ವೇದನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ

೩೫೯. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂಪಾಹನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆರಭಿ. ಕಿಂ ಪನ ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಕಥಿತಂ, ಅಪುಚ್ಛಿತಂ, ಸಾನುಸನ್ಧಿಕಂ, ಅನನುಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ? ಪುಚ್ಛಿತಮೇವ ಕಥಿತಂ, ನೋ ಅಪುಚ್ಛಿತಂ, ಸಾನುಸನ್ಧಿಕಮೇವ, ನೋ ಅನನುಸನ್ಧಿಕಂ. ದೇವತಾನಞ್ಹಿ ರೂಪತೋ ಅರೂಪಂ ಪಾಕಟತರಂ, ಅರೂಪೇಪಿ ವೇದನಾ ಪಾಕಟತರಾ. ಕಸ್ಮಾ? ದೇವತಾನಞ್ಹಿ ಕರಜಕಾಯಂ ಸುಖುಮಂ, ಕಮ್ಮಜಂ ಬಲವಂ, ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಸುಖುಮತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಬಲವತ್ತಾ ಏಕಾಹಾರಮ್ಪಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಉಣ್ಹಪಾಸಾಣೇ ಠಪಿತಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡಿ ವಿಯ ವಿಲೀಯನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆರಭಿ. ದುವಿಧಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ – ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಞ್ಚ. ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋತಿಪಿ ಏತದೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಪಾಕಟಂ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ವಿತ್ಥಾರಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತಿ. ಯಸ್ಸ ಅರೂಪಂ ಪಾಕಟಂ, ತಸ್ಸ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತಿ. ಕಥೇನ್ತೋ ಚ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಕಥೇತಿ, ದೇವಾನಂ ಪನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದನಾ ಆರಭಿ.

ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ – ಫಸ್ಸವಸೇನ, ವೇದನಾವಸೇನ, ಚಿತ್ತವಸೇನಾತಿ. ಕಥಂ? ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವನ್ತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಜಾನನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ನ ಕೇವಲಂ ಫಸ್ಸೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ನ ಕೇವಲಂ ವೇದನಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇದಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏತ್ಥ ಸಿತಂ ಏತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಭೂತಾನಿ ಚೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ. ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ಥು ರೂಪಂ, ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ನಾಮನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ನಾಮಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಾಮರೂಪವಿನಿಮುತ್ತಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ನತ್ಥಿ. ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಿಂ ಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ತತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಇದಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ಸೋ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಾತಿ ಪಟಿವೇಧಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ತಥಾರೂಪೇ ದಿವಸೇ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ, ಪುಗ್ಗಲಸಪ್ಪಾಯಂ, ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯಂ, ಧಮ್ಮಸವನಸಪ್ಪಾಯಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏವಮಿಮೇಸಮ್ಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ.

ಇಧ ಪನ ಭಗವಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ವೇದನಾಸೀಸೇನ ಕಥೇಸಿ. ಫಸ್ಸವಸೇನ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವಾ ಕಥಿಯಮಾನಂ ಏತಸ್ಸ ನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ವೇದನಾವಸೇನ ಪನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟತಾಯ. ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ. ಯದಾ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಸಕಲಂ ಸರೀರಂ ಖೋಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ಸತಧೋತಸಪ್ಪಿಂ ಖಾದಾಪಯನ್ತಂ ವಿಯ, ಸತಪಾಕತೇಲಂ ಮಕ್ಖಯಮಾನಂ ವಿಯ, ಘಟಸಹಸ್ಸೇನ ಪರಿಳಾಹಂ ನಿಬ್ಬಾಪಯಮಾನಂ ವಿಯ, ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರಯಮಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಖೋಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ತತ್ತಫಾಲಂ ಪವೇಸೇನ್ತಂ ವಿಯ, ವಿಲೀನತಮ್ಬಲೋಹೇನ ಆಸಿಞ್ಚನ್ತಂ ವಿಯ, ಸುಕ್ಖತಿಣವನಪ್ಪತಿಮ್ಹಿ ಅರಞ್ಞೇ ದಾರುಉಕ್ಕಾಕಲಾಪಂ ಖಿಪಮಾನಂ ವಿಯ ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖಂ, ಅಹೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಲಾಪಯಮಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ.

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಪನ ದುದ್ದೀಪನಾ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ವಿಯ ಅಭಿಭೂತಾ. ಸಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಪಗಮೇ ಸಾತಾಸಾತಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾತಿ ನಯತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಅನ್ತರಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ಪಲಾತಸ್ಸ ಮಿಗಸ್ಸ ಅನುಪದಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮಿಗಲುದ್ದಕೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಓರಭಾಗೇಪಿ ಪರಭಾಗೇಪಿ ಪದಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ‘‘ಇತೋ ಆರುಳ್ಹೋ, ಇತೋ ಓರುಳ್ಹೋ, ಮಜ್ಝೇ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಇಮಿನಾ ಪದೇಸೇನ ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಯತೋ ಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಆರುಳ್ಹಟ್ಠಾನೇ ಪದಂ ವಿಯ ಹಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಓರುಳ್ಹಟ್ಠಾನೇ ಪದಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಇತೋ ಆರುಯ್ಹ, ಇತೋ ಓರುಯ್ಹ, ಮಜ್ಝೇ ಏವಂ ಗತೋತಿ ನಯತೋ ಗಹಣಂ ವಿಯ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಪಗಮೇ ಸಾತಾಸಾತಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾತಿ ನಯತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಪಠಮಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೇದನಾವಸೇನ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಇಧೇವ ಏವಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ, ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಮ್ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ, ಚೂಳತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೇ, ಮಹಾತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೇ, ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತೇ, ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತೇ, ರಟ್ಠಪಾಲಸುತ್ತೇ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತೇ, ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ, ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯೇ, ಸಕಲೇ ವೇದನಾಸಂಯುತ್ತೇತಿ ಏವಂ ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪಠಮಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೇದನಾವಸೇನ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಯಥಾ ಚ ತೇಸು ತೇಸು, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇ ಪಠಮಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೇದನಾವಸೇನ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಕಂಯೇವ ಸಙ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ನಾರುಳ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೩೬೦. ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಯಂ ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ವೇದನಾವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಮುಖಂ, ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂಪಾಹಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದುವಿಧೇನಾತಿ ದ್ವಿವಿಧೇನ, ದ್ವೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ. ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ, ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ವುತ್ತಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೬).

ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ? ರೂಪಾನಂ ತ್ವೇವ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ರೂಪಾ ಏತರಹಿ ಚ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ದುಕ್ಖಾ, ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮) ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಉಸ್ಸುಕ್ಕಿತಾ ಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಚೇ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತೇ ಸೋಮನಸ್ಸೇ ಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ, ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ. ಯಂ ಚೇ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಯಂ ಪನ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ. ಯೇ ಅವಿತಕ್ಕೇ ಅವಿಚಾರೇ, ತೇ ಪಣೀತತರೇತಿ ಏತೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಯಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಂ, ತಂ ಪಣೀತತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಂ ಕಥಿತಂ. ಕಥಂ? ಏಕೋ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖು ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇ ಸೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏಕೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೇ ಸೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ತತ್ಥ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸೋಮನಸ್ಸೇಸುಪಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ಪಣೀತತರಂ. ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಸೋಮನಸ್ಸವಿಪಸ್ಸನಾತೋಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಣೀತತರಾ. ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಸೋಮನಸ್ಸಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಸೋಮನಸ್ಸಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೇವ ಪಣೀತತರಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಅವಿತಕ್ಕೇ ಅವಿಚಾರೇ, ತೇ ಪಣೀತತರೇ’’ತಿ.

೩೬೧. ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ. ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಅಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೭). ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ನಾನುಭವಿಂ, ನಾನುಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನಾನುಭವಾಮೀತಿ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ.

ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ? ರೂಪಾನಂ ತ್ವೇವ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ರೂಪಾ ಏತರಹಿ ಚ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ದುಕ್ಖಾ, ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಪಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ತದಾಯತನಂ, ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯದರಿಯಾ ಏತರಹಿ ಆಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೀ’ತಿ. ಇತಿ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಪಚ್ಚಯಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೭) ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಇಮಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಂ, ಇಮಮ್ಪಿ ಮಾಸಂ, ಇಮಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಅನುಸೋಚತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಚೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದುವಿಧೇ ದೋಮನಸ್ಸೇ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ, ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸಂ ಪನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ಏಕಂಸೇನ ಅಕುಸಲಞ್ಚೇವ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಞ್ಚ, ಏತಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಮಞ್ಞನವಸೇನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರನ್ತಿ ಚ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ದೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಧಮ್ಮೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಧಮ್ಮೇ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕದಾ ನು ಖೋ ಮೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟ್ಠಪಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕದಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಕದಾ ನು ಖೋ ಮೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕದಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರದೋಮನಸ್ಸಫಲಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇಮಾಸಿಕಂ, ಛಮಾಸಿಕಂ, ನವಮಾಸಿಕಂ ವಾ ಪಟಿಪದಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇಮಾಸಿಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠಮಮಾಸೇ ಏಕಂ ಯಾಮಂ ಜಗ್ಗತಿ, ದ್ವೇ ಯಾಮೇ ನಿದ್ದಾಯ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮೇ ಮಾಸೇ ದ್ವೇ ಯಾಮೇ ಜಗ್ಗತಿ, ಏಕಂ ಯಾಮಂ ನಿದ್ದಾಯ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಮಾಸೇ ಚಙ್ಕಮನಿಸಜ್ಜಾಯೇವ ಯಾಪೇತಿ. ಏವಂ ಚೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ. ನೋ ಚೇ ಪಾಪುಣಾತಿ, ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಛಮಾಸಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಮಾಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನವಮಾಸಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ತಯೋ ತಯೋ ಮಾಸೇ ತಥೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ‘‘ನ ಲದ್ವಂ ವತ ಮೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇತು’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜತೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಸ್ಸುಧಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಗಾಮನ್ತಪಬ್ಭಾರವಾಸೀಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ.