಪರನ್ತಿ ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ. ಕಞ್ಚನಪಬ್ಬತೇತಿ ಕನಕಮಯೇ ಪಬ್ಬತೇ. ಬುದ್ಧದಸ್ಸನುಪಾಗಮೀತಿ ಬುದ್ಧದಸ್ಸನತ್ಥಮುಪಾಗಮಿ. ತದಾ ಕಿರ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅತುಲೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ಅಹೋಸಿ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ. ಸೋ ‘‘ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಞಾತಿಗಣಪರಿವುತೋ ಸಕಭವನಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಪರಿವಾರಸ್ಸ ಸುಮನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ತುರಿಯೇಹಿ ಉಪಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾದಾನಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕದುಸ್ಸಯುಗಾನಿ ದತ್ವಾ ಸರಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋಪಿ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೫. ‘‘ಅಹಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ, ನಾಗರಾಜಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ;

ಅತುಲೋ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ಉಸ್ಸನ್ನಕುಸಲಸಞ್ಚಯೋ.

೧೬. ‘‘ತದಾಹಂ ನಾಗಭವನಾ, ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಞಾತಿಭಿ;

ನಾಗಾನಂ ದಿಬ್ಬತುರಿಯೇಹಿ, ಸಸಙ್ಘಂ ಜಿನಮುಪಟ್ಠಹಿಂ.

೧೭. ‘‘ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ, ಅನ್ನಪಾನೇನ ತಪ್ಪಯಿಂ;

ಪಚ್ಚೇಕದುಸ್ಸಯುಗಂ ದತ್ವಾ, ಸರಣಂ ತಮುಪಾಗಮಿಂ.

೧೮. ‘‘ಸೋಪಿ ಮಂ ಬುದ್ಧೋ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ, ಸುಮನೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ;

ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಅಯಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೧೯. ‘‘ಪಧಾನಂ ಪದಹಿತ್ವಾನ…ಪೇ… ಹೇಸ್ಸಾಮ ಸಮ್ಮುಖಾ ಇಮಂ’’.

ಯಥಾ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಬುದ್ಧವಂಸೇ, ಏವಂ ಅಟ್ಠ ಗಾಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾತಿ.

೨೦. ‘‘ತಸ್ಸಾಪಿ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ, ಭಿಯ್ಯೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಯಿಂ;

ಉತ್ತರಿಂ ವತಮಧಿಟ್ಠಾಸಿಂ, ದಸಪಾರಮಿಪೂರಿಯಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪನ ಸುಮನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಮೇಖಲಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸಿ, ಸುದತ್ತೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಪಿತಾ, ಸಿರಿಮಾ ನಾಮ ದೇವೀ ಮಾತಾ, ಸರಣೋ ಚ ಭಾವಿತತ್ತೋ ಚ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ, ಉದೇನೋ ನಾಮುಪಟ್ಠಾಕೋ, ಸೋಣಾ ಚ ಉಪಸೋಣಾ ಚ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಿಕಾ, ನಾಗರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ, ನವುತಿಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧಂ ಸರೀರಂ, ನವುತಿಯೇವ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಹೋಸಿ, ವಟಂಸಿಕಾ ನಾಮಸ್ಸ ಮಹೇಸೀ ದೇವೀ, ಅನೂಪಮೋ ನಾಮ ಪುತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ, ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ನಿಕ್ಖಮಿ. ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಙ್ಗರಾಜಾ. ಅಙ್ಗಾರಾಮೇ ವಸೀತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೨೧. ‘‘ನಗರಂ ಮೇಖಲಂ ನಾಮ, ಸುದತ್ತೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯೋ;

ಸಿರಿಮಾ ನಾಮ ಜನಿಕಾ, ಸುಮನಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ.

೨೨. ‘‘ನವವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝ ಸೋ ವಸಿ;

ಚನ್ದೋ ಸುಚನ್ದೋ ವಟಂಸೋ ಚ, ತಯೋ ಪಾಸಾದಮುತ್ತಮಾ.

೨೩. ‘‘ತೇಸಟ್ಠಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ನಾರಿಯೋ ಸಮಲಙ್ಕತಾ;

ವಟಂಸಿಕಾ ನಾಮ ನಾರೀ, ಅನೂಪಮೋ ನಾಮ ಅತ್ರಜೋ.

೨೪. ‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ ಚತುರೋ ದಿಸ್ವಾ, ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ನಿಕ್ಖಮಿ;

ಅನೂನದಸಮಾಸಾನಿ, ಪಧಾನಂ ಪದಹೀ ಜಿನೋ.

೨೫. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಯಾಚಿತೋ ಸನ್ತೋ, ಸುಮನೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ;

ವತ್ತಿ ಚಕ್ಕಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಮೇಖಲೇ ಪುರಮುತ್ತಮೇ.

೨೬. ‘‘ಸರಣೋ ಭಾವಿತತ್ತೋ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ;

ಉದೇನೋ ನಾಮುಪಟ್ಠಾಕೋ, ಸುಮನಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ.

೨೭. ‘‘ಸೋಣಾ ಚ ಉಪಸೋಣಾ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗಸಾವಿಕಾ;

ಸೋಪಿ ಬುದ್ಧೋ ಅಮಿತಯಸೋ, ನಾಗಮೂಲೇ ಅಬುಜ್ಝಥ.

೨೮. ‘‘ವರುಣೋ ಚೇವ ಸರಣೋ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಕಾ;

ಚಾಲಾ ಚ ಉಪಚಾಲಾ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಿಕಾ.

೨೯. ‘‘ಉಚ್ಚತ್ತನೇನ ಸೋ ಬುದ್ಧೋ, ನವುತಿಹತ್ಥಮುಗ್ಗತೋ;

ಕಞ್ಚನಗ್ಘಿಯಸಙ್ಕಾಸೋ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ವಿರೋಚತಿ.

೩೦. ‘‘ನವುತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಆಯು ವಿಜ್ಜತಿ ತಾವದೇ;

ತಾವತಾ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಸೋ, ತಾರೇಸಿ ಜನತಂ ಬಹುಂ.

೩೧. ‘‘ತಾರಣೀಯೇ ತಾರಯಿತ್ವಾ, ಬೋಧನೀಯೇ ಚ ಬೋಧಯಿ;

ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಉಳುರಾಜಾವ ಅತ್ಥಮಿ.

೩೨. ‘‘ತೇ ಚ ಖೀಣಾಸವಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಸೋ ಚ ಬುದ್ಧೋ ಅಸಾದಿಸೋ;

ಅತುಲಪ್ಪಭಂ ದಸ್ಸಯಿತ್ವಾ, ನಿಬ್ಬುತಾ ತೇ ಮಹಾಯಸಾ.

೩೩. ‘‘ತಞ್ಚ ಞಾಣಂ ಅತುಲಿಯಂ, ತಾನಿ ಚ ಅತುಲಾನಿ ರತನಾನಿ;

ಸಬ್ಬಂ ತಮನ್ತರಹಿತಂ, ನನು ರಿತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾ.

೩೪. ‘‘ಸುಮನೋ ಯಸಧರೋ ಬುದ್ಧೋ, ಅಙ್ಗಾರಾಮಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬುತೋ;

ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ಜಿನಥೂಪೋ, ಚತುಯೋಜನಮುಗ್ಗತೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕಞ್ಚನಗ್ಘಿಯಸಙ್ಕಾಸೋತಿ ವಿವಿಧರತನವಿಚಿತ್ತಕಞ್ಚನಮಯಗ್ಘಿಕಸದಿಸರೂಪಸೋಭೋ. ದಸಸಹಸ್ಸೀ ವಿರೋಚತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪಭಾಯ ದಸಸಹಸ್ಸೀಪಿ ಲೋಕಧಾತು ವಿರೋಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾರಣೀಯೇತಿ ತಾರಯಿತಬ್ಬೇ, ತಾರಯಿತುಂ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಳುರಾಜಾವಾತಿ ಚನ್ದೋ ವಿಯ. ಅತ್ಥಮೀತಿ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ. ಕೇಚಿ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಗತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಸಾದಿಸೋತಿ ಅಸದಿಸೋ. ಮಹಾಯಸಾತಿ ಮಹಾಕಿತ್ತಿಸದ್ದಾ ಮಹಾಪರಿವಾರಾ ಚ. ತಞ್ಚ ಞಾಣನ್ತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚ. ಅತುಲಿಯನ್ತಿ ಅತುಲ್ಯಂ ಅಸದಿಸಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಸುಮನಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚತುತ್ಥೋ ಬುದ್ಧವಂಸೋ.