ಪಞ್ಹವೇಯ್ಯಾಕರಣವಣ್ಣನಾ

೩೫೭. ಕಿಂ ಸಂಯೋಜನಾತಿ ಕಿಂ ಬನ್ಧನಾ, ಕೇನ ಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ. ಪುಥುಕಾಯಾತಿ ಬಹುಜನಾ. ಅವೇರಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಾ. ಅದಣ್ಡಾತಿ ಆವುಧದಣ್ಡಧನದಣ್ಡವಿನಿಮುತ್ತಾ. ಅಸಪತ್ತಾತಿ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾತಿ ವಿಗತದೋಮನಸ್ಸಾ. ವಿಹರೇಮು ಅವೇರಿನೋತಿ ಅಹೋ ವತ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವೇರಿನೋ ವಿಹರೇಯ್ಯಾಮ, ಕತ್ಥಚಿ ಕೋಪಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಚ್ಛರಾಯ ಗಹಿತಕಂ ಜಙ್ಘಸಹಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಚ ಪತ್ಥಯನ್ತಿ. ಇತಿ ಚ ನೇಸಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ನೇಸಂ ಅಯಂ ಪತ್ಥನಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ಚ ಪನಾತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥನಾಯ ಸತಿಪಿ.

ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಸಂಯೋಜನಾತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಖೀಯನಲಕ್ಖಣಾ ಇಸ್ಸಾ, ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಸ್ಸ ಅಸಹನಲಕ್ಖಣಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಇಸ್ಸಾ ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಸಂಯೋಜನಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನೇವ.

ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಪನೇತ್ಥ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಆವಾಸಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾರಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ. ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದಾನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಭಿನ್ನಂ ವತಿದಂ ಕುಲಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಲೋಹಿತಮ್ಪಿ ಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಕುಚ್ಛಿವಿರೇಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಅನ್ತಾನಿಪಿ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ. ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಗಣಸ್ಸ ವಾ ಸನ್ತಕೇ ಲಾಭೇ ಮಚ್ಛರಾಯಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಿಕಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಮಹಾಅಜಗರೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸರೀರವಣ್ಣಗುಣವಣ್ಣಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಪನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಚ ಅತ್ತನೋವ ವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣೇತಿ, ನ ಪರೇಸಂ ವಣ್ಣಂ, ‘‘ಕಿಂ ವಣ್ಣೋ ಏಸೋ’’ತಿ ತಂ ತಂ ದೋಸಂ ವದನ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದೇನ್ತೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚೇವ ಏಳಮೂಗೋ ಚ ಹೋತಿ.

ಅಪಿಚ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಲೋಹಗೇಹೇ ಪಚ್ಚತಿ. ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಅಪ್ಪಲಾಭೋ ಹೋತಿ. ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಗೂಥನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ವಣ್ಣಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಕುಕ್ಕುಳನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಇದಂ ಪನ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಸಂಯೋಜನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯತಿ. ಯಾವ ತಂ ನಪ್ಪಹೀಯತಿ, ತಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಅವೇರತಾದೀನಿ ಪತ್ಥಯನ್ತಾಪಿ ವೇರಾದೀಹಿ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿಯೇವ.

ತಿಣ್ಣಾ ಮೇತ್ಥ ಕಙ್ಖಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಮಯಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಕಙ್ಖಾ ತಿಣ್ಣಾತಿ ವದತಿ, ನ ಮಗ್ಗವಸೇನ ತಿಣ್ಣಕಙ್ಖತಂ ದೀಪೇತಿ. ವಿಗತಾ ಕಥಂಕಥಾತಿ ಇದಂ ಕಥಂ, ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಕಥಂಕಥಾ ವಿಗತಾ.

೩೫೮. ನಿದಾನಾದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಪಿಯಾಪ್ಪಿಯನಿದಾನನ್ತಿ ಪಿಯಸತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿದಾನಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಅಪ್ಪಿಯಸತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿದಾನಾ ಇಸ್ಸಾ. ಉಭಯಂ ವಾ ಉಭಯನಿದಾನಂ. ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಯೋ, ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ಪುತ್ತಾದಯೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಯೋ ವಾ ಸತ್ತಾ ಪಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕೇಳಾಯಿತಾ ಮಮಾಯಿತಾ, ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ತೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೋ ಅಞ್ಞಂ ತಾದಿಸಂ ಪಿಯಸತ್ತಂ ಲಭನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಇಸ್ಸಂ ಕರೋತಿ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ, ಮುಹುತ್ತಂ ತಾವ ನಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ತಮೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಯಾಚಿತೋ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ದಾತುಂ, ಕಿಲಮಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿಸ್ಸತಿ ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪಿಯಸತ್ತನಿದಾನಂ ಹೋತಿ. ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪನ ಪತ್ತಚೀವರಪರಿಕ್ಖಾರಜಾತಂ, ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾದಿಉಪಕರಣಂ ಪಿಯಂ ಹೋತಿ ಮನಾಪಂ, ಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಾದಿಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ವತಸ್ಸ ಏವರೂಪಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಸ್ಸಂ ಕರೋತಿ, ಯಾಚಿತೋ ವಾಪಿ ‘‘ಮಯಮ್ಪೇತಂ ಮಮಾಯನ್ತಾ ನ ಪರಿಭುಞ್ಜಾಮ, ನ ಸಕ್ಕಾ ದಾತು’’ನ್ತಿ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪಿಯಸಙ್ಖಾರನಿದಾನಂ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಿಯೇ ಪನ ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸತ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ತೇ ಅಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಪರೀತವುತ್ತಿತಾಯ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಮಂ ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಲಾಭೀ’’ತಿ ಇಸ್ಸಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ಯಾಚಿತೋ ತಾವಕಾಲಿಕಮ್ಪಿ ಅದದಮಾನೋ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ವಾ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಿಯಸತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿದಾನಂ ಹೋತಿ.

ಛನ್ದನಿದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯೇಸನಛನ್ದೋ, ಪಟಿಲಾಭಛನ್ದೋ, ಪರಿಭೋಗಛನ್ದೋ, ಸನ್ನಿಧಿಛನ್ದೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಛನ್ದೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಛನ್ದೋ.

ಕತಮೋ ಪರಿಯೇಸನಛನ್ದೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅತಿತ್ತೋ ಛನ್ದಜಾತೋ ರೂಪಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಸದ್ದಂ. ಗನ್ಧಂ. ರಸಂ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಧನಂ ಪರಿಯೇಸತಿ. ಅಯಂ ಪರಿಯೇಸನಛನ್ದೋ.

ಕತಮೋ ಪಟಿಲಾಭಛನ್ದೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅತಿತ್ತೋ ಛನ್ದಜಾತೋ ರೂಪಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸದ್ದಂ. ಗನ್ಧಂ. ರಸಂ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಧನಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಅಯಂ ಪಟಿಲಾಭಛನ್ದೋ.

ಕತಮೋ ಪರಿಭೋಗಛನ್ದೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅತಿತ್ತೋ ಛನ್ದಜಾತೋ ರೂಪಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಸದ್ದಂ. ಗನ್ಧಂ. ರಸಂ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಧನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ. ಅಯಂ ಪರಿಭೋಗಛನ್ದೋ.

ಕತಮೋ ಸನ್ನಿಧಿಛನ್ದೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅತಿತ್ತೋ ಛನ್ದಜಾತೋ ಧನಸನ್ನಿಚಯಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಆಪದಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಸನ್ನಿಧಿಛನ್ದೋ.

ಕತಮೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಛನ್ದೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅತಿತ್ತೋ ಛನ್ದಜಾತೋ ಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಹತ್ಥಾರೋಹಾನಂ, ಅಸ್ಸಾರೋಹಾನಂ, ರಥಿಕಾನಂ, ಧನುಗ್ಗಹಾನಂ – ‘‘ಇಮೇ ಮಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಗೋಪಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಮಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಿವಾರಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಛನ್ದೋ. ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಛನ್ದಾ. ಇಧ ತಣ್ಹಾಮತ್ತಮೇವ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ.

ವಿತಕ್ಕನಿದಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೧೦) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಿತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ. ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ದ್ವೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಾ ತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ, ದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ. ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಂ ತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಾಮ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಪಿಯಾಪ್ಪಿಯವವತ್ಥಾನಂ ನ ಹೋತಿ. ತದೇವ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಚನ್ತರಾಜಮಜ್ಝಿಮದೇಸರಾಜೂನಂ ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದಮಿಗಮಂಸಾದೀಸು ವಿಯ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯವಿನಿಚ್ಛಿತೇ ಪಟಿಲದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಸದ್ದಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ಗನ್ಧಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ರಸಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ನಿದಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಛನ್ದೋ ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ವಿತಕ್ಕನಿದಾನೋ’’ತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾನಿದಾನೋತಿ ತಯೋ ಪಪಞ್ಚಾ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚೋ, ಮಾನಪಪಞ್ಚೋ, ದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಂ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚೋ ನಾಮ. ನವವಿಧೋ ಮಾನೋ ಮಾನಪಪಞ್ಚೋ ನಾಮ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚೋ ನಾಮ. ತೇಸು ಇಧ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಪಞ್ಚೋ? ಮತ್ತಪಮತ್ತಾಕಾರಪಾಪನಟ್ಠೇನ ಪಪಞ್ಚೋ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾ. ಸಙ್ಖಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಇತಿ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾನಿದಾನೋತಿ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಕೋಟ್ಠಾಸನಿದಾನೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾನಿರೋಧಸಾರುಪ್ಪಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾಯ ಖಯಾ ನಿರೋಧೋ ವೂಪಸಮೋ, ತಸ್ಸ ಸಾರುಪ್ಪಞ್ಚೇವ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನಿಂ ಚಾತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛತಿ.