೨. ಸುಮೇಧಪತ್ಥನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ –

೧-೨. ‘‘ಕಪ್ಪೇ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸೇ, ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖಿಯೇ;

ಅಮರಂ ನಾಮ ನಗರಂ, ದಸ್ಸನೇಯ್ಯಂ ಮನೋರಮ’’ನ್ತಿ. –

ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಿಚಾರಣಾ ತಾವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಭಗವಾ ಪರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಕಥೇಸಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೪ ಆದಯೋ) ವತ್ಥಸುತ್ತನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೦ ಆದಯೋ) ಏವಮಾದೀನಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ‘‘ಪರಿಪಕ್ಕಾ ಖೋ ರಾಹುಲಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯಂನೂನಾಹಂ ರಾಹುಲಂ ಉತ್ತರಿಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ವಿನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೧) ಏವಂ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಖನ್ತಿಂ ಮನಂ ಬುಜ್ಝನಕಭಾವಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಕಥಿತಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಂಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಏವಮಾದೀನಿ, ತೇಸಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇ ತೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ. ಏವಂ ಪುಟ್ಠೇನ ಪನ ಭಗವತಾ ಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧ ಆದಯೋ) ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಾದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೨ ಆದಯೋ) ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದೇಸಿತಾನಿ ಧಮ್ಮದಾಯಾದ- (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯ ಆದಯೋ) ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮಾದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೩), ತೇಸಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಏವಮೇತೇಸು ಚತೂಸು ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಂಸಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಅಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ? ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಸ್ಮಿಂ ನಿದಾನಸ್ಮಿಂ ಏವ –

‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಸಮಾಧಿಜ್ಝಾನಕೋವಿದೋ;

ಪಞ್ಞಾಯ ಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಪುಚ್ಛತಿ ಲೋಕನಾಯಕಂ;

ಕೀದಿಸೋ ತೇ ಮಹಾವೀರ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ನರುತ್ತಮಾ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೧.೭೪-೭೫) –

ಆದಿ. ತೇನೇಸಾ ಬುದ್ಧವಂಸದೇಸನಾ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಕಪ್ಪೇ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸೇತಿ ಏತ್ಥ ಕಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಅಭಿಸದ್ದಹನವೋಹಾರಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಛೇದನವಿಕಪ್ಪನಲೇಸಸಮನ್ತಭಾವಆಯುಕಪ್ಪಮಹಾಕಪ್ಪಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಓಕಪ್ಪನೀಯಮೇತಂ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ. ಯಥಾ ತಂ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಅಭಿಸದ್ದಹನೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹಿ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಚೂಳವ. ೨೫೦) ವೋಹಾರೇ. ‘‘ಯೇನ ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಕಾಲೇ. ‘‘ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೦೯೮; ಚೂಳನಿ. ಕಪ್ಪಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೧೭; ಕಪ್ಪಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬೧) ಚ, ‘‘ನಿಗ್ರೋಧಕಪ್ಪೋ ಇತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಯಾ ಕತಂ ಭಗವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೩೪೬) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೩೬೮) ಛೇದನೇ. ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ದ್ವಙ್ಗುಲಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೪೪೬) ವಿಕಪ್ಪೇ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಪ್ಪೋ ನಿಪಜ್ಜಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೮೦) ಲೇಸೇ. ‘‘ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ ಜೇತವನಂ ಓಭಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮನ್ತಭಾವೇ. ‘‘ತಿಟ್ಠತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಕಪ್ಪಂ, ತಿಟ್ಠತು ಸುಗತೋ ಕಪ್ಪ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೭೮; ಉದಾ. ೫೧) ಏತ್ಥ ಆಯುಕಪ್ಪೇ. ‘‘ಕೀವ ದೀಘೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೮-೧೨೯) ಏತ್ಥ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೇನ ವತ ಕಿರ, ಭೋ, ಮಯಂ ಸಾವಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತಯಮಾನಾ ನ ಜಾನಿಮ್ಹಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬೦) ಏತ್ಥ ಪಟಿಭಾಗೇ. ‘‘ಕಪ್ಪೋ ನಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ಕಪ್ಪಕತೋಕಾಸೋ ಜಿಣ್ಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೩೭೧) ಏತ್ಥ ವಿನಯಕಪ್ಪೇ. ಇಧ ಪನ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪೇ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸೇತಿ ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೯; ೩.೨೭೫; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩.೧೨೮; ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತ, ಏವಮಿಚ್ಚಾದಿಪಾಠವಣ್ಣನಾ; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಚರಿಯಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ.೧; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ). ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖಿಯೇತಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಂ ಮತ್ಥಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಮರಂ ನಾಮ ನಗರನ್ತಿ ‘‘ಅಮರ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಮರವತೀ’’ತಿ ಚ ಲದ್ಧನಾಮಂ ನಗರಂ ಅಹೋಸಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇನಾಪಿ ಪಕಾರೇನ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ಕಿಂ ತೇಹಿ, ನಾಮಮತ್ತಂ ಪನೇತಂ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ. ದಸ್ಸನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸುವಿಭತ್ತವಿಚಿತ್ರ-ಚಚ್ಚರದ್ವಾರ-ಚತುಕ್ಕಸಿಙ್ಘಾಟಿಕ-ಪಾಕಾರ-ಪರಿಕ್ಖೇಪಪಾಸಾದ- ಹಮ್ಮಿಯ-ಭವನ-ಸಮಲಙ್ಕತತ್ತಾ ದಸ್ಸನೀಯಂ. ಮನೋರಮನ್ತಿ ಸಮಸುಚಿಪರಮರಮಣೀಯಭೂಮಿಭಾಗತ್ತಾ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸುಲಭಾಹಾರತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋಪಕರಣಯುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಸಮಿದ್ಧತ್ತಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ಮನೋ ರಮಯತೀತಿ ಮನೋರಮಂ.

ದಸಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಸದ್ದೇನ ಅಸ್ಸಸದ್ದೇನ ರಥಸದ್ದೇನ ಭೇರಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖಸದ್ದೇನ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೇನ ವೀಣಾಸದ್ದೇನ ಗೀತಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮತಾಳಸದ್ದೇನ ‘‘ಭುಞ್ಜಥ ಪಿವಥ ಖಾದಥಾ’’ತಿ ದಸಮೇನ ಸದ್ದೇನಾತಿ; ಇಮೇಹಿ ದಸಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅನುಪಮುಸ್ಸವಸಮಜ್ಜನಾಟಕಾ ಕೀಳನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ನಪಾನಸಮಾಯುತನ್ತಿ ಅನ್ನೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನಾಹಾರೇನ ಚ ಪಾನೇನ ಚ ಸುಟ್ಠು ಆಯುತಂ ಅನ್ನಪಾನಸಮಾಯುತಂ, ಇಮಿನಾ ಸುಭಿಕ್ಖತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಬಹುಅನ್ನಪಾನಸಮಾಯುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತೇ ದಸ ಸದ್ದೇ ವತ್ಥುತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ –

‘‘ಹತ್ಥಿಸದ್ದಂ ಅಸ್ಸಸದ್ದಂ, ಭೇರಿಸಙ್ಖರಥಾನಿ ಚ;

ಖಾದಥ ಪಿವಥ ಚೇವ, ಅನ್ನಪಾನೇನ ಘೋಸಿತ’’ನ್ತಿ. – ವುತ್ತಂ;

ತತ್ಥ ಹತ್ಥಿಸದ್ದನ್ತಿ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಞ್ಚನಾದಸದ್ದೇನ, ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ಭೇರಿಸಙ್ಖರಥಾನಿ ಚಾತಿ ಭೇರಿಸದ್ದೇನ ಚ ಸಙ್ಖಸದ್ದೇನ ಚ ರಥಸದ್ದೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಯಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘ಖಾದಥ ಪಿವಥಾ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಅನ್ನಪಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇನ ಘೋಸಿತಂ ಅಭಿನಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ತೇಸಂ ಪನ ಸದ್ದಾನಂ ಏಕದೇಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಸಕಲೋತಿ? ನ ಏಕದೇಸೋ ಸಕಲೋ ದಸವಿಧೋ ದಸ್ಸಿತೋವ. ಕಥಂ? ಭೇರಿಸದ್ದೇನ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಸಙ್ಖಸದ್ದೇನ ವೀಣಾಗೀತಸಮ್ಮತಾಳಸದ್ದಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಸೇವ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಏವಂ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ನಗರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಪುನ ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ –

೩. ‘‘ನಗರಂ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಮುಪಾಗತಂ, ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನಂ, ನಾನಾಜನಸಮಾಕುಲಂ;

ಸಮಿದ್ಧಂ ದೇವನಗರಂವ, ಆವಾಸಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಿನ’’ನ್ತಿ. – ವುತ್ತಂ;

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಾಕಾರಗೋಪುರಟ್ಟಾಲಕಾದಿಸಬ್ಬನಗರಾವಯವಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಸಬ್ಬವಿತ್ತೂಪಕರಣಧನಧಞ್ಞತಿಣಕಟ್ಠೋದಕನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಮುಪಾಗತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತೇನ ಉಪಗತಂ, ಸಮುಪಗತಸಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಮುತ್ತಾದಿಸತ್ತರತನಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿನಿವಾಸಭೂಮಿತೋ ವಾ ಹತ್ಥಿರತನಾದೀಹಿ ಸತ್ತರತನೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ. ನಾನಾಜನಸಮಾಕುಲನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧದೇಸಭಾಸೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಸಮಾಕುಲಂ. ಸಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೋಪಭೋಗಸಬ್ಬೋಪಕರಣೇಹಿ ಸಮಿದ್ಧಂ ಫೀತಂ. ದೇವನಗರಂ ವಾತಿ ದೇವನಗರಂ ವಿಯ ಆಲಕಮನ್ದಾ ವಿಯ ಅಮರವತೀ ಸಮಿದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆವಾಸಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಿನನ್ತಿ ಆವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಿನೋ ಜನಾತಿ ಆವಾಸೋ. ‘‘ಆವಾಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಆವಾಸ’’ನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞಾಯತಿ ತೇನಾತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಕುಲರೂಪಮಹಾಭೋಗಿಸ್ಸರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುನಾತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಂ. ಸಬ್ಬಕುಸಲಮಲರಜಾಪವಾಹಕತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥಿ ತೇ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಿನೋ, ತೇಸಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಿನಂ ಆವಾಸಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಸುಮೇಧೋ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪಟಿವಸತಿ ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚ, ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟಾ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನುಪಕುಟ್ಠೋ ಜಾತಿವಾದೇನ, ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಅಹೋಸಿ ಸನಿಘಣ್ಡುಕೇಟುಭಾನಂ ಸಾಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ಪದಕೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಅನವಯೋ ಲೋಕಾಯತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಸು. ತಸ್ಸ ಪನ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಕಾಲಮಕಂಸು. ಅಥಸ್ಸ ರಾಸಿವಡ್ಢಕೋ ಅಮಚ್ಚೋ ಆಯಪೋತ್ಥಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮುತ್ತಾದಿವಿವಿಧರತನಭರಿತೇ ಗಬ್ಭೇ ವಿವರಿತ್ವಾ – ‘‘ಏತ್ಥಕಂ ತೇ, ಕುಮಾರ, ಮಾತು ಸನ್ತಕಂ, ಏತ್ಥಕಂ ಪಿತು ಸನ್ತಕಂ, ಏತ್ಥಕಂ ಅಯ್ಯಕಪಯ್ಯಕಾನ’’ನ್ತಿ ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟಾ ಧನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ – ‘‘ಏತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೪. ‘‘ನಗರೇ ಅಮರವತಿಯಾ, ಸುಮೇಧೋ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ;

ಅನೇಕಕೋಟಿಸನ್ನಿಚಯೋ, ಪಹೂತಧನಧಞ್ಞವಾ.

೫. ‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕೋ ಮನ್ತಧರೋ, ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನ ಪಾರಗೂ;

ಲಕ್ಖಣೇ ಇತಿಹಾಸೇ ಚ, ಸಧಮ್ಮೇ ಪಾರಮಿಂ ಗತೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ನಗರೇ ಅಮರವತಿಯಾತಿ ಅಮರವತೀಸಙ್ಖಾತೇ ನಗರೇ. ಸುಮೇಧೋ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮೇಧಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ತಸ್ಸ ಸುನ್ದರಾ ಪಸತ್ಥಾತಿ ಸುಮೇಧೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಅಣತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಮನ್ತೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅರಿಯಾ ಪನ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ. ಅನೇಕಕೋಟಿಸನ್ನಿಚಯೋತಿ ಕೋಟೀನಂ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಕೋಟಿಸನ್ನಿಚಯೋ, ಅನೇಕೋ ಕೋಟಿಸನ್ನಿಚಯೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಅನೇಕಕೋಟಿಸನ್ನಿಚಯೋ, ಅನೇಕಕೋಟಿ ಧನಸನ್ನಿಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಹೂತಧನಧಞ್ಞವಾತಿ ಬಹುಲಧನಧಞ್ಞವಾ. ಪುರಿಮಂ ಭೂಮಿಗತಗಬ್ಭಗತಧನಧಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ನಿಚ್ಚಪರಿಭೋಗೂಪಗತಧನಧಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಜ್ಝಾಯಕೋತಿ ನ ಝಾಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯಕೋ, ಝಾನಭಾವನಾರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ನ ದಾನಿಮೇ ಝಾಯನ್ತೀತಿ. ನ ದಾನಿಮೇ ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಖೋ, ವಾಸೇಟ್ಠ, ‘ಅಜ್ಝಾಯಕಾ ಅಜ್ಝಾಯಕಾ’ ತ್ವೇವ ತತಿಯಂ ಅಕ್ಖರಂ ಉಪನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೩೨) ಏವಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಝಾನವಿರಹಿತಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಗರಹವಚನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ಇದಾನಿ ಮನ್ತಂ ಝಾಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯಕೋ, ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಪಸಂಸವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತಿ. ಮನ್ತೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಮನ್ತಧರೋ. ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ. ಅಯಂ ಪನ ವೇದ-ಸದ್ದೋ ಞಾಣಸೋಮನಸ್ಸಗನ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ – ‘‘ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವೇದಗುಮಾಭಿಜಞ್ಞಾ, ಅಕಿಞ್ಚನಂ ಕಾಮಭವೇ ಅಸತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೧೦೬೫) ಞಾಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಯೇ ವೇದಜಾತಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೫೭) ಸೋಮನಸ್ಸೇ. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಸನಿಘಣ್ಡುಕೇಟುಭಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೬) ಗನ್ಥೇ. ಇಧಾಪಿ ಗನ್ಥೇ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೫). ಪಾರಗೂತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಓಟ್ಠಪಹತಕರಣಮತ್ತೇನ ಪಾರಂ ಗತೋತಿ ಪಾರಗೂ. ಲಕ್ಖಣೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾದಿಕೇ ಲಕ್ಖಣೇ. ಇತಿಹಾಸೇತಿ ಇತಿಹ ಆಸ, ಇತಿಹ ಆಸಾತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇ ಪುರಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇ. ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಕೇ ಧಮ್ಮೇ, ಸಕೇ ಆಚರಿಯಕೇ ವಾ. ಪಾರಮಿಂ ಗತೋತಿ ಪಾರಂ ಗತೋ, ದಿಸಾಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಆಚರಿಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಸೋ ದಸಗುಣಗಣಾರಾಧಿತಪಣ್ಡಿತೋ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ಉಪರಿಪಾಸಾದವರತಲೇ ರಹೋಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪುನಬ್ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ದುಕ್ಖಂ, ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸರೀರಭೇದನಂ, ಅಹಞ್ಚ ಜಾತಿಧಮ್ಮೋ, ಜರಾಧಮ್ಮೋ, ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮೋ, ಮರಣಧಮ್ಮೋ, ಏವಂಭೂತೇನ ಮಯಾ ಅಜಾತಿಂ ಅಜರಂ ಅಬ್ಯಾಧಿಂ ಅಮರಣಂ ಸುಖಂ ಸಿವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಅವಸ್ಸಂ ಭವಚಾರಕತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಾ ಏಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೬. ‘‘ರಹೋಗತೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಹಂ ತದಾ;

ದುಕ್ಖೋ ಪುನಬ್ಭವೋ ನಾಮ, ಸರೀರಸ್ಸ ಚ ಭೇದನಂ.

೭. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮೋ ಜರಾಧಮ್ಮೋ, ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮೋ ಸಹಂ ತದಾ;

ಅಜರಂ ಅಮರಂ ಖೇಮಂ, ಪರಿಯೇಸಿಸ್ಸಾಮಿ ನಿಬ್ಬುತಿಂ.

೮. ‘‘ಯಂನೂನಿಮಂ ಪೂತಿಕಾಯಂ, ನಾನಾಕುಣಪಪೂರಿತಂ;

ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಅನತ್ಥಿಕೋ.

೯. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಹೇಹಿತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ, ನ ಸೋ ಸಕ್ಕಾ ನ ಹೇತುಯೇ;

ಪರಿಯೇಸಿಸ್ಸಾಮಿ ತಂ ಮಗ್ಗಂ, ಭವತೋ ಪರಿಮುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಗಾಥಾಸಮ್ಬನ್ಧಞ್ಚ ಅನುತ್ತಾನಪದಾನಮತ್ಥಞ್ಚ ವತ್ವಾವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮ. ತತ್ಥ ರಹೋಗತೋತಿ ರಹಸಿ ಗತೋ, ರಹಸಿ ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ. ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಹನ್ತಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ ಅಹಂ. ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚಿನ್ತನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ. ‘‘ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಹ’’ನ್ತಿ ಭಗವಾ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತಂ ಏಕತ್ತಂ ಕರೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತದಾ ಸೋ ಸುಮೇಧೋ ಅಹಮೇವಾತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಹಂ ತದಾ’’ತಿ ಭಗವಾ ಉತ್ತಮಪುರಿಸವಸೇನಾಹ. ಜಾತಿಧಮ್ಮೋತಿ ಜಾತಿಸಭಾವೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ನಿಬ್ಬುತಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ.

ಯಂನೂನಾತಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯದಿ ಪನಾಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೂತಿಕಾಯನ್ತಿ ಪೂತಿಭೂತಂ ಕಾಯಂ. ನಾನಾಕುಣಪಪೂರಿತನ್ತಿ ಮುತ್ತ-ಕರೀಸ-ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತ-ಪಿತ್ತ-ಸೇಮ್ಹ-ಖೇಳಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾದಿಅನೇಕಕುಣಪಪೂರಿತಂ. ಅನಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅನಾಲಯೋ. ಅತ್ಥೀತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಹೇಹಿತೀತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪರಿವಿತಕ್ಕನವಚನಮಿದಂ. ನ ಸೋ ಸಕ್ಕಾ ನ ಹೇತುಯೇತಿ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ನ ಭವಿತುಂ. ಸೋ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಹೇತುಯೇತಿ ಹೇತುಭಾವಾಯ ನ ನ ಹೋತಿ, ಹೇತುಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವತೋ ಪರಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಭವಬನ್ಧನವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿವಿತಕ್ಕಿತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಾದಯಿತುಂ ‘‘ಯಥಾಪೀ’’ತಿ ಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಸುಖಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಭವೇ ಸತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಿಭವೇನಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ಚ ಉಣ್ಹೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ವೂಪಸಮಭೂತಂ ಸೀತಲಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ರಾಗಾದಿಅಗ್ಗೀನಂ ವೂಪಸಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ಪಾಪಸ್ಸ ಲಾಮಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೋ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ, ಏವಮೇವ ಪಾಪಿಕಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಸಬ್ಬಜಾತಿಖೇಪನತೋ ಅಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೦. ‘‘ಯಥಾಪಿ ದುಕ್ಖೇ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಸುಖಂ ನಾಮಪಿ ವಿಜ್ಜತಿ;

ಏವಂ ಭವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ವಿಭವೋಪಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಕೋ.

೧೧. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಉಣ್ಹೇ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಅಪರಂ ವಿಜ್ಜತಿ ಸೀತಲಂ;

ಏವಂ ತಿವಿಧಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಕಂ.

೧೨. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಪಾಪೇ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಕಲ್ಯಾಣಮಪಿ ವಿಜ್ಜತಿ;

ಏವಮೇವ ಜಾತಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಅಜಾತಿಪಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಕ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಥಾಪೀತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖಂ, ಸುಟ್ಠು ದುಕ್ಖಂ ಖಣತೀತಿ ಸುಖಂ. ಭವೇತಿ ಜನನೇ. ವಿಭವೋತಿ ಅಜನನಂ, ಜನನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಅಜನನಧಮ್ಮೋಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ತಿವಿಧಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇತಿ ತಿವಿಧೇ ರಾಗಾದಿಕೇ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಪನಂ ಉಪಸಮನಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಪೇತಿ ಅಕುಸಲೇ ಲಾಮಕೇ. ಕಲ್ಯಾಣಮಪೀತಿ ಕುಸಲಮಪಿ. ಏವಮೇವಾತಿ ಏವಮೇವಂ. ಜಾತಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇತಿ ಜಾತಿಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಿಙ್ಗಭೇದಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಜಾತಿಪೀತಿ ಜಾತಿಖೇಪನಂ ಅಜಾತಿನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ.

ಅಥಾಹಂ ಪರಮ್ಪಿ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ – ‘‘ಯಥಾ ನಾಮ ಗೂಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ನಿಮುಗ್ಗೇನ ಪುರಿಸೇನ ದೂರತೋವ ಕಮಲಕುವಲಯಪುಣ್ಡರೀಕಸಣ್ಡಮಣ್ಡಿತಂ ವಿಮಲಸಲಿಲಂ ತಳಾಕಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘ಕತರೇನ ನು ಖೋ ಮಗ್ಗೇನ ತತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ತಳಾಕಂ ಗವೇಸಿತುಂ ಯುತ್ತಂ. ಯಂ ತಸ್ಸ ಅಗವೇಸನಂ, ನ ಸೋ ತಸ್ಸ ತಳಾಕಸ್ಸ ದೋಸೋ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ. ಏವಮೇವ ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವನೇ ಅಮತಮಹಾತಳಾಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಯಂ ತಸ್ಸ ಅಗವೇಸನಂ, ನ ಸೋ ಅಮತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾತಳಾಕಸ್ಸ ದೋಸೋ, ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ. ಯಥಾ ಪನ ಚೋರೇಹಿ ಸಂಪರಿವಾರಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಪಲಾಯನಮಗ್ಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಚೇ ಸೋ ನ ಪಲಾಯತಿ, ನ ಸೋ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದೋಸೋ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ. ಏವಮೇವ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಗಹಿತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಗಾಮಿಮ್ಹಿ ಸಿವೇ ಮಹಾಮಗ್ಗೇ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಗವೇಸನಂ ನಾಮ ನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದೋಸೋ, ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ. ಯಥಾ ಬ್ಯಾಧಿಪೀಳಿತೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಬ್ಯಾಧಿತಿಕಿಚ್ಛಕೇ ವೇಜ್ಜೇ ಸಚೇ ತಂ ವೇಜ್ಜಂ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ತಂ ಬ್ಯಾಧಿಂ ನ ತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇತಿ, ನ ಸೋ ವೇಜ್ಜಸ್ಸ ದೋಸೋ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ. ಏವಮೇವ ಪನ ಯೋ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿಪರಿಪೀಳಿತೋ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಮಗ್ಗಕೋವಿದಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಆಚರಿಯಂ ನ ಗವೇಸತಿ, ತಸ್ಸೇವ ದೋಸೋ, ನ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿವಿನಾಯಕಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ದೋಸೋ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೩. ‘‘ಯಥಾ ಗೂಥಗತೋ ಪುರಿಸೋ, ತಳಾಕಂ ದಿಸ್ವಾನ ಪೂರಿತಂ;

ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ತಳಾಕಂ, ನ ದೋಸೋ ತಳಾಕಸ್ಸ ಸೋ.

೧೪. ‘‘ಏವಂ ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವಂ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಅಮತನ್ತಳೇ;

ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ತಳಾಕಂ, ನ ದೋಸೋ ಅಮತನ್ತಳೇ.

೧೫. ‘‘ಯಥಾ ಅರೀಹಿ ಪರಿರುದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಗಮನಮ್ಪಥೇ;

ನ ಪಲಾಯತಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ, ನ ದೋಸೋ ಅಞ್ಜಸಸ್ಸ ಸೋ.

೧೬. ‘‘ಏವಂ ಕಿಲೇಸಪರಿರುದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸಿವೇ ಪಥೇ;

ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ಮಗ್ಗಂ, ನ ದೋಸೋ ಸಿವಮಞ್ಜಸೇ.

೧೭. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಬ್ಯಾಧಿತೋ ಪುರಿಸೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ತಿಕಿಚ್ಛಕೇ;

ನ ತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇತಿ ತಂ ಬ್ಯಾಧಿಂ, ನ ದೋಸೋ ಸೋ ತಿಕಿಚ್ಛಕೇ.

೧೮. ‘‘ಏವಂ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧೀಹಿ, ದುಕ್ಖಿತೋ ಪತಿಪೀಳಿತೋ;

ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ಆಚರಿಯಂ, ನ ದೋಸೋ ಸೋ ವಿನಾಯಕೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಗೂಥಗತೋತಿ ಗೂಥಕೂಪಗತೋ, ಗೂಥೇನ ಗತೋ ಮಕ್ಖಿತೋ ವಾ. ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಮಲಸೋಧನೇ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಅಮತನ್ತಳೇತಿ ಅಮತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತಳಾಕಸ್ಸ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅನುಸ್ಸರಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅರೀಹೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ. ಪರಿರುದ್ಧೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ನಿರುದ್ಧೋ. ಗಮನಮ್ಪಥೇತಿ ಗಮನಪಥೇ. ಛನ್ದಾವಿನಾಸತ್ಥಂ ಅನುಸ್ಸರಾಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಪಲಾಯತೀತಿ ಯದಿ ನ ಪಲಾಯೇಯ್ಯ. ಸೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಸೋ ಚೋರೇಹಿ ಪರಿರುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ. ಅಞ್ಜಸಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ;

ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ. (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೧) –

ಬಹೂನಿ ನಾಮಾನಿ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಅಞ್ಜಸನಾಮೇನ ವುತ್ತೋ. ಸಿವೇತಿ ಸಬ್ಬುಪದ್ದವಾಭಾವತೋ ಸಿವೇ. ಸಿವಮಞ್ಜಸೇತಿ ಸಿವಸ್ಸ ಅಞ್ಜಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಕಿಚ್ಛಕೇತಿ ವೇಜ್ಜೇ. ನ ತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ ನ ತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇಯ್ಯ. ನ ದೋಸೋ ಸೋ ತಿಕಿಚ್ಛಕೇತಿ ತಿಕಿಚ್ಛಕಸ್ಸ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ಬ್ಯಾಧಿತಸ್ಸೇವ ದೋಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖೋ. ಆಚರಿಯನ್ತಿ ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಾಚರಿಯಂ. ವಿನಾಯಕೇತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ.

ಏವಂ ಪನಾಹಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಿಮ್ಪಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ – ‘‘ಯಥಾಪಿ ಮಣ್ಡನಕಜಾತಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ಕಣ್ಠೇ ಆಸತ್ತಂ ಕುಣಪಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಸುಖೀ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಮಯಾಪಿ ಇಮಂ ಪೂತಿಕಾಯಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖೇನ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಂ ಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ನರನಾರಿಯೋ ಉಕ್ಕಾರಭೂಮಿಯಂ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಂ ಕತ್ವಾ ನ ತಂ ಉಚ್ಛಙ್ಗೇನ ವಾ ಆದಾಯ ದಸನ್ತೇ ವಾ ವೇಠೇತ್ವಾ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾ ಓಲೋಕೇತುಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಾ ಅನಪೇಕ್ಖಾ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಯಾಪಿ ಇಮಂ ಪೂತಿಕಾಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖೇನ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಂ ಪವಿಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಯಥಾ ಚ ನಾವಿಕಾ ನಾಮ ಜಜ್ಜರಂ ನಾವಂ ಉದಕಗಾಹಿನಿಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಮಹಮ್ಪಿ ಇಮಂ ನವಹಿ ವಣಮುಖೇಹಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ಕಾಯಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಂ ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮಿ. ಯಥಾ ಚ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಮುತ್ತಾಮಣಿವೇಳುರಿಯಾದೀನಿ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರತನಾನಿ ಆದಾಯ ಚೋರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ರತನವಿನಾಸಭಯೇನ ತೇ ಚೋರೇ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಖೇಮಂ ಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಪೂತಿಕಾಯೋ ರತನವಿಲೋಪಕಚೋರಸದಿಸೋ. ಸಚಾಹಂ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಕುಸಲಧಮ್ಮರತನಾನಿ ಮೇ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಾ ಇಮಂ ಮಹಾಚೋರಸದಿಸಂ ಕರಜಕಾಯಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಂ ಪವಿಸಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೯. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಕುಣಪಂ ಪುರಿಸೋ, ಕಣ್ಠೇ ಬದ್ಧಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿಯ;

ಮೋಚಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸುಖೀ ಸೇರೀ ಸಯಂವಸೀ.

೨೦. ‘‘ತಥೇವಿಮಂ ಪೂತಿಕಾಯಂ, ನಾನಾಕುಣಪಸಞ್ಚಯಂ;

ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಅನತ್ಥಿಕೋ.

೨೧. ‘‘ಯಥಾ ಉಚ್ಚಾರಟ್ಠಾನಮ್ಹಿ, ಕರೀಸಂ ನರನಾರಿಯೋ;

ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅನಪೇಕ್ಖಾ ಅನತ್ಥಿಕಾ.

೨೨. ‘‘ಏವಮೇವಾಹಂ ಇಮಂ ಕಾಯಂ, ನಾನಾಕುಣಪಪೂರಿತಂ;

ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ವಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ಕುಟಿಂ.

೨೩. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಜಜ್ಜರಂ ನಾವಂ, ಪಲುಗ್ಗಂ ಉದಗಾಹಿನಿಂ;

ಸಾಮೀ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅನಪೇಕ್ಖಾ ಅನತ್ಥಿಕಾ.

೨೪. ‘‘ಏವಮೇವಾಹಂ ಇಮಂ ಕಾಯಂ, ನವಚ್ಛಿದ್ದಂ ಧುವಸ್ಸವಂ;

ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಜಿಣ್ಣನಾವಂವ ಸಾಮಿಕಾ.

೨೫. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಪುರಿಸೋ ಚೋರೇಹಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಭಣ್ಡಮಾದಿಯ;

ಭಣ್ಡಚ್ಛೇದಭಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛತಿ.

೨೬. ‘‘ಏವಮೇವ ಇಮಂ ಕಾಯೋ, ಮಹಾಚೋರಸಮೋ ವಿಯ;

ಪಹಾಯಿಮಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕುಸಲಚ್ಛೇದನಾಭಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಥಾಪಿ ಕುಣಪಂ ಪುರಿಸೋತಿ ಯಥಾಪಿ ದಹರೋ ಯುವಾ ಮಣ್ಡನಕಜಾತಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ಅಹಿಕುಣಪೇನ ವಾ ಕುಕ್ಕುರಕುಣಪೇನ ವಾ ಮನುಸ್ಸಕುಣಪೇನ ವಾ ಕಣ್ಠೇ ಆಸತ್ತೇನ ಅಟ್ಟೀಯಿತ್ವಾ ಹರಾಯಿತ್ವಾ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಕುಣಪಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಸುಖೀತಿ ಸುಖಿತೋ. ಸೇರೀತಿ ಯಥಿಚ್ಛಕವಿಹಾರೀ. ನಾನಾಕುಣಪಸಞ್ಚಯನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಕುಣಪರಾಸಿಭೂತಂ ‘‘ನಾನಾಕುಣಪಪೂರಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಉಚ್ಚಾರಟ್ಠಾನಮ್ಹೀತಿ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಿ ವಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಚ್ಚಾರೋ, ಉಚ್ಚಾರೋ ಚ ಸೋ ಠಾನಂ ಚೇತಿ ಉಚ್ಚಾರಟ್ಠಾನಂ. ಅಥ ವಾ ಉಸ್ಸಾಸಿಯ್ಯತೀತಿ ಉಸ್ಸಾಸೋ, ವಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ಉಸ್ಸಾಸಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸಾಸಟ್ಠಾನಮ್ಹಿ, ಉಕ್ಕಾರಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ಕುಟಿನ್ತಿ ವಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಕುಟಿಂ ನರನಾರಿಯೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಜಜ್ಜರನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಂ. ಪಲುಗ್ಗನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನ್ತಿಂ, ವಿಕಿರನ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದಗಾಹಿನಿನ್ತಿ ಉದಕಗಾಹಿನಿಂ. ಸಾಮೀತಿ ನಾವಾಸಾಮಿಕಾ. ನವಚ್ಛಿದ್ದನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀಹಿ ನವಹಿ ವಣಮುಖೇಹಿ ಛಿದ್ದಾವಚ್ಛಿದ್ದೇಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ನವಚ್ಛಿದ್ದಂ. ಧುವಸ್ಸವನ್ತಿ ಧುವನಿಸ್ಸನ್ದಂ, ನಿಚ್ಚಂ ಪಗ್ಘರಣಾಸುಚಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭಣ್ಡಮಾದಿಯಾತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರತನಾದಿಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಆದಿಯ. ಭಣ್ಡಚ್ಛೇದಭಯಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮೇವಾತಿ ಸೋ ಭಣ್ಡಮಾದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ. ಅಯಂ ಕಾಯೋತಿ ಅಯಂ ಪನ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ. ಆಯೋತಿ ಉಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ, ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ. ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ. ಮಹಾಚೋರಸಮೋ ವಿಯಾತಿ ಚಕ್ಖುಆದೀಹಿ ರೂಪಾದೀಸು ಪಿಯರೂಪೇಸು ಸಾರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಚೋರೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಂ ವಿಲುಮ್ಪತೀತಿ ಮಹಾಚೋರಸಮೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸೋ ರತನಭಣ್ಡಮಾದಾಯ ಚೋರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ತೇ ಚೋರೇ ಪಹಾಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವಾಹಮ್ಪಿ ಇಮಂ ಮಹಾಚೋರಸಮಂ ಕಾಯಂ ಪಹಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸೋತ್ಥಿಭಾವಕರಂ ಮಗ್ಗಂ ಗವೇಸಿತುಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕುಸಲಚ್ಛೇದನಾಭಯಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮವಿಲೋಪನಭಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥೇವಂ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ನಾನಾವಿಧಾಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಕಾರಣಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಂ ಮಹಾಧನರಾಸಿಂ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಮಯ್ಹಂ ಪಿತುಪಿತಾಮಹಾದಯೋ ಪರಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಏಕಕಹಾಪಣಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಗತಾ, ಮಯಾ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಮನಕಾರಣಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾತಿಜರಾದೀಹಿ ಉಪದ್ದುತಹದಯೋ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಯ್ಹಂ ಅನೇಕಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಧನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ದೇವೋ ಪಟಿಪಜ್ಜತೂ’’ತಿ. ರಾಜಾ ಆಹ – ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ತೇ ಧನೇನ ಅತ್ಥೋ, ತ್ವಂಯೇವ ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ.

ಸೋ ಚ ‘‘ಸಾಧು ದೇವಾ’’ತಿ ನಗರೇ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಚ ಪಹಾಯ ಅಮರವರನಗರಸದಿಸತೋ ಅಮರನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಏಕಕೋವ ನಾನಾಮಿಗಗಣವನ್ತೇ ಹಿಮವನ್ತೇ ಧಮ್ಮಿಕಂ ನಾಮ ಪಬ್ಬತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸ್ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತಂ ಚಙ್ಕಮಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮುಪೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಂ ಸಮಾಹರಿತುಂ ನವದೋಸಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸಾಟಕಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ದ್ವಾದಸಗುಣಮುಪಾಗತಂ ವಾಕಚೀರಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿ. ಏವಂ ಪನ ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಅಟ್ಠದೋಸಸಮಾಕಿಣ್ಣಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪಹಾಯ ದಸಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಧಞ್ಞವಿಕತಿಂ ಪಹಾಯ ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮನವಸೇನ ಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಲಾಭೀ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೨೭. ‘‘ಏವಾಹಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ, ನೇಕಕೋಟಿಸತಂ ಧನಂ;

ನಾಥಾನಾಥಾನಂ ದತ್ವಾನ, ಹಿಮವನ್ತಮುಪಾಗಮಿಂ.

೨೮. ‘‘ಹಿಮವನ್ತಸ್ಸಾವಿದೂರೇ, ಧಮ್ಮಿಕೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋ;

ಅಸ್ಸಮೋ ಸುಕತೋ ಮಯ್ಹಂ, ಪಣ್ಣಸಾಲಾ ಸುಮಾಪಿತಾ.

೨೯. ‘‘ಚಙ್ಕಮಂ ತತ್ಥ ಮಾಪೇಸಿಂ, ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತಂ.

ಅಟ್ಠಗುಣಸಮುಪೇತಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಮಾಹರಿಂ.

೩೦. ‘‘ಸಾಟಕಂ ಪಜಹಿಂ ತತ್ಥ, ನವದೋಸಮುಪಾಗತಂ;

ವಾಕಚೀರಂ ನಿವಾಸೇಸಿಂ, ದ್ವಾದಸಗುಣಮುಪಾಗತಂ.

೩೧. ‘‘ಅಟ್ಠದೋಸಸಮಾಕಿಣ್ಣಂ, ಪಜಹಿಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಕಂ;

ಉಪಾಗಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಗುಣೇ ದಸಹುಪಾಗತಂ.

೩೨. ‘‘ವಾಪಿತಂ ರೋಪಿತಂ ಧಞ್ಞಂ, ಪಜಹಿಂ ನಿರವಸೇಸತೋ;

ಅನೇಕಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಪವತ್ತಫಲಮಾದಿಯಿಂ.

೩೩. ‘‘ತತ್ಥಪ್ಪಧಾನಂ ಪದಹಿಂ, ನಿಸ್ಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮೇ;

ಅಬ್ಭನ್ತರಮ್ಹಿ ಸತ್ತಾಹೇ, ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಪಾಪುಣಿ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಏವಾಹನ್ತಿ ಏವಂ ಅಹಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಥಾನಾಥಾನನ್ತಿ ಸನಾಥಾನಮನಾಥಾನಞ್ಚ ಅಡ್ಢಾನಞ್ಚೇವ ದಲಿದ್ದಾನಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿಕಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ಸಹ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರೇಹಿ ದತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿಮವನ್ತಸ್ಸಾವಿದೂರೇತಿ ಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಸಮೀಪೇ. ಧಮ್ಮಿಕೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಪಬ್ಬತೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಿಕೋತಿ? ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಂ ಪಬ್ಬತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಅಕಂಸು. ತಸ್ಮಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಿಕೋ’’ತ್ವೇವ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಸ್ಸಮೋ ಸುಕತೋ ಮಯ್ಹನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೇನ ಅಸ್ಸಮಪಣ್ಣಸಾಲಾ ಚಙ್ಕಮಾ ಸಹತ್ಥಾ ಮಾಪಿತಾ ವಿಯ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಪನ ಸಹತ್ಥಾ ಮಾಪಿತಾ, ಕಿನ್ತು ಸಕ್ಕೇನ ದೇವೇನ ಪೇಸಿತೇ ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮುನಾ ದೇವಪುತ್ತೇನ ನಿಮ್ಮಿತಾ. ಭಗವಾ ಪನ ತದಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ತಂ ಸಮ್ಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತೇ –

‘ಅಸ್ಸಮೋ ಸುಕತೋ ಮಯ್ಹಂ, ಪಣ್ಣಸಾಲಾ ಸುಮಾಪಿತಾ;

ಚಙ್ಕಮಂ ತತ್ಥ ಮಾಪೇಸಿಂ, ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತ’’’ನ್ತಿ. – ಆದಿಮಾಹ;

ತತ್ಥ ಪಣ್ಣಸಾಲಾತಿ ಪಣ್ಣಛದನಸಾಲಾ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸಮಪದೇ. ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಙ್ಕಮದೋಸೇಹಿ ವಿವಜ್ಜಿತಂ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ ಚಙ್ಕಮದೋಸಾ ನಾಮ? ಥದ್ಧವಿಸಮತಾ, ಅನ್ತೋರುಕ್ಖತಾ, ಗಹನಚ್ಛನ್ನತಾ, ಅತಿಸಮ್ಬಾಧತಾ, ಅತಿವಿಸಾಲತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದೋಸೇಹಿ ವಿವಜ್ಜಿತಂ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದೀಘತೋ ಸಟ್ಠಿರತನೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಿಯಡ್ಢರತನೋ ಚಙ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣದೋಸೇಹಿ ವಿವಜ್ಜಿತಂ ಪರಿಹೀನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಮಾಹರಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉತ್ತರಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ, ಸುಮೇಧಕಥಾ). ಅಟ್ಠಗುಣಸಮುಪೇತನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಪರಿಯೋದಾತೇ ಅನಙ್ಗಣೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಮುದುಭೂತೇ ಕಮ್ಮನಿಯೇ ಠಿತೇ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಗುಣೇಹಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೪-೨೪೫; ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೪-೩೮೬, ೪೩೧-೪೩೩; ಪಾರಾ. ೧೨-೧೪) ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಂ ಆಹರಿಂ ಆನೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಸಮಣಸುಖೇಹಿ ಉಪೇತಂ, ಅಟ್ಠಿಮಾನಿ ಸಮಣಸುಖಾನಿ ನಾಮ ಧನಧಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಹಾಭಾವೋ, ಅನವಜ್ಜಪಿಣ್ಡಪಾತಪರಿಯೇಸನಭಾವೋ, ನಿಬ್ಬುತಪಿಣ್ಡಭುಞ್ಜನಭಾವೋ, ರಟ್ಠಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಧನಧಞ್ಞಾದೀಸು ಗಣ್ಹನ್ತೇಸು ರಾಜಪುರಿಸೇಸು ರಟ್ಠಪೀಳನಕಿಲೇಸಾಭಾವೋ, ಉಪಕರಣೇಸು ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಭಾವೋ, ಚೋರವಿಲೋಪನೇ ನಿಬ್ಭಯಭಾವೋ, ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತೇಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ, ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಭಾವೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಸಮಣಸುಖೇಹಿ (ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ದೂರೇನಿದಾನ, ಸುಮೇಧಕಥಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ) ಉಪೇತಂ ಸಮುಪೇತಂ ಅಸ್ಸಮಂ ಮಾಪೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಅಸ್ಸಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ.

ಸಾಟಕನ್ತಿ ವತ್ಥಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸಮೇ. ನವದೋಸಮುಪಾಗತನ್ತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತತ್ಥ ವಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ನಿವತ್ಥಪಾರುತಂ ಮಹಗ್ಘಸಾಟಕಂ ಪಜಹಿಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿಂ. ಸಾಟಕಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಚ ತತ್ಥ ನವ ದೋಸೇ ದಿಸ್ವಾ ಪಜಹಿನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಞ್ಹಿ ಸಾಟಕಸ್ಮಿಂ ನವ ದೋಸಾ ಪಕಾಸಿತಾ. ಕತಮೇ ನವ? ಸಾಟಕಸ್ಸ ಮಹಗ್ಘಭಾವೋ, ಪರಪಟಿಬದ್ಧಭಾವೋ, ಪರಿಭೋಗೇನ ಲಹುಕಂ ಕಿಲಿಸ್ಸನಭಾವೋ, ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಚ ಧೋವಿತಬ್ಬೋ ಪುನ ರಜಿತಬ್ಬೋ ಚ ಹೋತಿ ಪರಿಭೋಗೇನ ಜೀರಣಭಾವೋ, ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪುನ ತುನ್ನಕರಣಂ ವಾ ಅಗ್ಗಳದಾನಂ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ಪುನ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಭಾವೋ, ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಅನನುಚ್ಛವಿಕಭಾವೋ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವೋ, ಯಥಾ ನಂ ನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಗೋಪೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ ಪರಿದಹತೋ ವಿಭೂಸನಟ್ಠಾನಭಾವೋ, ಗಹೇತ್ವಾ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಮಹಿಚ್ಛಭಾವೋತಿ ಏತೇಹಿ ನವಹಿ ದೋಸೇಹಿ (ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ದೂರೇನಿದಾನ, ಸುಮೇಧಕಥಾ) ಉಪಗತಂ ಸಾಟಕಂ ಪಹಾಯ ವಾಕಚೀರಂ ನಿವಾಸೇಸಿನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ವಾಕಚೀರನ್ತಿ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ಹೀರಾಹೀರಂ ಕತ್ವಾ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಕತಂ ವಾಕಮಯಚೀರಂ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನತ್ಥಾಯ ಆದಿಯಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಾದಸಗುಣಮುಪಾಗತನ್ತಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಆನಿಸಂಸೇಹಿ ಉಪೇತಂ. ಏತ್ಥ ಗುಣ-ಸದ್ದೋ ಆನಿಸಂಸಟ್ಠೋ ‘‘ಸತಗುಣಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೯) ವಿಯ. ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ವಾಕಚೀರಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾದಸಾನಿಸಂಸಾ ಅಪ್ಪಗ್ಘತಾ, ಅಪರಾಯತ್ತತಾ, ಸಹತ್ಥಾ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾ, ಪರಿಭೋಗೇನ ಜಿಣ್ಣೇಪಿ ಸಿಬ್ಬಿತಬ್ಬಾಭಾವೋ, ಚೋರಭಯಾಭಾವೋ ಪರಿಯೇಸನ್ತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಕರಣಭಾವೋ, ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಸಾರುಪ್ಪಭಾವೋ, ಸೇವಮಾನಸ್ಸ ವಿಭೂಸನಟ್ಠಾನಾಭಾವೋ, ಚೀವರಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಭಾವೋ, ಪರಿಭೋಗಸುಖಭಾವೋ, ವಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಲಭಭಾವೋ, ವಾಕಚೀರೇ ನಟ್ಠೇಪಿ ಅನಪೇಕ್ಖಭಾವೋತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ (ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ದೂರೇನಿದಾನ, ಸುಮೇಧಕಥಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ).

ಅಥ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ತತ್ಥ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ನಿಕ್ಖಮನಕಾರಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಮಾನೋ ಏವಂ ಕಿರ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ ಪನ ನವಕನಕಕಟಕನೂಪುರಾದಿಸಙ್ಘಟ್ಟನಸದ್ದಸಮ್ಮಿಸ್ಸಿತ-ಮಧುರಹಸಿತಕಥಿತಗೇಹಜನರಮಣೀಯಂ ಉಳಾರವಿಭವಸೋಭಿತಂ ಸುರವರಭವನಾಕಾರಮಗಾರಂ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಪಹಾಯ ವಿವೇಕಾರಾಮತಾಯ ಸಬ್ಬಜನಪಾಪಪವಾಹನಂ ತಪೋವನಂ ಪವಿಟ್ಠೋಸ್ಮಿ, ಇಧ ಪನ ಮೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ವಾಸೋ ದುತಿಯೋ ಘರಾವಾಸೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೩೧. ‘‘ಅಟ್ಠದೋಸಸಮಾಕಿಣ್ಣಂ, ಪಜಹಿಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಕ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಟ್ಠದೋಸಸಮಾಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣಂ ಸಂಯುತ್ತಂ. ಕತಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ? ಮಹಾಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದನೀಯತಾ, ತಿಣಪಣ್ಣಮತ್ತಿಕಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನೀಯತಾ, ಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ ಮಹಲ್ಲಕಸ್ಸ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅವೇಲಾಯ ವುಟ್ಠಾಪಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ವುಟ್ಠಾಪನೀಯಭಾವೋ, ಸೀತುಣ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಸುಖುಮಾಲಕರಣಭಾವೋ, ಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೇನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪಂ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಗರಹಪಟಿಚ್ಛಾದನಕರಣಭಾವೋ, ‘‘ಮಯ್ಹಮಿದ’’ನ್ತಿ ಸಪರಿಗ್ಗಹಭಾವೋ, ಗೇಹಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸದುತಿಯಕವಾಸೋ, ಊಕಾಮಙ್ಗುಲಘರಗೋಳಿಕಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣತಾಯ ಬಹುಸಾಧಾರಣಭಾವೋತಿ ಇತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಆದೀನವೇ (ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ದೂರೇನಿದಾನ, ಸುಮೇಧಕಥಾ) ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪಜಹಿಂ.

ಗುಣೇ ದಸಹುಪಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಉಪೇತಂ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಉಪಗತೋಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಮೇಹಿ ದಸಹಿ? ಅಪ್ಪಸಮಾರಮ್ಭತಾ, ಉಪಗಮನಮತ್ತಮೇವೇತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ಸುಲಭಾನವಜ್ಜತಾ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ತರುಪಣ್ಣವಿಕಾರದಸ್ಸನೇನ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತಾ, ಸೇನಾಸನಮಚ್ಛೇರಾಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಹಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋ ಲಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಪಕರಣಾರಹಾಭಾವೋ, ಪರಿಗ್ಗಹಕರಣಾಭಾವೋ, ದೇವತಾಹಿ ಸಹ ವಾಸೋ, ಛನ್ನಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಭೋಗಸುಖತಾ, ರುಕ್ಖಮೂಲಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಸುಲಭತಾಯ ಅನಪೇಕ್ಖಭಾವೋತಿ ಇತಿ ಇಮೇ ದಸ ಗುಣೇ (ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ದೂರೇನಿದಾನ, ಸುಮೇಧಕಥಾ) ದಿಸ್ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಉಪಗತೋಸ್ಮೀತಿ ವದತಿ. ಆಹ ಚ –

‘‘ವಣ್ಣಿತೋ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೇನ, ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಚ ಭಾಸಿತೋ;

ನಿವಾಸೋ ಪವಿವಿತ್ತಸ್ಸ, ರುಕ್ಖಮೂಲಸಮೋ ಕುತೋ.

‘‘ಆವಾಸಮಚ್ಛೇರಹರೇ, ದೇವತಾಪರಿಪಾಲಿತೇ;

ಪವಿವಿತ್ತೇ ವಸನ್ತೋ ಹಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲಮ್ಹಿ ಸುಬ್ಬತೋ.

‘‘ಅಭಿರತ್ತಾನಿ ನೀಲಾನಿ, ಪಣ್ಡೂನಿ ಪತಿತಾನಿ ಚ;

ಪಸ್ಸನ್ತೋ ತರುಪಣ್ಣಾನಿ, ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪನೂದತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಬುದ್ಧದಾಯಜ್ಜಂ, ಭಾವನಾಭಿರತಾಲಯಂ;

ವಿವಿತ್ತಂ ನಾತಿಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ವಿಚಕ್ಖಣೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೩೨);

ಅಥ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ದಿಟ್ಠದೋಸೋ ಹುತ್ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಸೇನಾಸನೇ ಲದ್ಧಾನಿಸಂಸೋ ವಿಹರನ್ತೋ ಉತ್ತರಿಪಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಮೇ ಗಾಮಗಮನಂ ಆಹಾರಪರಿಯೇಸನದುಕ್ಖಂ, ನಾಹಂ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಆಹಾರಪರಿಯೇಸನಮೂಲಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಪವತ್ತಫಲೇನ ಯಾಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಇಮಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇನ್ತೋ –

೩೨-೩೩. ‘‘ವಾಪಿತಂ ರೋಪಿತಂ ಧಞ್ಞಂ, ಪಜಹಿಂ ನಿರವಸೇಸತೋ.

ಅನೇಕಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಪವತ್ತಫಲಮಾದಿಯಿ’’ನ್ತಿ. – ಆದಿಮಾಹ;

ತತ್ಥ ವಾಪಿತನ್ತಿ ವಪಿತ್ವಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ. ರೋಪಿತನ್ತಿ ರೋಪಿತ್ವಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ವಪನರೋಪನವಸೇನ ದುವಿಧಾವ ಸಸ್ಸನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಪಹಾಯ ಪವತ್ತಫಲೇನ ಯಾಪೇಸಿಂ. ಪವತ್ತಫಲನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ಪತಿತಫಲಂ. ಆದಿಯಿನ್ತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂ.

‘‘ಪವತ್ತಫಲಸನ್ತುಟ್ಠೋ, ಅಪರಾಯತ್ತಜೀವಿಕೋ;

ಪಹೀನಾಹಾರಲೋಲುಪ್ಪೋ, ಹೋತಿ ಚಾತುದ್ದಿಸೋ ಮುನಿ.

‘‘ಜಹಾತಿ ರಸತಣ್ಹಞ್ಚ, ಆಜೀವೋ ತಸ್ಸ ಸುಜ್ಝತಿ;

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನಾತಿಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನ’’ನ್ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೬ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) –

ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅನ್ತೋಸತ್ತಾಹೇ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಚ ಪಾಪುಣಿ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೇನ ‘‘ತತ್ಥಪ್ಪಧಾನಂ ಪದಹಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸಮೇ. ಪಧಾನನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ಪದಹಿತಬ್ಬತೋ ಪಧಾನಭಾವಕರಣತೋ ವಾ ‘‘ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪದಹಿನ್ತಿ ವೀರಿಯಮಾರಭಿಂ. ನಿಸ್ಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮೇತಿ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಚ ಠಾನೇನ ಚ ಚಙ್ಕಮೇನ ಚ.

ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೋ ಪನ ಸೇಯ್ಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮೇಹೇವ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಂ ಪಾಪುಣಿ. ಏವಂ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಬಲಂ ಪತ್ವಾ ಸುಮೇಧತಾಪಸೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೇ ತದಾ ಸಬ್ಬಜನಸಙ್ಗಹಕರೋ ಮಾರಬಲಭಯಂಕರೋ ಞಾಣದೀಪಙ್ಕರೋ ದೀಪಙ್ಕರೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದಿ.

ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ತಸ್ಸಾಯಮಾನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಅಯಂ ಕಿರ ದೀಪಙ್ಕರೋ ನಾಮ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಸಮತ್ತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರತ್ತಭಾವಸದಿಸೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಠಿತೋ ಪಥವಿಕಮ್ಪನಾದೀನಿ ಮಹಾದಾನಾನಿ ದತ್ವಾ ಆಯುಪರಿಯೋಸಾನೇ ತುಸಿತಪುರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳದೇವತಾಹಿ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ –

‘‘ಕಾಲೋ ಖೋ ತೇ ಮಹಾವೀರ, ಉಪ್ಪಜ್ಜ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ;

ಸದೇವಕಂ ತಾರಯನ್ತೋ, ಬುಜ್ಝಸ್ಸು ಅಮತಂ ಪದ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೧.೬೭) –

ವುತ್ತೇ ತತೋ ಸೋ ದೇವತಾನಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಚ ಪಞ್ಚ ಮಹಾವಿಲೋಕನಾನಿ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ತತೋ ಚುತೋ ರಮ್ಮವತೀನಗರೇ ಅತ್ತನೋ ಯಸವಿಭೂತಿಯಾ ವಿಜಿತವಾಸುದೇವಸ್ಸ ನರದೇವಸ್ಸ ಸುದೇವಸ್ಸ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ಕುಲೇ ಸುಮೇಧಾಯ ದೇವಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮಿಯಾ ಉತ್ತರಾಸಾಳ್ಹನಕ್ಖತ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹತಾ ಪರಿವಾರೇನ ಪರಿಹರಿಯಮಾನೋ ಮಹಾದೇವಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಮಣಿಕೂಟಗತೋ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ಅಸುಚಿನಾ ಅಮಕ್ಖಿತೋ ದಸ ಮಾಸೇ ವಸಿತ್ವಾ ಸಲಿಲಧರವಿವರಗತೋ ಸರದಕಾಲಚನ್ದೋ ವಿಯ ತಸ್ಸಾ ಉದರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿ.

ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ

ತಸ್ಸ ಪನ ದೀಪಙ್ಕರಕುಮಾರಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇಪಿ ವಿಜಾತಕ್ಖಣೇಪಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಪಾತುರಹೇಸುಂ. ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೇಸು ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೇಸು ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇಸು ಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೇಸು ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತನ್ತೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೇವ. ತಸ್ಮಾ ಮಯಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ದೀಪಙ್ಕರಕುಮಾರಸ್ಸ ಜಾತಿಯಂ ದಸ್ಸಿತಾನಿ –

‘‘ದೀಪಙ್ಕರೇ ಚಾರುಕರೇ ಕುಮಾರೇ, ಸಿವಂಕರೇ ಸನ್ತಿಕರೇವ ಜಾತೇ;

ಪಕಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕಮ್ಪಿ ತದಾ ಸಮನ್ತಾ, ಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ದಸಲೋಕಧಾತು.

‘‘ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು, ದಸಸಹಸ್ಸೇವ ದೇವತಾ;

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಮಿಂ, ತದಾ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು ತಾ.

‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಮಹಾಸತ್ತಂ, ಜಾತಮತ್ತನ್ತು ದೇವತಾ;

ಪಠಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ಪಚ್ಛಾ ತಂ ಮನುಜಾ ಪನ.

‘‘ಅವಾದಿತಾ ಕೇನಚಿ ಚಮ್ಮನದ್ಧಾ, ಸುಪೋಕ್ಖರಾ ದುನ್ದುಭಿಯೋ ಚ ವೀಣಾ;

ಅಘಟ್ಟಿತಾನಾಭರಣಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ, ಖಣೇ ಸಮನ್ತಾ ಮಧುರಂ ರವಿಂಸು.

‘‘ಛಿಜ್ಜಿಂಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಬನ್ಧನಾನಿ, ಸಯಂ ವಿಗಚ್ಛಿಂಸು ಚ ಸಬ್ಬರೋಗಾ;

ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಿಂಸು ಚ ಜಾತಿಅನ್ಧಾ, ಸದ್ದಂ ಸಮನ್ತಾ ಬಧಿರಾ ಸುಣಿಂಸು.

‘‘ಅನುಸ್ಸತಿಂ ಜಾತಿಜಳಾ ಮನುಸ್ಸಾ, ಲಭಿಂಸು ಯಾನಂ ಪದಸಾವ ಪಙ್ಗುಲಾ;

ವಿದೇಸಯಾತಾ ಸಯಮೇವ ನಾವಾ, ಸಪಟ್ಟನಂ ಸೀಘಮುಪಾಗಮಿಂಸು.

‘‘ಆಕಾಸಟ್ಠಂ ಭೂಮಿಗತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ, ಸಯಂ ಸಮನ್ತಾ ರತನಂ ವಿರೋಚಿ;

ನಿಬ್ಬಾಯಿ ಘೋರೇ ನಿರಯೇ ಹುತಾಸೋ, ನದೀಸು ತೋಯಮ್ಪಿ ಚ ನಪ್ಪವತ್ತಿ.