ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ಬುದ್ಧವಂಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಅನನ್ತಞಾಣಂ ಕರುಣಾಲಯಂ ಲಯಂ, ಮಲಸ್ಸ ಬುದ್ಧಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಹಿತಂ;

ನಮಾಮಿ ಧಮ್ಮಂ ಭವಸಂವರಂ ವರಂ, ಗುಣಾಕರಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣಂ ಗಣಂ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಸೇಟ್ಠೋ ಜಿನಸಾವಕಾನಂ, ಯಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಂ;

ಅಪುಚ್ಛಿ ಸತ್ಥಾರಮಪಾರಪಾರಗುಂ, ನಿರಙ್ಗಣಂ ಞಾತಿಗಣಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ.

ಸುಬುದ್ಧವಂಸೇನಿಧ ಬುದ್ಧವಂಸೋ, ವಿಸುದ್ಧವಂಸೇನ ವಿನಾಯಕೇನ;

ಹತಾವಕಾಸೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಯೋ, ಸಮಾಧಿವಾಸೇನ ತಥಾಗತೇನ.

ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಅವಿನಾಸಯನ್ತಾ, ಪಾಳಿಕ್ಕಮಞ್ಚೇವ ಚ ಪಾಳಿಯತ್ಥಂ;

ಕಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಸುಗತಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ, ಯಥಾಸುತಂಯೇವ ಸಮಾಹರಿಂಸು.

ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಬುದ್ಧವರನ್ವಯಸ್ಸ, ಸದಾ ಜನಾನಂ ಸವನಾಮತಸ್ಸ;

ಪಸಾದಪಞ್ಞಾಜನನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ, ಸಂವಣ್ಣನಾನುಕ್ಕಮತೋ ಪವತ್ತಾ.

ಸಕ್ಕಚ್ಚಸದ್ಧಮ್ಮರತೇನ ಬುದ್ಧಸೀಹೇನ ಸೀಲಾದಿಗುಣೋದಿತೇನ;

ಆಯಾಚಿತೋಹಂ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಮಾರಭಿಸ್ಸಂ.

ಸದಾ ಜನಾನಂ ಕಲಿನಾಸನಸ್ಸ, ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಜಿನಸಾಸನಸ್ಸ;

ಮಮಾಪಿ ಪುಞ್ಞೋದಯವುದ್ಧಿಯತ್ಥಂ, ಪಸಾದನತ್ಥಞ್ಚ ಮಹಾಜನಸ್ಸ.

ಮಹಾವಿಹಾರಾಗತಪಾಳಿಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಙ್ಕರದೋಸಹೀನಾ;

ಸಮಾಸತೋಯಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸ್ಸತಿ ಸಾರಭೂತಾ.

ಸೋತಬ್ಬರೂಪಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸಕಥಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಇಧ ನತ್ಥಿ ಯಸ್ಮಾ;

ಪಸಾದನಂ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ರತಾನಂ, ಪವಾಹನಂ ಪಾಪಮಹಾಮಲಸ್ಸ.

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸಮಾಧಿಯುತ್ತಾ, ವಿಹಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಮನಞ್ಞಚಿತ್ತಾ;

ಸಂವಣ್ಣನಂ ವಣ್ಣಯತೋ ಸುವಣ್ಣಂ, ನಿಧಾಯ ಕಣ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಸುಣಾಥ.

ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿತ್ವಾ ಪನ ಕಿಚ್ಚಮಞ್ಞಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಮಚ್ಚೇನಿಧ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ;

ಸೋತುಂ ಕಥೇತುಮ್ಪಿ ಬುಧೇನ ಯುತ್ತಾ, ಕಥಾ ಪನಾಯಂ ಅತಿದುಲ್ಲಭಾತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧವಂಸಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸ್ಸತಿ ಸಾರಭೂತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಬುದ್ಧವಂಸೋ ತಾವ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ರಿದಂ ವವತ್ಥಾನಂ – ಇತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕೇಸು ಚತೂಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಪ್ಪಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವೇಣಿವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧವಂಸೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸ್ವಾಯಂ ಕಪ್ಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಗೋತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಜಾತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಗರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಿತುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಮಾತುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಭಿಸಮಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಗ್ಗಸಾವಿಕಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪರಿವಾರಭಿಕ್ಖುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ರಂಸಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸರೀರಪ್ಪಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಾಧಿಕಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬ್ಯಾಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಪಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತೇಹಿ ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವವತ್ಥಿತೋ.

ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹೋ ಪನ ಸಮ್ಬಹುಲವಾರೋಪೇತ್ಥ ಆನೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಅಗಾರವಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಾಸಾದತ್ತಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಿಹಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ದಸಧಾ ವವತ್ಥಿತೋ ಹೋತಿ.

ತಂ ಸಮ್ಬಹುಲವಾರಮ್ಪಿ, ಯಥಾಟ್ಠಾನೇ ಮಯಂ ಪನ;

ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮಾಸತೋ.

ಸೋ ಏವಂ ವವತ್ಥಿತೋ ಪನ –

ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋ ಕತ್ಥ, ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋ;

ಕಿಮತ್ಥಾಯ ಕದಾ ಕಸ್ಸ, ವಚನಂ ಕೇನ ಚಾಭತೋ.

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿಧಿಂ ವತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬಮೇವ ಸಮಾಸತೋ;

ಪಚ್ಛಾಹಂ ಬುದ್ಧವಂಸಸ್ಸ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋತಿ ಅಯಂ ಬುದ್ಧವಂಸೋ ಕೇನ ದೇಸಿತೋ? ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೇನ ದಸಬಲೇನ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದೇನ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿನಾ ತಥಾಗತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತೋ.

ಕತ್ಥ ದೇಸಿತೋತಿ? ಕಪಿಲವತ್ಥುಮಹಾನಗರೇ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮಮಹಾವಿಹಾರೇ ಪರಮರುಚಿರಸನ್ದಸ್ಸನೇ ದೇವಮನುಸ್ಸನಯನನಿಪಾತಭೂತೇ ರತನಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇನ ದೇಸಿತೋ.

ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋತಿ? ದ್ವಾಸೀತಿಯಾ ಞಾತಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಅನೇಕಕೋಟೀನಞ್ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋ.

ಕಿಮತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋತಿ? ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋ.

ಕದಾ ದೇಸಿತೋತಿ ಭಗವಾ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ವಸಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ವಸ್ಸಂ ಇಸಿಪತನೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯೋ ಅಮತಪಾನಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ವಸಿ. ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಂ ರಾಜಗಹಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವೇಳುವನೇ ಮಹಾವಿಹಾರೇ. ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿಪಿ ತತ್ಥೇವ. ಪಞ್ಚಮಂ ವೇಸಾಲಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ. ಛಟ್ಠಂ ಮಕುಲಪಬ್ಬತೇ. ಸತ್ತಮಂ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ. ಅಟ್ಠಮಂ ಭಗ್ಗೇಸು ಸಂಸುಮಾರಗಿರಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಭೇಸಕಳಾವನೇ. ನವಮಂ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ. ದಸಮಂ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕವನಸಣ್ಡೇ. ಏಕಾದಸಮಂ ನಾಳಾಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೇ. ದ್ವಾದಸಮಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ. ತೇರಸಮಂ ಚಾಲಿಯಪಬ್ಬತೇ. ಚುದ್ದಸಮಂ ಜೇತವನಮಹಾವಿಹಾರೇ. ಪಞ್ಚದಸಮಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಮಹಾನಗರೇ. ಸೋಳಸಮಂ ಆಳವಕಂ ದಮೇತ್ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಮತಪಾನಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಆಳವಿಯಂ. ಸತ್ತರಸಮಂ ರಾಜಗಹೇಯೇವ. ಅಟ್ಠಾರಸಮಂ ಚಾಲಿಯಪಬ್ಬತೇಯೇವ. ತಥಾ ಏಕೂನವೀಸತಿಮಂ ವೀಸತಿಮಂ ಪನ ವಸ್ಸಂ ರಾಜಗಹೇಯೇವ ವಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭಗವಾ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ವಸೀ’’ತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಸಾವತ್ಥಿಂಯೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೇತವನಮಹಾವಿಹಾರೇ ಚ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇ ಚ ಧುವಪರಿಭೋಗವಸೇನ ವಸಿ.

ಯದಾ ಪನ ಸತ್ಥಾ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಪಠಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಉರುವೇಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ತಯೋ ಮಾಸೇ ವಸನ್ತೋ ತೇಭಾತಿಕಜಟಿಲೇ ದಮೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಕತಪರಿವಾರೋ ಫುಸ್ಸಮಾಸಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ರಾಜಗಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವೇ ಮಾಸೇ ತತ್ಥೇವ ವಸಿ, ತದಾ ಬಾರಾಣಸಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಮಾಸಾ ಜಾತಾ. ಸಕಲೋ ಹೇಮನ್ತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ. ಉದಾಯಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಆಗತದಿವಸತೋ ಸತ್ತಟ್ಠದಿವಸಾ ವೀತಿವತ್ತಾ. ಸೋ ಪನ ಫಗ್ಗುನೀಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಹೇಮನ್ತೋ, ವಸನ್ತಕಾಲೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಮಯೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಪಿಲಪುರಂ ಗನ್ತು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕುಲನಗರಗಮನತ್ಥಾಯ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಗಮನವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣೇಸಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ ಚಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಞಾತಿಸಙ್ಗಹಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಅಙ್ಗಮಗಧವಾಸೀನಂ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ದಸಹಿ ಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುವಾಸೀನಂ ದಸಹಿ ಸಹಸ್ಸೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ವೀಸತಿಯಾ ಖೀಣಾಸವಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ರಾಜಗಹತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರಾಜಗಹತೋ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಪುರಂ ದ್ವೀಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಞಾತೀನಂ ವನ್ದಾಪನತ್ಥಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ. ತದಾಯಂ ಬುದ್ಧವಂಸೋ ದೇಸಿತೋ.

ಕಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ? ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ವಚನಂ.

ಕೇನಾಭತೋತಿ? ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಭತೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಭದ್ದಜೀ ತಿಸ್ಸೋ ಕೋಸಿಯಪುತ್ತೋ ಸಿಗ್ಗವೋ ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತೋ ಸುದತ್ತೋ ಧಮ್ಮಿಕೋ ದಾಸಕೋ ಸೋಣಕೋ ರೇವತೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಯಾವ ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲಾ ಆಭತೋ, ತತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಿಸ್ಸಾನುಸಿಸ್ಸೇಹೀತಿ ಏವಂ ತಾವ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಆಭತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ –

‘‘ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋ ಕತ್ಥ, ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋ;

ಕಿಮತ್ಥಾಯ ಕದಾ ಕಸ್ಸ, ವಚನಂ ಕೇನ ಚಾಭತೋ’’ತಿ. –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ.

ನಿದಾನಕಥಾ

ಬಾಹಿರನಿದಾನಂ

ಏವಂ ಆಭತಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪನಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಸ್ಮಾ ದೂರೇನಿದಾನಂ ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ನಿದಾನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ವಣ್ಣಿತಾ ಸುವಣ್ಣಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೇ ಚ ನಂ ಸುಣನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞಾತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನಿದಾನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ.

ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಾವ ತೇಸಂ ನಿದಾನಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥದೀಪನಾ – ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ವೇಸ್ಸನ್ತರತ್ತಭಾವಾ ಚವಿತ್ವಾ ತುಸಿತಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ. ತುಸಿತಭವನತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಯಾವ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ. ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ’’ತಿ ಚ, ‘‘ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ’’ತಿ ಚ, ‘‘ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಂ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮಞ್ಚಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ತಂ ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ದೂರಾವಿದೂರಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಾನಂ ವಸೇನ ಬಾಹಿರನಿದಾನವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ.

ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ

೧. ರತನಚಙ್ಕಮನಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಪನ –

೧. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ಸಹಮ್ಪತೀ, ಕತಞ್ಜಲೀ ಅನಧಿವರಂ ಅಯಾಚಥ;

ಸನ್ತೀಧ ಸತ್ತಾಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ದೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಕಮ್ಪಿಮಂ ಪಜ’’ನ್ತಿ. –

ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಿಯ – ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕೇಸು ವಿಹರತಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ಅಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದಾನಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ಸಹಮ್ಪತೀ, ಕತಞ್ಜಲೀ ಅನಧಿವರಂ ಅಯಾಚಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾರಣಭೂತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಾಚನಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ.

‘‘ಕದಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ, ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಜಿನೋ;

ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ.

ವುಚ್ಚತೇ – ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಆಯಾಚಿತೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಿರ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನದಿವಸೇ ವಿವಟಪಾಕಟಬೀಭಚ್ಛಸಯನಾಸನಚೇಟಿಕಾ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಅತೀವ ಸಂವಿಗ್ಗಹದಯೋ ಪಟೇಕದೇಸಾವಚ್ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ – ‘‘ಅರಿನರವರಮನ್ಥಕಂ ಕಣ್ಡಕಂ ನಾಮ ತುರಙ್ಗವರಮಾಹರಾ’’ತಿ ಕಣ್ಡಕಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಛನ್ನಸಹಾಯೋ ವರತುರಙ್ಗಮಾರುಯ್ಹ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅಧಿವತ್ಥಾಯ ದೇವತಾಯ ನಗರದ್ವಾರೇ ವಿವಟೇ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ರಜ್ಜಾನಿ ತೇನ ರತ್ತಾವಸೇಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನೋಮಸತ್ತೋ ಅನೋಮಾಯ ನಾಮ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಠತ್ವಾ ಛನ್ನಮೇವಮಾಹ – ‘‘ಛನ್ನ, ತ್ವಂ ಮಮ ಇಮಾನಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಆಭರಣಾನಿ ಕಣ್ಡಕಞ್ಚ ವರತುರಙ್ಗಮಾದಾಯ ಕಪಿಲಪುರಂ ಗಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ ಛನ್ನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಸಿತೋರಗನೀಲುಪ್ಪಲಸದಿಸೇನಾಸಿನಾ ಸಕೇಸಮಕುಟಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇವದತ್ತಿಯಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಅನಿಲಬಲಸಮುದ್ಧುತತರಙ್ಗಭಙ್ಗಂ ಅಸಙ್ಗಂ ಗಙ್ಗಂ ನದಿಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಮಣಿಗಣರಂಸಿಜಾಲವಿಜ್ಜೋತಿತರಾಜಗಹಂ ರಾಜಗಹಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಇಸ್ಸರಿಯಮದಮತ್ತಂ ಜನಂ ಪರಿಹಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಉದ್ಧತವೇಸಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಲಜ್ಜಮುಪ್ಪಾದಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ವಯಕನ್ತೀಹಿ ನಾಗರಜನಹದಯಾನಿ ಅತ್ತನಿ ಬನ್ಧನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ದ್ವತಿಂಸವರಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವಿರಾಜಿತಾಯ ರೂಪಸಿರಿಯಾ ಸಬ್ಬಜನನಯನಾನಿ ವಿಲುಮ್ಪಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ರೂಪೀಪಾದಸಞ್ಚರೋ ಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯೋ ವಿಯ ಚ ಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ಚ ಗಮನೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗೋ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸನ್ತಮಾನಸೋ ಯುಗಮತ್ತಂ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ರಾಜಗಹಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಯಾಪನಮತ್ತಂ ಭತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡವಪಬ್ಬತಪಸ್ಸೇ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸುಚಿಭೂಮಿಭಾಗೇ ಪರಮರಮಣೀಯೇ ಪವಿವಿತ್ತೇ ಓಕಾಸೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡವಗಿರಾನುಸಾರೇನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನ ಮಗಧಮಹಾರಾಜೇನ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ಪಮುದಿತಹದಯೇನ ‘‘ಮಮ ರಜ್ಜಭಾಗಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ರಜ್ಜೇನ ನಿಮನ್ತಿಯಮಾನೋ – ‘‘ಅಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ನ ಮಯ್ಹಂ ರಜ್ಜೇನತ್ಥೋ ಅಹಂ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಾಯ ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಲೋಕೇ ವಿವಟಚ್ಛದೋ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ಚ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಮಮ ವಿಜಿತಂ ಓಸರೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘ಸಾಧೂ’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ ಆಳಾರಞ್ಚ ಉದಕಞ್ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಾರಂ ಅವಿನ್ದನ್ತೋ ತತೋ ಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉರುವೇಲಾಯಂ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅಮತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಓಳಾರಿಕಾಹಾರಪಟಿಸೇವನೇನ ಸರೀರಂ ಸನ್ತಪ್ಪೇಸಿ.

ತದಾ ಪನ ಉರುವೇಲಾಯಂ ಸೇನಾನಿಗಮೇ ಸೇನಾನಿಗಮಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಧೀತಾ ಸುಜಾತಾ ನಾಮ ದಾರಿಕಾ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖೇ ಪತ್ಥನಮಕಾಸಿ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಸಮಜಾತಿಕಂ ಕುಲಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಠಮಗಬ್ಭೇ ಪುತ್ತಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಸಾ ಪತ್ಥನಾ ಸಮಿಜ್ಝಿ. ಸಾ ವೇಸಾಖಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ‘‘ಅಜ್ಜ ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾತೋವ ಪಾಯಾಸಂ ಅನಾಯಾಸಂ ಪರಮಮಧುರಂ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇಸಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ತದಹೇವ ಕತಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಕಾಲಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ ಪಾತೋವ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ಅಥ ಖೋ ಪುಣ್ಣಾ ನಾಮ ದಾಸೀ ತಸ್ಸಾ ಧಾತೀ ರುಕ್ಖಮೂಲಸೋಧನತ್ಥಾಯ ಗತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಪಾಚೀನಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಸಞ್ಝಾಪ್ಪಭಾನುರಞ್ಜಿತವರಕನಕಗಿರಿಸಿಖರಸದಿಸಸರೀರಸೋಭಂ ತಿಮಿರನಿಕರನಿಧಾನಕರಂ ಕಮಲವನವಿಕಸನಕರಂ ಘನವಿವರಮುಪಗತಂ ದಿವಸಕರಮಿವ ತರುವರಮುಪಗತಂ ಮುನಿದಿವಸಕರಮದ್ದಸ. ಸರೀರತೋ ಚಸ್ಸ ನಿಕ್ಖನ್ತಾಹಿ ಪಭಾಹಿ ಸಕಲಞ್ಚ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೇವತಾ ರುಕ್ಖತೋ ಓರುಯ್ಹ ಸಹತ್ಥೇನೇವ ಬಲಿಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ. ಸಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಜಾತಾಯ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸಿ.

ತತೋ ಸುಜಾತಾ ಸಞ್ಜಾತಸದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಪರಮಮಧುರಸ್ಸ ಮಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಪರಾಯ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಯಾ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಸೀಸೇನಾದಾಯ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಾಭಿಮುಖೀ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದೂರತೋವ ತಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ರುಕ್ಖದೇವತಮಿವ ಸಕಲಂ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯಮಿವ ರೂಪವನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಸುಜಾತಾ ‘‘ರುಕ್ಖದೇವತಾ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಓನತೋನತಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸೀಸತೋ ತಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಯಥಾ ಮಮ ಮನೋರಥೋ ನಿಪ್ಫನ್ನೋ, ಏವಂ ತುಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ.

ಅಥ ಖೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯ ನದಿಯಾ ತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ನಾಮ ತಿತ್ಥಸ್ಸ ತೀರೇ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಪಚ್ಚುತ್ತರಿತ್ವಾ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪಿಣ್ಡೇ ಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಅಜ್ಜ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಯಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿ ಪಟಿಸೋತಂ ಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಖಿಪಿ. ಸಾ ಪಾತಿ ಪಟಿಸೋತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಳಸ್ಸ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಸ್ಸ ಭವನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಥಾಲಕಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ಮಹಾಸತ್ತೋ ತತ್ಥೇವ ವನಸಣ್ಡೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಸೋತ್ಥಿಯೇನ ನಾಮ ತಿಣಹಾರಕೇನ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಕಾರಂ ಞತ್ವಾ ದಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಮಾರುಯ್ಹ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಪನ ಪದೇಸೋ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ – ‘‘ಅಯಂ ಪದೇಸೋ ಮಮ ಗುಣಂ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಪುನ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಪುನ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಪ್ಪಮಾಣಟ್ಠಾನಂ ನಿಚ್ಚಲಂ ಅಹೋಸಿ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ – ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ಅಗ್ಗೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಾಲೇಸಿ. ತಾನಿ ತೂಲಿಕಗ್ಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ವಿಯ ಅಹೇಸುಂ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ – ‘‘ಬೋಧಿಂ ಅಪತ್ವಾವ ಇಮಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ನ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚತುರಙ್ಗವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಬೋಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ನಿಸೀದಿ.

ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಹಾರೋ ಮಾರೋ ಬಾಹುಸಹಸ್ಸಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕಂ ಹಿಮಗಿರಿಸಿಖರಸದಿಸಂ ಗಿರಿಮೇಖಲಂ ನಾಮ ಅರಿವರವಾರಣಂ ವರವಾರಣಂ ಅಭಿರುಯ್ಹ ನವಯೋಜನಿಕೇನ ಧನುಅಸಿಫರಸುಸರಸತ್ತಿಸಬಲೇನಾತಿಬಹಲೇನ ಮಾರಬಲೇನ ಸಮ್ಪರಿವುತೋ ಸಮನ್ತಾ ಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೋ ಮಹಾಸಪತ್ತಂ ವಿಯ ಮಹಾಸತ್ತಂ ಸಮುಪಾಗಮಿ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸೂರಿಯೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಅತಿತುಮೂಲಂ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ವಿಕಸಿತಜಯಸುಮನಕುಸುಮಸದಿಸಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪತಮಾನೇಹಿ ರತ್ತಪವಾಲಙ್ಕುರಸದಿಸರುಚಿರದಸ್ಸನೇಹಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಙ್ಕುರೇಹಿ ಪೀತಿಯಾ ವಿಯ ಪೂಜಿಯಮಾನೋ ಏವ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅರುಣೋದಯೇ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ –

‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ಸನ್ಧಾವಿಸ್ಸಂ ಅನಿಬ್ಬಿಸಂ;

ಗಹಕಾರಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ.

‘‘ಗಹಕಾರಕ ದಿಟ್ಠೋಸಿ, ಪುನ ಗೇಹಂ ನ ಕಾಹಸಿ;

ಸಬ್ಬಾ ತೇ ಫಾಸುಕಾ ಭಗ್ಗಾ, ಗಹಕೂಟಂ ವಿಸಙ್ಖತಂ;

ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೫೩-೧೫೪) –

ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪಟಿಸೇವನೇನ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮೇ ದಿವಸೇ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ದೇವತಾನಂ ಕಙ್ಖಂ ಞತ್ವಾ ತಾಸಂ ಕಙ್ಖಾವಿಧಮನತ್ಥಂ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಾಸಂ ಕಙ್ಖಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕತೋ ಈಸಕಂ ಪಾಚೀನನಿಸ್ಸಿತೇ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೇ ಠತ್ವಾ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ ಮೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಪೂರಿತಾನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಫಲಾಧಿಗಮಟ್ಠಾನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಞ್ಚೇವ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಞ್ಚ ಅನಿಮಿಸೇಹಿ ಅಕ್ಖೀಹಿ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ, ತಂ ಠಾನಂ ಅನಿಮಿಸಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ.

ಅಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸ್ಸ ಚ ಠಿತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಪುರತ್ಥಿಮಪಚ್ಛಿಮತೋ ಆಯತೇ ರತನಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ, ತಂ ಠಾನಂ ರತನಚಙ್ಕಮಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ತತೋ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗೇ ದೇವತಾ ರತನಘರಂ ನಾಮ ಮಾಪೇಸುಂ, ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ. ತಂ ಠಾನಂ ರತನಘರಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ಏವಂ ಬೋಧಿಸಮೀಪೇಯೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲಾ ಯೇನ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ತತ್ಥಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನನ್ತೋಯೇವ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೋ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ.

ಏವಂ ಅಪರಂ ಸತ್ತಾಹಂ ಮುಚಲಿನ್ದೇ ನಿಸೀದಿ. ತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಭಗವತೋ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಮಹಾಅಕಾಲಮೇಘೋ ಉದಪಾದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮುಚಲಿನ್ದೋ ನಾಗರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಮಹಾಮೇಘೋ ಸತ್ಥರಿ ಮಯ್ಹಂ ಭವನಂ ಪವಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾಸಾಗಾರಮಸ್ಸ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಸತ್ತರತನಮಯಂ ದೇವವಿಮಾನಸದಿಸಂ ದಿಬ್ಬವಿಮಾನಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ಏವಂ ಕತೇ – ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದಸಬಲಸ್ಸ ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಮಹನ್ತಂ ಫಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋವ ಮಹತಿ ಓಕಾಸೇ ಸಬ್ಬರತನಮಯೇ ಪಚ್ಚಗ್ಘಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಉಪರಿ ವಿನಿಗ್ಗಲನ್ತವಿವಿಧಸುರಭಿಕುಸುಮದಾಮವಿತಾನೇ ವಿವಿಧಸುರಭಿಗನ್ಧವಾಸಿತೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿಯ ವಿಹಾಸಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ತಂ ಸತ್ತಾಹಂ ತತ್ಥ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಪರಂ ಸತ್ತಾಹಂ ರಾಜಾಯತನೇ ನಿಸೀದಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿಯೇವ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಭಗವಾ ಝಾನಸುಖೇನ ಫಲಸುಖೇನ ಚ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ.

ಅಥಸ್ಸ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ – ‘‘ಮುಖಂ ಧೋವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅಗದಹರೀತಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸಕ್ಕೋ ನಾಗಲತಾದನ್ತಕಟ್ಠಞ್ಚ ಮುಖಧೋವನಉದಕಞ್ಚ ಅದಾಸಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತದಹೋದಕೇನ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ರಾಜಾಯತನಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚತೂಹಿ ಲೋಕಪಾಲೇಹಿ ಉಪನೀತೇ ಪಚ್ಚಗ್ಘೇ ಸೇಲಮಯೇ ಪತ್ತೇ ತಪುಸ್ಸಭಲ್ಲಿಕಾನಂ ವಾಣಿಜಾನಂ ಮನ್ಥಞ್ಚ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ಅಥಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣೋ – ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ ನಿಪುಣೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೮೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭) ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಅದೇಸೇತುಕಾಮತಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ.

ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ದಸಬಲಸ್ಸ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ – ‘‘ನಸ್ಸತಿ ವತ, ಭೋ, ಲೋಕೋ, ವಿನಸ್ಸತಿ ವತ, ಭೋ, ಲೋಕೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೨; ಮಹಾವ. ೮) ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತೋ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವುತೋ ಸಕ್ಕಸುಯಾಮಸನ್ತುಸಿತಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಹಿ ಅನುಗತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪುರತೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ಪಥವಿಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣಂ ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಪಥವಿಯಂ ನಿಹನ್ತ್ವಾ ಜಲಜಾಮಲಾವಿಕಲಕಮಲಮಕುಲಸದಿಸಂ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಮಞ್ಜಲಿಂ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಕತ್ವಾ – ‘‘ದೇಸೇತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ದೇಸೇತು ಸುಗತೋ ಧಮ್ಮಂ, ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ಅಸ್ಸವನತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೮) –

‘‘ಪಾತುರಹೋಸಿ ಮಗಧೇಸು ಪುಬ್ಬೇ, ಧಮ್ಮೋ ಅಸುದ್ಧೋ ಸಮಲೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತೋ;

ಅಪಾಪುರೇತಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ, ಸುಣನ್ತು ಧಮ್ಮಂ ವಿಮಲೇನಾನುಬುದ್ಧಂ.

‘‘ಸೇಲೇ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ, ಯಥಾಪಿ ಪಸ್ಸೇ ಜನತಂ ಸಮನ್ತತೋ;

ತಥೂಪಮಂ ಧಮ್ಮಮಯಂ ಸುಮೇಧ, ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು;

ಸೋಕಾವತಿಣ್ಣಂ ಜನತಮಪೇತಸೋಕೋ, ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು ಜಾತಿಜರಾಭಿಭೂತಂ.

‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ ವೀರ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮ, ಸತ್ಥವಾಹ ಅನಣ ವಿಚರ ಲೋಕೇ;

ದೇಸಸ್ಸು ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಅಞ್ಞಾತಾರೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೮) –

‘‘ನನು ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಯ್ಯಂ ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಯ್ಯಂ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಯ್ಯ’’’ನ್ತಿ –

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಅಞ್ಞಾತವೇಸೇನ, ಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತೇನಿಧ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ತಾರಯಿಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೫) –

ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಪತ್ತೋತಿ ಚ, ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಅದೇಸಿಯಮಾನೇ ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ಕಿಮಞ್ಞಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಸರಣಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪರಾಯನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಅಯಾಚಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಆಯಾಚಿತೋ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಕದಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಾ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮೇಸಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕ್ಖನ್ಧೇ (ಚೂಳವ. ೪೩೭) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕತ್ಥ ಕೇನ ವುತ್ತಾತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ರಾಜಗಹನಗರೇ ವೇಭಾರಪಬ್ಬತಪಸ್ಸೇ ಸತ್ತಪಣ್ಣಿಗುಹಾದ್ವಾರೇ ವಿಜಿತಸಬ್ಬಸತ್ತುನಾ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಮಗಧಮಹಾರಾಜೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಕಾರಿತೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸಙ್ಕಾಸೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಸಾರಮಣ್ಡೇ ಮಣ್ಡಪೇ ಧಮ್ಮಾಸನಗತೇನಾಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ –

‘‘ಕದಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ, ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಜಿನೋ;

ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ. –

ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವುತ್ತಾಯ ಪನಸ್ಸಾ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ.

ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಬ್ರೂಹಿತೋ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ. ಅಯಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣತಥಾಗತಮಾತಾಪಿತುಸೇಟ್ಠಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೬೬) ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ತಮೋನುದೋ ಬುದ್ಧೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಲೋಕನ್ತಗೂ ಸಬ್ಬಭವಾತಿವತ್ತೋ;

ಅನಾಸವೋ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಪ್ಪಹೀನೋ, ಸಚ್ಚವ್ಹಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇ ಉಪಾಸಿತೋ ಮೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೧೩೯) –

ಏತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾಗತೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೩೧; ೪.೬೩; ಇತಿವು. ೧೦೬; ಜಾ. ೨.೨೦.೧೮೧) ಏತ್ಥ ಮಾತಾಪಿತರೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೧; ಅ. ನಿ. ೪.೮; ೫.೧೧; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೪) ಏತ್ಥ ಸೇಟ್ಠೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇಧ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಣೀತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಕಪ್ಪಾಯುಕೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩). ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ದಸಸು ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪದಪೂರಣಮತ್ತೋ ವಾ. ಲೋಕಾಧಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ. ತೇಸು ಇಧ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ, ಲೋಕೇಕದೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅಧಿಪತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ದೇವಾಧಿಪತಿ ನರಾಧಿಪತಿ ವಿಯ.

ಸಹಮ್ಪತೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಸಹಕೋ ನಾಮ ಥೇರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಜೀವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಕಪ್ಪಾಯುಕಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತತ್ರ ಪನ ನಂ ‘‘ಸಹಮ್ಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ. ‘‘ಸಹಕಪತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುಸ್ಸರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ‘‘ಸಹಮ್ಪತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕತಞ್ಜಲೀತಿ ಕತಞ್ಜಲಿಕೋ, ಅಞ್ಜಲಿಪುಟಂ ಸಿರಸಿ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಧಿವರನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತವರೋ ಅಧಿವರೋ ನಾಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನಧಿವರೋ, ನ ತತೋ ಅಧಿಕೋ ವರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ಅನಧಿವರೋ, ಅನುತ್ತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಅನಧಿವರಂ. ಅಯಾಚಥಾತಿ ಅಯಾಚಿತ್ಥ ಅಜ್ಝೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಯಾಚಿ, ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸನ್ತೀಧ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾತಿ ಅಯಂ ದೇಸಾಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸಾಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ, ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ತತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ಚತುತ್ಥೋ ಸಮಣೋ, ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಕತ್ಥಚಿ ಓಕಾಸಂ, ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ, ದೇವಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ;

ಪುನರಾಯು ಚ ಮೇ ಲದ್ಧೋ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೬೯) –

ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦). ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಬಹುಜನಸುಖಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೭೦). ಇಧಾಪಿ ಲೋಕಮೇವ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಛನ್ದರಾಗೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾ ಆಸತ್ತಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗಿತಾತಿ ಸತ್ತಾ, ಸತ್ತಾತಿ ಪಾಣಿನೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಪನ ವೀತರಾಗೇಸುಪಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ವತ್ತತಿಯೇವ.

ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾತಿ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹರಜಂ ಏತೇಸಂ ಏವಂಸಭಾವಾ ಚ ತೇತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜಮೇವ ವಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಸಭಾವಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸಂ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾನಂ. ‘‘ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ – ‘‘ದೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದೇಸೇಹೀತಿ ಆಯಾಚನವಚನಮೇತಂ, ದೇಸೇಹಿ ಕಥೇಹಿ ಉಪದಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಸಭಾವಸುಞ್ಞತಾಪುಞ್ಞಆಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ – ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ…ಪೇ… ವೇದಲ್ಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೨) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ.

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ವಾನರಿನ್ದ ಯಥಾ ತವ;

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ದಿಟ್ಠಂ ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೨.೧೪೭) ಪಞ್ಞಾಯ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ, ಅಥೋ ಮರಣಧಮ್ಮಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೩೯) ಪಕತಿಯಂ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ) ಸಭಾವೇ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೨೧) ಸುಞ್ಞತಾಯಂ. ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಸುಚಿಣ್ಣೋ ಸುಖಮಾವಹಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೧೮೪; ಥೇರಗಾ. ೩೦೩; ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨; ೧.೧೫.೩೮೫) ಪುಞ್ಞೇ. ‘‘ದ್ವೇ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಪತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ಞೇಯ್ಯೇ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ ವಿದಿತಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯; ಮಹಾವ. ೨೭, ೫೭) ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ. ಇಧಾಪಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡ ೧). ಅನುಕಮ್ಪಾತಿ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಅನುದ್ದಯಂ ಕರೋಹಿ. ಇಮನ್ತಿ ಪಜಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ. ಪಜನ್ತಿ ಪಜಾತತ್ತಾ ಪಜಾ, ತಂ ಪಜಂ, ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಚೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕೇಚಿ ಪನ –

‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ನರುತ್ತಮೋ,

ಕತಞ್ಜಲೀ ಬ್ರಹ್ಮಗಣೇಹಿ ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ. –

ಪಠನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ.

ಅಥ ಭಗವತೋ ತಂ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಹಮ್ಪತಿಸ್ಸ ಆಯಾಚನವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಅಪರಿಮಿತಸಮಯಸಮುದಿತಕರುಣಾಬಲಸ್ಸ ದಸಬಲಸ್ಸ ಪರಹಿತಕರಣನಿಪುಣಮತಿಚಾರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಓಕಾಸಕರಣಮತ್ತೇನ ಮಹಾಕರುಣಾ ಉದಪಾದಿ. ತಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಕರುಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ –

೨. ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸ ತಾದಿನೋ, ಜುತಿನ್ಧರಸ್ಸನ್ತಿಮದೇಹಧಾರಿನೋ;

ತಥಾಗತಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಕಾರುಞ್ಞತಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ’’ತಿ. –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಠಪಿತಾ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗಿಮಧುರವಸೇನ. ತತ್ಥ –

‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ;

ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನಂ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೪.೧) –

ಇದಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಇದಂ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಖುದ್ದಮಧುಂ ಅನೀಲಕಂ, ಏವಮಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೮) ಇದಂ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಇಧ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೪). ವಿಜ್ಜಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿನ್ದಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚ ವಿಜ್ಜಾ. ತಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಟ್ಠ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭೮ ಆದಯೋ). ತತ್ರ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ಸಹ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ. ಚರಣನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮೇಯೇವ ಹಿ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಚರತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಗಚ್ಛತಿ ಅಮತಂ ದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪) ಸಬ್ಬಂ ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಾನಿ, ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಾನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ, ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ).

ತಾದಿನೋತಿ ‘‘ಇಟ್ಠೇಪಿ ತಾದೀ ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ತಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೩೮, ೧೯೨) ಆಗತತಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ತಾದಿನೋ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಅವಿಕಾರಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜುತಿನ್ಧರಸ್ಸಾತಿ ಜುತಿಮತೋ, ಯುಗನ್ಧರೇ ಸರದಸಮಯೇ ಸಮುದಿತದಿವಸಕರಾತಿರೇಕತರಸಸ್ಸಿರಿಕಸರೀರಜುತಿವಿಸರಧರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಧರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕೇ ಪಜ್ಜೋತಾ, ಪಞ್ಚಮೇತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜತಿ;

ದಿವಾ ತಪತಿ ಆದಿಚ್ಚೋ, ರತ್ತಿಮಾಭಾತಿ ಚನ್ದಿಮಾ.

‘‘ಅಥ ಅಗ್ಗಿ ದಿವಾರತ್ತಿಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಭಾಸತಿ;

ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ತಪತಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಏಸಾ ಆಭಾ ಅನುತ್ತರಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೬, ೮೫);

ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಸರೀರಪಞ್ಞಾಜುತಿವಿಸರಧರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತಿಮದೇಹಧಾರಿನೋತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಸರೀರಧಾರಿನೋ, ಅಪುನಬ್ಭವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ? ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತ್ತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಧನರಜ್ಜಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಥೇವ ಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಮುನಯೋ ಇಧಾಗತಾ;

ತಥಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನೀಪಿ ಆಗತೋ, ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವ ಗವಮ್ಪತೀ ಯಥಾ, ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರಂ;

ಸೋ ವಿಕ್ಕಮೀ ಸತ್ತಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ, ಸೇತಞ್ಚ ಛತ್ತಂ ಅನುಧಾರಯುಂ ಮರೂ.

‘‘ಗನ್ತ್ವಾನ ಸೋ ಸತ್ತಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ, ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸಿ ಸಮಾ ಸಮನ್ತತೋ;

ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೇತಂ ಗಿರಮಬ್ಭುದೀರಯೀ, ಸೀಹೋ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಆಗತೋ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪತ್ತೋ ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಕಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ;

ತಥಮೇವಾಗತೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ.

‘‘ತಥನಾಮಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ ನಾಯಕೋ;

ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವಾ ಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾಣಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ತಥಾಗತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ, ಏವಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ಲೋಕೇ ತಥಂ, ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ತಥೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ. ಏತ್ಥ ತಥದಸ್ಸಿಅತ್ಥೇ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಪದಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ತಥಾಕಾರೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಜಾನಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ;

ತಥದಸ್ಸೀತಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಞ್ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಸುತ್ತಾದಿನವಙ್ಗಸಙ್ಗಹಿತಂ ಭಾಸಿತಂ ಲಪಿತಂ ತಥಾಗತೇನ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತುಲಾಯ ತುಲಿತಂ ವಿಯ ತಥಮೇವ ಅವಿತಥಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಾಸತಿ ಲಪತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಗದಅತ್ಥೋ ಹಿ ಗತಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ. ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ.

‘‘ತಥಾವಾದೀ ಜಿನೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಥಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಕೋ;

ತಥಾಮಾಗದನಞ್ಚಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವಾ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ವಾಚಂ ಅಭಾಸಿ, ತಂ ತಂ ಏವ ಕಾಯೇನ ಕರೋತಿ, ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯಥಾ ವಾದೀ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ತಥಾ ಕಾರೀ, ಯಥಾ ಕಾರೀ ತಥಾ ವಾದೀ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩; ಚೂಳನಿ. ಪೋಸಾಲಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೩).

ಯಥಾ ಚ ವಾಚಾ ಗತಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ, ಯಥಾ ಕಾಯೋ ಗತೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾ. ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಯಥಾ ವಾಚಾ ಗತಾ ತಸ್ಸ, ತಥಾ ಕಾಯೋ ಗತೋ ಯತೋ;