೧. ರತನಚಙ್ಕಮನಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಪನ –

೧. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ಸಹಮ್ಪತೀ, ಕತಞ್ಜಲೀ ಅನಧಿವರಂ ಅಯಾಚಥ;

ಸನ್ತೀಧ ಸತ್ತಾಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ದೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಕಮ್ಪಿಮಂ ಪಜ’’ನ್ತಿ. –

ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಿಯ – ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕೇಸು ವಿಹರತಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ಅಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದಾನಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ಸಹಮ್ಪತೀ, ಕತಞ್ಜಲೀ ಅನಧಿವರಂ ಅಯಾಚಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾರಣಭೂತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಾಚನಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ.

‘‘ಕದಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ, ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಜಿನೋ;

ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ.

ವುಚ್ಚತೇ – ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಆಯಾಚಿತೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಿರ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನದಿವಸೇ ವಿವಟಪಾಕಟಬೀಭಚ್ಛಸಯನಾಸನಚೇಟಿಕಾ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಅತೀವ ಸಂವಿಗ್ಗಹದಯೋ ಪಟೇಕದೇಸಾವಚ್ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ – ‘‘ಅರಿನರವರಮನ್ಥಕಂ ಕಣ್ಡಕಂ ನಾಮ ತುರಙ್ಗವರಮಾಹರಾ’’ತಿ ಕಣ್ಡಕಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಛನ್ನಸಹಾಯೋ ವರತುರಙ್ಗಮಾರುಯ್ಹ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅಧಿವತ್ಥಾಯ ದೇವತಾಯ ನಗರದ್ವಾರೇ ವಿವಟೇ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ರಜ್ಜಾನಿ ತೇನ ರತ್ತಾವಸೇಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನೋಮಸತ್ತೋ ಅನೋಮಾಯ ನಾಮ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಠತ್ವಾ ಛನ್ನಮೇವಮಾಹ – ‘‘ಛನ್ನ, ತ್ವಂ ಮಮ ಇಮಾನಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಆಭರಣಾನಿ ಕಣ್ಡಕಞ್ಚ ವರತುರಙ್ಗಮಾದಾಯ ಕಪಿಲಪುರಂ ಗಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ ಛನ್ನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಸಿತೋರಗನೀಲುಪ್ಪಲಸದಿಸೇನಾಸಿನಾ ಸಕೇಸಮಕುಟಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇವದತ್ತಿಯಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಅನಿಲಬಲಸಮುದ್ಧುತತರಙ್ಗಭಙ್ಗಂ ಅಸಙ್ಗಂ ಗಙ್ಗಂ ನದಿಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಮಣಿಗಣರಂಸಿಜಾಲವಿಜ್ಜೋತಿತರಾಜಗಹಂ ರಾಜಗಹಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಇಸ್ಸರಿಯಮದಮತ್ತಂ ಜನಂ ಪರಿಹಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಉದ್ಧತವೇಸಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಲಜ್ಜಮುಪ್ಪಾದಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ವಯಕನ್ತೀಹಿ ನಾಗರಜನಹದಯಾನಿ ಅತ್ತನಿ ಬನ್ಧನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ದ್ವತಿಂಸವರಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವಿರಾಜಿತಾಯ ರೂಪಸಿರಿಯಾ ಸಬ್ಬಜನನಯನಾನಿ ವಿಲುಮ್ಪಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ರೂಪೀಪಾದಸಞ್ಚರೋ ಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯೋ ವಿಯ ಚ ಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ಚ ಗಮನೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗೋ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸನ್ತಮಾನಸೋ ಯುಗಮತ್ತಂ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ರಾಜಗಹಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಯಾಪನಮತ್ತಂ ಭತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡವಪಬ್ಬತಪಸ್ಸೇ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸುಚಿಭೂಮಿಭಾಗೇ ಪರಮರಮಣೀಯೇ ಪವಿವಿತ್ತೇ ಓಕಾಸೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡವಗಿರಾನುಸಾರೇನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನ ಮಗಧಮಹಾರಾಜೇನ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ಪಮುದಿತಹದಯೇನ ‘‘ಮಮ ರಜ್ಜಭಾಗಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ರಜ್ಜೇನ ನಿಮನ್ತಿಯಮಾನೋ – ‘‘ಅಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ನ ಮಯ್ಹಂ ರಜ್ಜೇನತ್ಥೋ ಅಹಂ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಾಯ ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಲೋಕೇ ವಿವಟಚ್ಛದೋ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ಚ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಮಮ ವಿಜಿತಂ ಓಸರೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘ಸಾಧೂ’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ ಆಳಾರಞ್ಚ ಉದಕಞ್ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಾರಂ ಅವಿನ್ದನ್ತೋ ತತೋ ಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉರುವೇಲಾಯಂ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅಮತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಓಳಾರಿಕಾಹಾರಪಟಿಸೇವನೇನ ಸರೀರಂ ಸನ್ತಪ್ಪೇಸಿ.

ತದಾ ಪನ ಉರುವೇಲಾಯಂ ಸೇನಾನಿಗಮೇ ಸೇನಾನಿಗಮಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಧೀತಾ ಸುಜಾತಾ ನಾಮ ದಾರಿಕಾ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖೇ ಪತ್ಥನಮಕಾಸಿ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಸಮಜಾತಿಕಂ ಕುಲಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಠಮಗಬ್ಭೇ ಪುತ್ತಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಸಾ ಪತ್ಥನಾ ಸಮಿಜ್ಝಿ. ಸಾ ವೇಸಾಖಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ‘‘ಅಜ್ಜ ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾತೋವ ಪಾಯಾಸಂ ಅನಾಯಾಸಂ ಪರಮಮಧುರಂ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇಸಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ತದಹೇವ ಕತಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಕಾಲಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ ಪಾತೋವ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ಅಥ ಖೋ ಪುಣ್ಣಾ ನಾಮ ದಾಸೀ ತಸ್ಸಾ ಧಾತೀ ರುಕ್ಖಮೂಲಸೋಧನತ್ಥಾಯ ಗತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಪಾಚೀನಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಸಞ್ಝಾಪ್ಪಭಾನುರಞ್ಜಿತವರಕನಕಗಿರಿಸಿಖರಸದಿಸಸರೀರಸೋಭಂ ತಿಮಿರನಿಕರನಿಧಾನಕರಂ ಕಮಲವನವಿಕಸನಕರಂ ಘನವಿವರಮುಪಗತಂ ದಿವಸಕರಮಿವ ತರುವರಮುಪಗತಂ ಮುನಿದಿವಸಕರಮದ್ದಸ. ಸರೀರತೋ ಚಸ್ಸ ನಿಕ್ಖನ್ತಾಹಿ ಪಭಾಹಿ ಸಕಲಞ್ಚ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೇವತಾ ರುಕ್ಖತೋ ಓರುಯ್ಹ ಸಹತ್ಥೇನೇವ ಬಲಿಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ. ಸಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಜಾತಾಯ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸಿ.

ತತೋ ಸುಜಾತಾ ಸಞ್ಜಾತಸದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಪರಮಮಧುರಸ್ಸ ಮಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಪರಾಯ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಯಾ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಸೀಸೇನಾದಾಯ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಾಭಿಮುಖೀ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದೂರತೋವ ತಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ರುಕ್ಖದೇವತಮಿವ ಸಕಲಂ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯಮಿವ ರೂಪವನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಸುಜಾತಾ ‘‘ರುಕ್ಖದೇವತಾ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಓನತೋನತಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸೀಸತೋ ತಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಯಥಾ ಮಮ ಮನೋರಥೋ ನಿಪ್ಫನ್ನೋ, ಏವಂ ತುಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ.

ಅಥ ಖೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯ ನದಿಯಾ ತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ನಾಮ ತಿತ್ಥಸ್ಸ ತೀರೇ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಪಚ್ಚುತ್ತರಿತ್ವಾ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪಿಣ್ಡೇ ಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಅಜ್ಜ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಯಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿ ಪಟಿಸೋತಂ ಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಖಿಪಿ. ಸಾ ಪಾತಿ ಪಟಿಸೋತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಳಸ್ಸ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಸ್ಸ ಭವನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಥಾಲಕಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ಮಹಾಸತ್ತೋ ತತ್ಥೇವ ವನಸಣ್ಡೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಸೋತ್ಥಿಯೇನ ನಾಮ ತಿಣಹಾರಕೇನ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಕಾರಂ ಞತ್ವಾ ದಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಮಾರುಯ್ಹ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಪನ ಪದೇಸೋ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ – ‘‘ಅಯಂ ಪದೇಸೋ ಮಮ ಗುಣಂ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಪುನ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಪುನ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಪ್ಪಮಾಣಟ್ಠಾನಂ ನಿಚ್ಚಲಂ ಅಹೋಸಿ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ – ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ಅಗ್ಗೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಾಲೇಸಿ. ತಾನಿ ತೂಲಿಕಗ್ಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ವಿಯ ಅಹೇಸುಂ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ – ‘‘ಬೋಧಿಂ ಅಪತ್ವಾವ ಇಮಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ನ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚತುರಙ್ಗವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಬೋಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ನಿಸೀದಿ.

ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಹಾರೋ ಮಾರೋ ಬಾಹುಸಹಸ್ಸಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕಂ ಹಿಮಗಿರಿಸಿಖರಸದಿಸಂ ಗಿರಿಮೇಖಲಂ ನಾಮ ಅರಿವರವಾರಣಂ ವರವಾರಣಂ ಅಭಿರುಯ್ಹ ನವಯೋಜನಿಕೇನ ಧನುಅಸಿಫರಸುಸರಸತ್ತಿಸಬಲೇನಾತಿಬಹಲೇನ ಮಾರಬಲೇನ ಸಮ್ಪರಿವುತೋ ಸಮನ್ತಾ ಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೋ ಮಹಾಸಪತ್ತಂ ವಿಯ ಮಹಾಸತ್ತಂ ಸಮುಪಾಗಮಿ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸೂರಿಯೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಅತಿತುಮೂಲಂ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ವಿಕಸಿತಜಯಸುಮನಕುಸುಮಸದಿಸಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪತಮಾನೇಹಿ ರತ್ತಪವಾಲಙ್ಕುರಸದಿಸರುಚಿರದಸ್ಸನೇಹಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಙ್ಕುರೇಹಿ ಪೀತಿಯಾ ವಿಯ ಪೂಜಿಯಮಾನೋ ಏವ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅರುಣೋದಯೇ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ –

‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ಸನ್ಧಾವಿಸ್ಸಂ ಅನಿಬ್ಬಿಸಂ;

ಗಹಕಾರಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ.

‘‘ಗಹಕಾರಕ ದಿಟ್ಠೋಸಿ, ಪುನ ಗೇಹಂ ನ ಕಾಹಸಿ;

ಸಬ್ಬಾ ತೇ ಫಾಸುಕಾ ಭಗ್ಗಾ, ಗಹಕೂಟಂ ವಿಸಙ್ಖತಂ;

ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೫೩-೧೫೪) –

ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪಟಿಸೇವನೇನ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮೇ ದಿವಸೇ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ದೇವತಾನಂ ಕಙ್ಖಂ ಞತ್ವಾ ತಾಸಂ ಕಙ್ಖಾವಿಧಮನತ್ಥಂ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಾಸಂ ಕಙ್ಖಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕತೋ ಈಸಕಂ ಪಾಚೀನನಿಸ್ಸಿತೇ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೇ ಠತ್ವಾ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ ಮೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಪೂರಿತಾನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಫಲಾಧಿಗಮಟ್ಠಾನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಞ್ಚೇವ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಞ್ಚ ಅನಿಮಿಸೇಹಿ ಅಕ್ಖೀಹಿ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ, ತಂ ಠಾನಂ ಅನಿಮಿಸಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ.

ಅಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸ್ಸ ಚ ಠಿತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಪುರತ್ಥಿಮಪಚ್ಛಿಮತೋ ಆಯತೇ ರತನಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ, ತಂ ಠಾನಂ ರತನಚಙ್ಕಮಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ತತೋ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗೇ ದೇವತಾ ರತನಘರಂ ನಾಮ ಮಾಪೇಸುಂ, ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ. ತಂ ಠಾನಂ ರತನಘರಚೇತಿಯಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ಏವಂ ಬೋಧಿಸಮೀಪೇಯೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲಾ ಯೇನ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ತತ್ಥಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನನ್ತೋಯೇವ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೋ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ.

ಏವಂ ಅಪರಂ ಸತ್ತಾಹಂ ಮುಚಲಿನ್ದೇ ನಿಸೀದಿ. ತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಭಗವತೋ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಮಹಾಅಕಾಲಮೇಘೋ ಉದಪಾದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮುಚಲಿನ್ದೋ ನಾಗರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಮಹಾಮೇಘೋ ಸತ್ಥರಿ ಮಯ್ಹಂ ಭವನಂ ಪವಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾಸಾಗಾರಮಸ್ಸ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಸತ್ತರತನಮಯಂ ದೇವವಿಮಾನಸದಿಸಂ ದಿಬ್ಬವಿಮಾನಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ಏವಂ ಕತೇ – ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದಸಬಲಸ್ಸ ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಮಹನ್ತಂ ಫಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋವ ಮಹತಿ ಓಕಾಸೇ ಸಬ್ಬರತನಮಯೇ ಪಚ್ಚಗ್ಘಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಉಪರಿ ವಿನಿಗ್ಗಲನ್ತವಿವಿಧಸುರಭಿಕುಸುಮದಾಮವಿತಾನೇ ವಿವಿಧಸುರಭಿಗನ್ಧವಾಸಿತೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿಯ ವಿಹಾಸಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ತಂ ಸತ್ತಾಹಂ ತತ್ಥ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಪರಂ ಸತ್ತಾಹಂ ರಾಜಾಯತನೇ ನಿಸೀದಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿಯೇವ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಭಗವಾ ಝಾನಸುಖೇನ ಫಲಸುಖೇನ ಚ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ.

ಅಥಸ್ಸ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ – ‘‘ಮುಖಂ ಧೋವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅಗದಹರೀತಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸಕ್ಕೋ ನಾಗಲತಾದನ್ತಕಟ್ಠಞ್ಚ ಮುಖಧೋವನಉದಕಞ್ಚ ಅದಾಸಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತದಹೋದಕೇನ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ರಾಜಾಯತನಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚತೂಹಿ ಲೋಕಪಾಲೇಹಿ ಉಪನೀತೇ ಪಚ್ಚಗ್ಘೇ ಸೇಲಮಯೇ ಪತ್ತೇ ತಪುಸ್ಸಭಲ್ಲಿಕಾನಂ ವಾಣಿಜಾನಂ ಮನ್ಥಞ್ಚ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ. ಅಥಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣೋ – ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ ನಿಪುಣೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೮೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭) ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಅದೇಸೇತುಕಾಮತಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ.

ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ದಸಬಲಸ್ಸ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ – ‘‘ನಸ್ಸತಿ ವತ, ಭೋ, ಲೋಕೋ, ವಿನಸ್ಸತಿ ವತ, ಭೋ, ಲೋಕೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೨; ಮಹಾವ. ೮) ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತೋ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವುತೋ ಸಕ್ಕಸುಯಾಮಸನ್ತುಸಿತಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಹಿ ಅನುಗತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪುರತೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ಪಥವಿಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣಂ ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಪಥವಿಯಂ ನಿಹನ್ತ್ವಾ ಜಲಜಾಮಲಾವಿಕಲಕಮಲಮಕುಲಸದಿಸಂ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಮಞ್ಜಲಿಂ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಕತ್ವಾ – ‘‘ದೇಸೇತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ದೇಸೇತು ಸುಗತೋ ಧಮ್ಮಂ, ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ಅಸ್ಸವನತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೮) –

‘‘ಪಾತುರಹೋಸಿ ಮಗಧೇಸು ಪುಬ್ಬೇ, ಧಮ್ಮೋ ಅಸುದ್ಧೋ ಸಮಲೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತೋ;

ಅಪಾಪುರೇತಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ, ಸುಣನ್ತು ಧಮ್ಮಂ ವಿಮಲೇನಾನುಬುದ್ಧಂ.

‘‘ಸೇಲೇ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ, ಯಥಾಪಿ ಪಸ್ಸೇ ಜನತಂ ಸಮನ್ತತೋ;

ತಥೂಪಮಂ ಧಮ್ಮಮಯಂ ಸುಮೇಧ, ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು;

ಸೋಕಾವತಿಣ್ಣಂ ಜನತಮಪೇತಸೋಕೋ, ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು ಜಾತಿಜರಾಭಿಭೂತಂ.

‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ ವೀರ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮ, ಸತ್ಥವಾಹ ಅನಣ ವಿಚರ ಲೋಕೇ;

ದೇಸಸ್ಸು ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಅಞ್ಞಾತಾರೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೮) –

‘‘ನನು ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಯ್ಯಂ ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಯ್ಯಂ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಯ್ಯ’’’ನ್ತಿ –

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಅಞ್ಞಾತವೇಸೇನ, ಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತೇನಿಧ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ತಾರಯಿಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೫) –

ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಪತ್ತೋತಿ ಚ, ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಅದೇಸಿಯಮಾನೇ ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ಕಿಮಞ್ಞಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಸರಣಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪರಾಯನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಅಯಾಚಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಆಯಾಚಿತೋ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಕದಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಾ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮೇಸಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕ್ಖನ್ಧೇ (ಚೂಳವ. ೪೩೭) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕತ್ಥ ಕೇನ ವುತ್ತಾತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ರಾಜಗಹನಗರೇ ವೇಭಾರಪಬ್ಬತಪಸ್ಸೇ ಸತ್ತಪಣ್ಣಿಗುಹಾದ್ವಾರೇ ವಿಜಿತಸಬ್ಬಸತ್ತುನಾ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಮಗಧಮಹಾರಾಜೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಕಾರಿತೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸಙ್ಕಾಸೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಸಾರಮಣ್ಡೇ ಮಣ್ಡಪೇ ಧಮ್ಮಾಸನಗತೇನಾಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ –

‘‘ಕದಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ, ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಜಿನೋ;

ಕದಾ ಕತ್ಥ ಚ ಕೇನಾಯಂ, ಗಾಥಾ ಹಿ ಸಮುದೀರಿತಾ’’ತಿ. –

ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವುತ್ತಾಯ ಪನಸ್ಸಾ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ.

ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಬ್ರೂಹಿತೋ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ. ಅಯಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣತಥಾಗತಮಾತಾಪಿತುಸೇಟ್ಠಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೬೬) ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ತಮೋನುದೋ ಬುದ್ಧೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಲೋಕನ್ತಗೂ ಸಬ್ಬಭವಾತಿವತ್ತೋ;

ಅನಾಸವೋ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಪ್ಪಹೀನೋ, ಸಚ್ಚವ್ಹಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇ ಉಪಾಸಿತೋ ಮೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೧೩೯) –

ಏತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾಗತೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೩೧; ೪.೬೩; ಇತಿವು. ೧೦೬; ಜಾ. ೨.೨೦.೧೮೧) ಏತ್ಥ ಮಾತಾಪಿತರೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೧; ಅ. ನಿ. ೪.೮; ೫.೧೧; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೪) ಏತ್ಥ ಸೇಟ್ಠೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇಧ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಣೀತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಕಪ್ಪಾಯುಕೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩). ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ದಸಸು ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪದಪೂರಣಮತ್ತೋ ವಾ. ಲೋಕಾಧಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ. ತೇಸು ಇಧ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ, ಲೋಕೇಕದೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅಧಿಪತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ದೇವಾಧಿಪತಿ ನರಾಧಿಪತಿ ವಿಯ.

ಸಹಮ್ಪತೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಸಹಕೋ ನಾಮ ಥೇರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಜೀವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಕಪ್ಪಾಯುಕಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತತ್ರ ಪನ ನಂ ‘‘ಸಹಮ್ಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ. ‘‘ಸಹಕಪತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುಸ್ಸರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ‘‘ಸಹಮ್ಪತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕತಞ್ಜಲೀತಿ ಕತಞ್ಜಲಿಕೋ, ಅಞ್ಜಲಿಪುಟಂ ಸಿರಸಿ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಧಿವರನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತವರೋ ಅಧಿವರೋ ನಾಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನಧಿವರೋ, ನ ತತೋ ಅಧಿಕೋ ವರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ಅನಧಿವರೋ, ಅನುತ್ತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಅನಧಿವರಂ. ಅಯಾಚಥಾತಿ ಅಯಾಚಿತ್ಥ ಅಜ್ಝೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಯಾಚಿ, ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸನ್ತೀಧ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾತಿ ಅಯಂ ದೇಸಾಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸಾಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ, ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ತತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ಚತುತ್ಥೋ ಸಮಣೋ, ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಕತ್ಥಚಿ ಓಕಾಸಂ, ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ, ದೇವಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ;

ಪುನರಾಯು ಚ ಮೇ ಲದ್ಧೋ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೬೯) –

ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦). ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಬಹುಜನಸುಖಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೭೦). ಇಧಾಪಿ ಲೋಕಮೇವ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಛನ್ದರಾಗೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾ ಆಸತ್ತಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗಿತಾತಿ ಸತ್ತಾ, ಸತ್ತಾತಿ ಪಾಣಿನೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಪನ ವೀತರಾಗೇಸುಪಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ವತ್ತತಿಯೇವ.

ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾತಿ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹರಜಂ ಏತೇಸಂ ಏವಂಸಭಾವಾ ಚ ತೇತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ, ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜಮೇವ ವಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಸಭಾವಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸಂ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾನಂ. ‘‘ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ – ‘‘ದೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದೇಸೇಹೀತಿ ಆಯಾಚನವಚನಮೇತಂ, ದೇಸೇಹಿ ಕಥೇಹಿ ಉಪದಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಸಭಾವಸುಞ್ಞತಾಪುಞ್ಞಆಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ – ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ…ಪೇ… ವೇದಲ್ಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೨) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ.

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ವಾನರಿನ್ದ ಯಥಾ ತವ;

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ದಿಟ್ಠಂ ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೨.೧೪೭) ಪಞ್ಞಾಯ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ, ಅಥೋ ಮರಣಧಮ್ಮಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೩೯) ಪಕತಿಯಂ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ) ಸಭಾವೇ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೨೧) ಸುಞ್ಞತಾಯಂ. ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಸುಚಿಣ್ಣೋ ಸುಖಮಾವಹಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೧೮೪; ಥೇರಗಾ. ೩೦೩; ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨; ೧.೧೫.೩೮೫) ಪುಞ್ಞೇ. ‘‘ದ್ವೇ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಪತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ಞೇಯ್ಯೇ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ ವಿದಿತಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯; ಮಹಾವ. ೨೭, ೫೭) ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ. ಇಧಾಪಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡ ೧). ಅನುಕಮ್ಪಾತಿ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಅನುದ್ದಯಂ ಕರೋಹಿ. ಇಮನ್ತಿ ಪಜಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ. ಪಜನ್ತಿ ಪಜಾತತ್ತಾ ಪಜಾ, ತಂ ಪಜಂ, ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಚೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕೇಚಿ ಪನ –

‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತೀ ನರುತ್ತಮೋ,

ಕತಞ್ಜಲೀ ಬ್ರಹ್ಮಗಣೇಹಿ ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ. –

ಪಠನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ.

ಅಥ ಭಗವತೋ ತಂ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಹಮ್ಪತಿಸ್ಸ ಆಯಾಚನವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಅಪರಿಮಿತಸಮಯಸಮುದಿತಕರುಣಾಬಲಸ್ಸ ದಸಬಲಸ್ಸ ಪರಹಿತಕರಣನಿಪುಣಮತಿಚಾರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಓಕಾಸಕರಣಮತ್ತೇನ ಮಹಾಕರುಣಾ ಉದಪಾದಿ. ತಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಕರುಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ –

೨. ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸ ತಾದಿನೋ, ಜುತಿನ್ಧರಸ್ಸನ್ತಿಮದೇಹಧಾರಿನೋ;

ತಥಾಗತಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಕಾರುಞ್ಞತಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ’’ತಿ. –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಠಪಿತಾ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗಿಮಧುರವಸೇನ. ತತ್ಥ –

‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ;

ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನಂ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೪.೧) –

ಇದಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಇದಂ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಖುದ್ದಮಧುಂ ಅನೀಲಕಂ, ಏವಮಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೮) ಇದಂ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಇಧ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೪). ವಿಜ್ಜಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿನ್ದಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚ ವಿಜ್ಜಾ. ತಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಟ್ಠ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭೮ ಆದಯೋ). ತತ್ರ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ಸಹ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ. ಚರಣನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮೇಯೇವ ಹಿ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಚರತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಗಚ್ಛತಿ ಅಮತಂ ದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪) ಸಬ್ಬಂ ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಾನಿ, ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಾನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ, ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣಸ್ಸ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ).

ತಾದಿನೋತಿ ‘‘ಇಟ್ಠೇಪಿ ತಾದೀ ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ತಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೩೮, ೧೯೨) ಆಗತತಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ತಾದಿನೋ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಅವಿಕಾರಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜುತಿನ್ಧರಸ್ಸಾತಿ ಜುತಿಮತೋ, ಯುಗನ್ಧರೇ ಸರದಸಮಯೇ ಸಮುದಿತದಿವಸಕರಾತಿರೇಕತರಸಸ್ಸಿರಿಕಸರೀರಜುತಿವಿಸರಧರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಧರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕೇ ಪಜ್ಜೋತಾ, ಪಞ್ಚಮೇತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜತಿ;

ದಿವಾ ತಪತಿ ಆದಿಚ್ಚೋ, ರತ್ತಿಮಾಭಾತಿ ಚನ್ದಿಮಾ.

‘‘ಅಥ ಅಗ್ಗಿ ದಿವಾರತ್ತಿಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಭಾಸತಿ;

ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ತಪತಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಏಸಾ ಆಭಾ ಅನುತ್ತರಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೬, ೮೫);

ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಸರೀರಪಞ್ಞಾಜುತಿವಿಸರಧರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತಿಮದೇಹಧಾರಿನೋತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಸರೀರಧಾರಿನೋ, ಅಪುನಬ್ಭವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ? ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತ್ತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಧನರಜ್ಜಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಥೇವ ಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಮುನಯೋ ಇಧಾಗತಾ;

ತಥಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನೀಪಿ ಆಗತೋ, ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವ ಗವಮ್ಪತೀ ಯಥಾ, ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರಂ;

ಸೋ ವಿಕ್ಕಮೀ ಸತ್ತಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ, ಸೇತಞ್ಚ ಛತ್ತಂ ಅನುಧಾರಯುಂ ಮರೂ.

‘‘ಗನ್ತ್ವಾನ ಸೋ ಸತ್ತಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ, ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸಿ ಸಮಾ ಸಮನ್ತತೋ;

ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೇತಂ ಗಿರಮಬ್ಭುದೀರಯೀ, ಸೀಹೋ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಆಗತೋ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪತ್ತೋ ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಕಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ;

ತಥಮೇವಾಗತೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ.

‘‘ತಥನಾಮಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ ನಾಯಕೋ;

ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವಾ ಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾಣಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ತಥಾಗತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ, ಏವಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ಲೋಕೇ ತಥಂ, ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ತಥೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ. ಏತ್ಥ ತಥದಸ್ಸಿಅತ್ಥೇ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಪದಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ತಥಾಕಾರೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಜಾನಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ;

ತಥದಸ್ಸೀತಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಞ್ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಸುತ್ತಾದಿನವಙ್ಗಸಙ್ಗಹಿತಂ ಭಾಸಿತಂ ಲಪಿತಂ ತಥಾಗತೇನ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತುಲಾಯ ತುಲಿತಂ ವಿಯ ತಥಮೇವ ಅವಿತಥಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಾಸತಿ ಲಪತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಗದಅತ್ಥೋ ಹಿ ಗತಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ. ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ.

‘‘ತಥಾವಾದೀ ಜಿನೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಥಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಕೋ;

ತಥಾಮಾಗದನಞ್ಚಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವಾ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ವಾಚಂ ಅಭಾಸಿ, ತಂ ತಂ ಏವ ಕಾಯೇನ ಕರೋತಿ, ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯಥಾ ವಾದೀ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ತಥಾ ಕಾರೀ, ಯಥಾ ಕಾರೀ ತಥಾ ವಾದೀ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩; ಚೂಳನಿ. ಪೋಸಾಲಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೩).

ಯಥಾ ಚ ವಾಚಾ ಗತಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ, ಯಥಾ ಕಾಯೋ ಗತೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾ. ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಯಥಾ ವಾಚಾ ಗತಾ ತಸ್ಸ, ತಥಾ ಕಾಯೋ ಗತೋ ಯತೋ;

ತಥಾವಾದಿತಾಯ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ’’.

ಕಥಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ? ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ದಸೋ ವಸವತ್ತೀ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೩; ಪೋಸಾಲಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೩).

ತತ್ರೇವಂ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಅಗದೋ ವಿಯ ಅಗದೋ. ಕೋ ಪನೇಸ? ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ. ತೇನ ಹೇಸ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ದಿಬ್ಬಾಗದೇನ ಸಪ್ಪೇ ವಿಯ ಸಬ್ಬಪರಪ್ಪವಾದಿನೋ ಸದೇವಕಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಇತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಭವನತೋ ಅವಿಪರೀತೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ ಅಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಚ, ಅಗದೋ ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ;

ವಸವತ್ತೀತಿ ಸೋ ತೇನ, ಹೋತಿ ಸತ್ಥಾ ತಥಾಗತೋ’’.

ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲವಿರಹಿತಸ್ಸ, ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ‘‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಉಪ್ಪಜ್ಜೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಉದಪಾದಿ. ಕಾರುಞ್ಞತಾತಿ ಕರುಣಾಯ ಭಾವೋ ಕಾರುಞ್ಞತಾ. ಸಬ್ಬಸತ್ತೇತಿ ನಿರವಸೇಸಸತ್ತಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ, ಸಕಲೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ.

ಅಥ ಭಗವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಆಯಾಚಿತೋ ಸತ್ತೇಸು ಕಾರುಞ್ಞತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಗಾಥಾಯ ಅಜ್ಝಭಾಸಿ –

‘‘ಅಪಾರುತಾ ತೇಸಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾ, ಯೇ ಸೋತವನ್ತೋ ಪಮುಞ್ಚನ್ತು ಸದ್ಧಂ;

ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞೀ ಪಗುಣಂ ನ ಭಾಸಿಂ, ಧಮ್ಮಂ ಪಣೀತಂ ಮನುಜೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩; ದೀ. ನಿ. ೨.೭೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೯);

ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ‘‘ಕತಾವಕಾಸೋ ಖೋಮ್ಹಿ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಾ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಸಿರಸಿ ಕತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವುತೋ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ – ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಪಠಮಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩; ಮಹಾವ. ೧೦) ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ – ‘‘ಆಳಾರೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸೋ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಆಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪುನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಾಹಂ ಕಾಲಙ್ಕತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಉದಕಸ್ಸ ಚ ಅಭಿದೋಸಕಾಲಙ್ಕತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಪುನ – ‘‘ಕಹಂ ನು ಖೋ ಏತರಹಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಆಸಾಳ್ಹಿಯಂ ಪಭಾತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸಯೋಜನಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಉಪಕಂ ನಾಮ ಆಜೀವಕಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಮಾವಿಕತ್ವಾ ತಂದಿವಸಮೇವ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಇಸಿಪತನಮಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನಗತೋ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಂ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ದೇಸೇಸಿ.

ತೇಸು ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞತ್ಥೇರೋ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತತ್ಥೇವ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಪ್ಪತ್ಥೇರಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಪಿ ತೇ ಥೇರೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ವಾ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸುತ್ತನ್ತಂ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೯; ಮಹಾವ. ೨೦ ಆದಯೋ) ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಞ್ಚಪಿ ಥೇರಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು.

ಅಥ ಸತ್ಥಾ ತತ್ಥೇವ ಯಸಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಗೇಹಂ ಪಹಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಏಹಿ ಯಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೬) ಪಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ಅರಹತ್ತೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಅಪರೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಹಾಯಕೇ ಚತುಪಣ್ಣಾಸಜನೇ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ಏವಂ ಲೋಕೇ ಏಕಸಟ್ಠಿಯಾ ಅರಹನ್ತೇಸು ಜಾತೇಸು ಸತ್ಥಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಏತದವೋಚ –

‘‘ಪರತ್ಥಂ ಚತ್ತನೋ ಅತ್ಥಂ, ಕರೋನ್ತಾ ಪಥವಿಂ ಇಮಂ;

ಬ್ಯಾಹರನ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಧಮ್ಮಂ ಚರಥ ಭಿಕ್ಖವೋ.

‘‘ವಿಹರಥ ವಿವಿತ್ತೇಸು, ಪಬ್ಬತೇಸು ವನೇಸು ಚ;

ಪಕಾಸಯನ್ತಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ಲೋಕಸ್ಸ ಸತತಂ ಮಮ.

‘‘ಕರೋನ್ತಾ ಧಮ್ಮದೂತೇಯ್ಯಂ, ವಿಖ್ಯಾಪಯಥ ಭಿಕ್ಖವೋ;

ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಾಯ ಸತ್ತಾನಂ, ಸುಬ್ಬತಾ ವಚನಂ ಮಮ.

‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪಿದಹಥ ದ್ವಾರಂ, ಅಪಾಯಾನಮನಾಸವಾ;

ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ದ್ವಾರಂ ವಿವರಥಾಸಮಾ.

‘‘ದೇಸನಾಪಟಿಪತ್ತೀಹಿ, ಕರುಣಾದಿಗುಣಾಲಯಾ;

ಬುದ್ಧಿಂ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಲೋಕಸ್ಸ, ಅಭಿವಡ್ಢೇಥ ಸಬ್ಬಸೋ.

‘‘ಗಿಹೀನಮುಪಕರೋನ್ತಾನಂ, ನಿಚ್ಚಮಾಮಿಸದಾನತೋ;

ಕರೋಥ ಧಮ್ಮದಾನೇನ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚೂಪಕಾರಕಂ.

‘‘ಸಮುಸ್ಸಯಥ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ದೇಸಯನ್ತಾ ಇಸಿದ್ಧಜಂ;

ಕತಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತಾ, ಪರತ್ಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಥಾ’’ತಿ.

ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಭಗವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸಾಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಉರುವೇಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಕಪ್ಪಾಸಿಕವನಸಣ್ಡೇ ತಿಂಸ ಭದ್ದವಗ್ಗಿಯಕುಮಾರೇ ವಿನೇಸಿ. ತೇಸು ಯೋ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಕೋ, ಸೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠೋ ಅನಾಗಾಮೀ, ಏಕೋಪಿ ಅರಹಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ವಾ ನಾಹೋಸಿ. ತೇಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ದಿಸಾಸು ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಉರುವೇಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪಾದಯೋ ಸಹಸ್ಸಜಟಿಲಪರಿವಾರೇ ತೇಭಾತಿಕಜಟಿಲೇ ದಮೇತ್ವಾ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಗಯಾಸೀಸೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮; ಮಹಾವ. ೫೪) ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತೇನ ಅರಹನ್ತಸಹಸ್ಸೇನ ಭಗವಾ ಪರಿವುತೋ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ರಾಜಗಹನಗರೂಪಚಾರೇ ಲಟ್ಠಿವನುಯ್ಯಾನಂ ನಾಮ ಅಗಮಾಸಿ. ತತೋ ಉಯ್ಯಾನಪಾಲಕೋ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ. ರಾಜಾ – ‘‘ಸತ್ಥಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ದ್ವಾದಸನಹುತೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ದಸಬಲಂ ಘನವಿವರಗತಮಿವ ದಿವಸಕರಂ ವನವಿವರಗತಂ ಮುನಿವರದಿವಸಕರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕಾಲಙ್ಕತತಲೇಸು ಜಲಜಾಮಲಾವಿಕಲಕಮಲಕೋಮಲೇಸು ದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ಮಕುಟಮಣಿಜುತಿವಿಸರವಿಜ್ಜೋತಿನಾ ಸಿರಸಾ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಸಾಯ.

ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಮಹಾಸಮಣೋ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತಿ, ಉದಾಹು ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪೋ ಮಹಾಸಮಣೇ’’ತಿ? ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ ಥೇರಂ ಗಾಥಾಯ ಅಜ್ಝಭಾಸಿ –

‘‘ಕಿಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ಉರುವೇಲವಾಸಿ, ಪಹಾಸಿ ಅಗ್ಗಿಂ ಕಿಸಕೋವದಾನೋ;

ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ಕಸ್ಸಪ ಏತಮತ್ಥಂ, ಕಥಂ ಪಹೀನಂ ತವ ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತ’’ನ್ತಿ. (ಮಹಾವ. ೫೫);

ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ –

‘‘ರೂಪೇ ಚ ಸದ್ದೇ ಚ ಅಥೋ ರಸೇ ಚ, ಕಾಮಿತ್ಥಿಯೋ ಚಾಭಿವದನ್ತಿ ಯಞ್ಞಾ;

ಏತಂ ಮಲನ್ತೀ ಉಪಧೀಸು ಞತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಯಿಟ್ಠೇ ನ ಹುತೇ ಅರಞ್ಜಿ’’ನ್ತಿ. (ಮಹಾವ. ೫೫) –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಾವಕಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ಸಿರಸಾ ನಿಪತಿತ್ವಾ – ‘‘ಸತ್ಥಾ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ, ಸಾವಕೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಏಕತಾಲದ್ವಿತಾಲ…ಪೇ… ಸತ್ತತಾಲಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಹಾಸಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸತೋ ಓರುಯ್ಹ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ.

ಅಥ ಖೋ ಮಹಾಜನೋ ತಸ್ಸ ತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಅಹೋ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ, ಏವಂ ಥಾಮಗತದಿಟ್ಠಿಕೋ ಅತ್ತಾನಂ ‘ಅರಹಾ ಅಹ’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಜಾಲಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಥಾಗತೇನ ದಮಿತೋ’’ತಿ ದಸಬಲಸ್ಸ ಗುಣಕಥಂ ಕಥೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ಥಾ – ‘‘ನಾಹಮಿದಾನಿಯೇವ ಇಮಂ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪಂ ದಮೇಮಿ, ಅತೀತೇಪಿ ಏಸ ಮಯಾ ದಮಿತೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಮಹಾಜನೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಸಿರಸಿ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇದಾನಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಏಸ ದಮಿತೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಕಥಂ ಪನೇಸ ಅತೀತೇ ಭಗವತಾ ದಮಿತೋ’’ತಿ. ತತೋ ಸತ್ಥಾ ತೇನ ಮಹಾಜನೇನ ಯಾಚಿತೋ ಭವನ್ತರೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಮಹಾನಾರದಕಸ್ಸಪಜಾತಕಂ (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೧೫೩) ಕಥೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸೇಸಿ. ತತೋ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಏಕಾದಸನಹುತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ಏಕನಹುತಂ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ ಪಟಿವೇದೇಸಿ. ರಾಜಾ ಸರಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸ್ವಾತನಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ.

ಪುನದಿವಸೇ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಪರಿವುತೋ ಮರುಗಣಪರಿವುತೋ ವಿಯ ದಸಸತನಯನೋ ದೇವರಾಜಾ, ಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವುತೋ ವಿಯ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಪಾವಿಸಿ. ರಾಜಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ವಿನಾ ವಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ವೇಲಾಯ ವಾ ಅವೇಲಾಯ ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಲಟ್ಠಿವನಂ ನಾಮ ಅತಿದೂರೇ, ಇದಂ ಪನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವೇಳುವನಂ ನಾಮ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿವೇಕಕಾಮಾನಂ ನಾತಿದೂರಂ ನಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಿಜ್ಜನಸಮ್ಬಾಧಂ ಪವಿವೇಕಸುಖಂ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀತಲಸಿಲಾತಲಸಮಲಙ್ಕತಂ ಪರಮರಮಣೀಯಭೂಮಿಭಾಗಂ ಸುರಭಿಕುಸುಮತರುವರನಿರನ್ತರಂ ರಮಣೀಯಪಾಸಾದಹಮ್ಮಿಯವಿಮಾನವಿಹಾರಡ್ಢುಯೋಗಮಣ್ಡಪಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ. ಇದಂ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತು ನವತಪನಙ್ಗಾರಸಙ್ಕಾಸೇನ ಸುವಣ್ಣಭಿಙ್ಗಾರೇನ ಸುರಭಿಕುಸುಮವಾಸಿತಂ ಮಣಿವಣ್ಣಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೇಳುವನಾರಾಮಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ ದಸಬಲಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಉದಕಂ ಪಾತೇಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಆರಾಮಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ‘‘ಬುದ್ಧಸಾಸನಸ್ಸ ಮೂಲಾನಿ ಓತಿಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಪೀತಿವಸಂ ಗತಾ ನಚ್ಚನ್ತೀ ವಿಯ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಕಮ್ಪಿ. ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ವೇಳುವನಮಹಾವಿಹಾರಂ ಅಞ್ಞಂ ಪಥವಿಂ ಕಮ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ ವೇಳುವನಾರಾಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ವಿಹಾರದಾನಾನುಮೋದನಮಕಾಸಿ –

‘‘ಆವಾಸದಾನಸ್ಸ ಪನಾನಿಸಂಸಂ, ಕೋ ನಾಮ ವತ್ತುಂ, ಪುರಿಸೋ ಸಮತ್ಥೋ;

ಅಞ್ಞತ್ರ ಬುದ್ಧಾ ಪನ ಲೋಕನಾಥಾ, ಯುತ್ತೋ ಮುಖಾನಂ ನಹುತೇನ ಚಾಪಿ.

‘‘ಆಯುಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಸುಖಂ ಬಲಞ್ಚ, ವರಂ ಪಸತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನಮೇವ;

ದದಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಪವುಚ್ಚತೇ ಸೋ, ಯೋ ದೇತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ನರೋ ವಿಹಾರಂ.

‘‘ದಾತಾ ನಿವಾಸಸ್ಸ ನಿವಾರಣಸ್ಸ, ಸೀತಾದಿನೋ ಜೀವಿತುಪದ್ದವಸ್ಸ;

ಪಾಲೇತಿ ಆಯುಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ, ಆಯುಪ್ಪದೋ ಹೋತಿ ತಮಾಹು ಸನ್ತೋ.

‘‘ಅಚ್ಚುಣ್ಹಸೀತೇ ವಸತೋ ನಿವಾಸೇ, ಬಲಞ್ಚ ವಣ್ಣೋ ಪಟಿಭಾ ನ ಹೋತಿ;

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸೋ ದೇತಿ ವಿಹಾರದಾತಾ, ಬಲಞ್ಚ ವಣ್ಣಂ ಪಟಿಭಾನಮೇವ.

‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸೀತುಣ್ಹಸರೀಸಪಾ ಚ, ವಾತಾತಪಾದಿಪ್ಪಭವಸ್ಸ ಲೋಕೇ;

ನಿವಾರಣಾ ನೇಕವಿಧಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಂ, ಸುಖಪ್ಪದೋ ಹೋತಿ ವಿಹಾರದಾತಾ.

‘‘ಸೀತುಣ್ಹವಾತಾತಪಡಂಸವುಟ್ಠಿ, ಸರೀಸಪಾವಾಳಮಿಗಾದಿದುಕ್ಖಂ;

ಯಸ್ಮಾ ನಿವಾರೇತಿ ವಿಹಾರದಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಂ ವಿನ್ದತಿ ಸೋ ಪರತ್ಥ.

‘‘ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಭವಭೋಗಹೇತುಂ, ಮನೋಭಿರಾಮಂ ಮುದಿತೋ ವಿಹಾರಂ;

ಯೋ ದೇತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೋದಿತಾನಂ, ಸಬ್ಬಂ ದದೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತೇ ಸೋ.

‘‘ಪಹಾಯ ಮಚ್ಛೇರಮಲಂ ಸಲೋಭಂ, ಗುಣಾಲಯಾನಂ ನಿಲಯಂ ದದಾತಿ;

ಖಿತ್ತೋವ ಸೋ ತತ್ಥ ಪರೇಹಿ ಸಗ್ಗೇ, ಯಥಾಭತಂ ಜಾಯತಿ ವೀತಸೋಕೋ.