೫. ಜನವಸಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ನಾತಿಕಿಯಾದಿಬ್ಯಾಕರಣವಣ್ಣನಾ

೨೭೩-೨೭೫. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಜನವಸಭಸುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ – ಪರಿತೋ ಪರಿತೋ ಜನಪದೇಸೂತಿ ಸಮನ್ತಾ ಸಮನ್ತಾ ಜನಪದೇಸು. ಪರಿಚಾರಕೇತಿ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಂ ಪರಿಚಾರಕೇ. ಉಪಪತ್ತೀಸೂತಿ ಞಾಣಗತಿಪುಞ್ಞಾನಂ ಉಪಪತ್ತೀಸು. ಕಾಸಿಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಕಾಸೀಸು ಚ ಕೋಸಲೇಸು ಚ, ಕಾಸಿರಟ್ಠೇ ಚ ಕೋಸಲರಟ್ಠೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಅಙ್ಗಮಗಧಯೋನಕಕಮ್ಬೋಜಅಸ್ಸಕಅವನ್ತಿರಟ್ಠೇಸು ಪನ ಛಸು ನ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಮಹಾಜನಪದಾನಂ ಪುರಿಮೇಸು ದಸಸುಯೇವ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ನಾತಿಕಿಯಾತಿ ನಾತಿಕಗಾಮವಾಸಿನೋ.

ತೇನಾತಿ ತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಆದಿಭಾವೇನ. ಸುತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಹಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀಸು ನಿಟ್ಠಙ್ಗತಾ ಹುತ್ವಾ. ತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಆದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತಮನಾ ಅಹೇಸುಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ತೇನಾತಿ ತೇ ನಾತಿಕಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಆನನ್ದಪರಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೭. ಭಗವನ್ತಂ ಕಿತ್ತಯಮಾನರೂಪೋತಿ ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ, ಅಹೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಹೋ ಸಙ್ಘೋ; ಅಹೋ ಧಮ್ಮೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋತಿ ಏವಂ ಕಿತ್ತಯನ್ತೋವ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ಬಹುಜನೋ ಪಸೀದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಿತಾ ಮಾತಾ ಭಾತಾ ಭಗಿನೀ ಪುತ್ತೋ ಧೀತಾ ಸಹಾಯಕೋ, ತೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭುತ್ತಾ, ಏಕತೋ ಸಯಿತಾ, ತಸ್ಸ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಮನಾಪಂ ಅಕರಿಮ್ಹ, ಸೋ ಕಿರ ಅನಾಗಾಮೀ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಸೋತಾಪನ್ನೋ; ಅಹೋ ಸಾಧು, ಅಹೋ ಸುಟ್ಠೂತಿ ಏವಂ ಬಹುಜನೋ ಪಸಾದಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ.

೨೭೮. ಗತಿನ್ತಿ ಞಾಣಗತಿಂ. ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯನ್ತಿ ಞಾಣಾಭಿಸಮ್ಪರಾಯಮೇವ. ಅದ್ದಸಾ ಖೋತಿ ಕಿತ್ತಕೇ ಜನೇ ಅದ್ದಸ? ಚತುವೀಸತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ.

೨೭೯. ಉಪಸನ್ತಪದಿಸ್ಸೋತಿ ಉಪಸನ್ತದಸ್ಸನೋ. ಭಾತಿರಿವಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಭಾತಿ, ಅತಿವಿಯ ವಿರೋಚತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ ಆನನ್ದಾತಿ ನೇವ ದಸ, ನ ವೀಸತಿ, ನ ಸತಂ, ನ ಸಹಸ್ಸಂ, ಅನೂನಾಧಿಕಾನಿ ಚತುವೀಸತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅದ್ದಸನ್ತಿ ಆಹ.

ಜನವಸಭಯಕ್ಖವಣ್ಣನಾ

೨೮೦. ದಿಸ್ವಾ ಪನ ಮೇ ಏತ್ತಕೋ ಜನೋ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುತ್ತೋತಿ ಬಲವಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಲೋಹಿತಂ ಪಸೀದಿ, ಲೋಹಿತಸ್ಸ ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಸೀದಿಂಸೂತಿ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ವತ್ವಾ ಅಥ ಖೋ ಆನನ್ದಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಸ್ಸ ಜನಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಕೋ ಹುತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಜಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಜನವಸಭೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ.

ಇತೋ ಸತ್ತಾತಿ ಇತೋ ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತ. ತತೋ ಸತ್ತಾತಿ ತತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತ. ಸಂಸಾರಾನಿ ಚತುದ್ದಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚತುದ್ದಸಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯೋ. ನಿವಾಸಮಭಿಜಾನಾಮೀತಿ ಜಾತಿವಸೇನ ನಿವಾಸಂ ಜಾನಾಮಿ. ಯತ್ಥ ಮೇ ವುಸಿತಂ ಪುರೇತಿ ಯತ್ಥ ದೇವೇಸು ಚ ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಗತೇನ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ರಾಜಭೂತೇನ ಇತೋ ಅತ್ತಭಾವತೋ ಪುರೇಯೇವ ಮಯಾ ವುಸಿತಂ. ಪುರೇ ಏವಂ ವುಸಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಇದಾನಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಉಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ದೀಘರತ್ತಂ ವುಸಿತಟ್ಠಾನೇ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಬಲವತಾಯ ಏತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ.

೨೮೧. ಆಸಾ ಚ ಪನ ಮೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇಮಿನಾಹಂ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ನ ಸುತ್ತಪ್ಪಮತ್ತೋವ ಹುತ್ವಾ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿಂ. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಪನ ಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಆರದ್ಧಾ. ಅಜ್ಜೇವ ಅಜ್ಜೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ ವಿಹರಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಗ್ಗೇತಿ ಲಟ್ಠಿವನುಯ್ಯಾನೇ ಪಠಮದಸ್ಸನೇ ಸೋತಾಪನ್ನದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತದಗ್ಗೇ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ದೀಘರತ್ತಂ ಅವಿನಿಪಾತೋ ಅವಿನಿಪಾತಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ತಂದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ, ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಮಂ ಚತುದ್ದಸಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅವಿನಿಪಾತೋ ಲಟ್ಠಿವನುಯ್ಯಾನೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಸೇನ ಅಧಿಗತಂ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮತಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅನುಅಚ್ಛರಿಯಂ. ಚಿನ್ತಯಮಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಚ್ಛರಿಯಮೇವಿದಂ ಯಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅದ್ದಸಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಯಞ್ಚ ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ ಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಸಯಂಪರಿಸಾಯ ಭಾಸತೋ ಭಗವತೋ ದಿಟ್ಠಸದಿಸಮೇವ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ. ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ದಿಟ್ಠಭಾವೋ ಚ ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ ಆರೋಚೇತುಕಾಮತಾ ಚ.

ದೇವಸಭಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೨. ಸನ್ನಿಪತಿತಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ? ತೇ ಕಿರ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ. ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ, ಪವಾರಣಾಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಂ, ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಕೀಳಾನುಭವನತ್ಥನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸ್ವೇ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾತಿ ಆಸಾಳ್ಹೀಪುಣ್ಣಮಾಯ ದ್ವೀಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ದೇವಾ ಸುಧಮ್ಮಾಯ ದೇವಸಭಾಯ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತಿ ಅಸುಕವಿಹಾರೇ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವಸ್ಸೂಪಗತೋ, ಅಸುಕವಿಹಾರೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ದಸ ವೀಸತಿ ತಿಂಸಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಪಞ್ಞಾಸಂ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸ್ಸೂಪಗತಾ, ಏತ್ಥೇತ್ಥ ಠಾನೇ ಅಯ್ಯಾನಂ ಆರಕ್ಖಂ ಸುಸಂವಿಹಿತಂ ಕರೋಥಾತಿ ಏವಂ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ.

ತದಾಪಿ ಏತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ. ಇದಂ ತೇಸಂ ಹೋತಿ ಆಸನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾರಾಜಾನಂ ಆಸನಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ತೇಸು ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಸನಂ ಹೋತಿ.

ಯೇನತ್ಥೇನಾತಿ ಯೇನ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕತ್ಥೇನ. ತಂ ಅತ್ಥಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಮನ್ತಯಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಅರಞ್ಞವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆರಕ್ಖತ್ಥಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ. ಏತ್ಥೇತ್ಥ ವುಟ್ಠಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಂ ಸಂವಿದಹಥಾತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾರಾಜೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತೇತ್ವಾ. ವುತ್ತವಚನಾಪಿ ತನ್ತಿ ತೇತ್ತಿಂಸ ದೇವಪುತ್ತಾ ವದನ್ತಿ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ ವುತ್ತವಚನಾ ನಾಮ. ತಥಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ದೇವಪುತ್ತಾ ಪಚ್ಚಾನುಸಾಸನ್ತಿ, ಇತರೇ ಪಚ್ಚಾನುಸಿಟ್ಠವಚನಾ ನಾಮ. ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಪನ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ. ಅವಿಪಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅಗತಾ.

೨೮೩. ಉಳಾರೋತಿ ವಿಪುಲೋ ಮಹಾ. ದೇವಾನುಭಾವನ್ತಿ ಯಾ ಸಾ ಸಬ್ಬದೇವತಾನಂ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರವಿಮಾನಸರೀರಾನಂ ಪಭಾ ದ್ವಾದಸ ಯೋಜನಾನಿ ಫರತಿ. ಮಹಾಪುಞ್ಞಾನಂ ಪನ ಸರೀರಪ್ಪಭಾ ಯೋಜನಸತಂ ಫರತಿ. ತಂ ದೇವಾನುಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ.

ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಹೇತಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಏತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಏತಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಯದಿದಂ ಅರುಣುಗ್ಗಂ, ಏವಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮುನೋಪಿ ಏತಂ – ‘‘ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ.

ಸನಙ್ಕುಮಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೪. ಅನಭಿಸಮ್ಭವನೀಯೋತಿ ಅಪತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ತಂ ದೇವಾ ತಾವತಿಂಸಾ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಪಥಸ್ಮಿನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಆಪಾಥೇ ವಾ. ಸೋ ದೇವಾನಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥೇ ಸಮ್ಭವನೀಯೋ ಪತ್ತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಅಭಿಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಹಿ ದೇವತಾ ಉಪರೂಪರಿ ದೇವಾನಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಾಪಿತಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ವೇದಪಟಿಲಾಭನ್ತಿ ತುಟ್ಠಿಪಟಿಲಾಭಂ. ಅಧುನಾಭಿಸಿತ್ತೋ ರಜ್ಜೇನಾತಿ ಸಮ್ಪತಿ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ ರಜ್ಜೇನ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ದುಟ್ಠಗಾಮಣಿಅಭಯವತ್ಥುನಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ –

ಸೋ ಕಿರ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದಮಿಳರಾಜಾನೋ ವಿಜಿತ್ವಾ ಅನುರಾಧಪುರೇ ಪತ್ತಾಭಿಸೇಕೋ ತುಟ್ಠಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಮಾಸಂ ನಿದ್ದಂ ನ ಲಭಿ, ತತೋ – ‘‘ನಿದ್ದಂ ನ ಲಭಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ತೇನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಹೀತಿ. ಸೋ ಚ ಉಪೋಸಥಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ. ಸಙ್ಘೋ ಗನ್ತ್ವಾ – ‘‘ಚಿತ್ತಯಮಕಂ ಸಜ್ಝಾಯಥಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಿಕ್ಖೂ ಪೇಸೇಸಿ. ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ – ‘‘ನಿಪಜ್ಜ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜಾ,’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಆರಭಿಂಸು. ರಾಜಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಸುಣನ್ತೋವ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿ. ಥೇರಾ – ರಾಜಾನಂ ಮಾ ಪಬೋಧಯಿತ್ಥಾತಿ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ರಾಜಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಥೇರೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ – ‘‘ಕುಹಿಂ ಅಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ತುಮ್ಹಾಕಂ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಗತಾತಿ. ನತ್ಥಿ, ಭೋ, ಮಯ್ಹಂ ಅಯ್ಯಕಸ್ಸ ದಾರಕಾನಂ ಅಜಾನನಕಭೇಸಜ್ಜಂ ನಾಮ, ಯಾವ ನಿದ್ದಾಭೇಸಜ್ಜಮ್ಪಿ ಜಾನನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಆಹ.

ಪಞ್ಚಸಿಖೋತಿ ಪಞ್ಚಸಿಖಗನ್ಧಬ್ಬಸದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ. ಪಞ್ಚಸಿಖಗನ್ಧಬ್ಬದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಕಿರ ಸಬ್ಬದೇವತಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ಮಮಾಯನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ತಾದಿಸಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಪಾತುರಹೋಸಿ. ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸೀದೀತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ.

ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋತಿ ಸುಮುತ್ತೋ ಅಪಲಿಬುದ್ಧೋ. ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನೋ. ಮಞ್ಜೂತಿ ಮಧುರೋ ಮುದು. ಸವನೀಯೋತಿ ಸೋತಬ್ಬಯುತ್ತಕೋ ಕಣ್ಣಸುಖೋ. ಬಿನ್ದೂತಿ ಏಕಗ್ಘನೋ. ಅವಿಸಾರೀತಿ ಸುವಿಸದೋ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೋ. ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ನಾಭಿಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಮ್ಭೀರಸಮುಟ್ಠಿತೋ, ನ ಜಿವ್ಹಾದನ್ತಓಟ್ಠತಾಲುಮತ್ತಪ್ಪಹಾರಸಮುಟ್ಠಿತೋ. ಏವಂ ಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಹಿ ಅಮಧುರೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಚ ದೂರಂ ಸಾವೇತಿ. ನಿನ್ನಾದೀತಿ ಮಹಾಮೇಘಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ವಿಯ ನಿನ್ನಾದಯುತ್ತೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾಪರಿಸನ್ತಿ ಯತ್ತಕಾ ಪರಿಸಾ, ತತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಅನ್ತೋ ಪರಿಸಾಯಂ ಯೇವಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತಿ, ನ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಧಾವತಿ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀತಿ ಆದಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವದತಿ. ಸರಣಂ ಗತಾತಿ ನ ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಸರಣಂ ಗತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಗಹಿತಸರಣೇ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಗನ್ಧಬ್ಬಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಗನ್ಧಬ್ಬದೇವಗಣಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ. ಇತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥು ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛ ದೇವಲೋಕಾದೀಸು ಪಿಟ್ಠಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪೂರಿತನಾಳಿ ವಿಯ ಸರವನನಳವನಂ ವಿಯ ಚ ನಿರನ್ತರಂ ಜಾತಪರಿಸಾತಿ ಆಹ.

ಭಾವಿತಇದ್ಧಿಪಾದವಣ್ಣನಾ

೨೮೭. ಯಾವಸುಪಞ್ಞತ್ತಾ ಚಿಮೇ ತೇನ ಭಗವತಾತಿ ತೇನ ಮಯ್ಹಂ ಸತ್ಥಾರಾ ಭಗವತಾ ಯಾವ ಸುಪಞ್ಞತ್ತಾ ಯಾವ ಸುಕಥಿತಾ. ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ, ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದ್ಧಿಪಹುತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿಪಹೋನಕತಾಯ. ಇದ್ಧಿವಿಸವಿತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಪಜ್ಜನಭಾವಾಯ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವನವಸೇನ ಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಭಾವಾಯ, ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ. ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿಆದೀಸು ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ. ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇನ ಚ ಉಪೇತಂ. ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಾ, ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದಭೂತೋ ಸೇಸಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೩೪). ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ವೀರಿಯಂ, ಚಿತ್ತಂ, ವೀಮಂಸಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಪಿಚ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಪಾದೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಇದ್ಧಿ. ಸಉಪಚಾರಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದೋ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಇದ್ಧೀತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಾದೋ, ಅಪರಭಾಗೇ ಇದ್ಧೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿತ್ಥಾರೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಚ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ವುತ್ತಾ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಇದ್ಧಿ. ಅನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾದಮದ್ದನತ್ಥಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಿಕವಾರೋ ನಾಮ ಆಭತೋ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ. ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೫೮). ಇಮೇ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ಆಗತಾ. ತತ್ಥ ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರೋ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಮ್ಭೂತತ್ಥೇರೋ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ, ಆಯಸ್ಮಾ ಮೋಘರಾಜಾ ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾತಿ.

ತತ್ಥ ಯಥಾ ಚತೂಸು ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇಸು ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರನ್ತೇಸು ಏಕೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಛನ್ದಜಾತೋ ರಞ್ಞೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಞ್ಚ ರುಚಿಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏಕೋ ಪನ – ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ಕೋ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಪರಕ್ಕಮೇನ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕುಪಿತೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ರಞ್ಞಾ ಪಹಿತೋ ಪರಕ್ಕಮೇನ ಸತ್ತುಮದ್ದನಂ ಕತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ವೀರಿಯಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏಕೋ – ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಉರೇನ ಸತ್ತಿಸರಪಟಿಚ್ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಭಾರೋಯೇವ, ಮನ್ತಬಲೇನ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಖತ್ತವಿಜ್ಜಾಯ ಕತಪರಿಚಯತ್ತಾ ಮನ್ತಸಂವಿಧಾನೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ – ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ, ರಾಜಾನೋ ನಾಮ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಠಾನನ್ತರಂ ದೇನ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ದೇನ್ತೋ ಮಯ್ಹಂ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಿ, ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವೀಮಂಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವೀಮಂಸಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅನೇಕವಿಹಿತನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಂ. ಇದ್ಧಿವಿಧನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ.

ತಿವಿಧಓಕಾಸಾಧಿಗಮವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ಸುಖಸ್ಸಾಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಝಾನಸುಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸುಖಸ್ಸ ಫಲಸುಖಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಗಮಾಯ. ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅರಿಯೇನ ಭಗವತಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖಾ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀಆದೀಹಿ ವಾ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಸುಣಾತಿ. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೀತಿ ಉಪಾಯತೋ ಪಥತೋ ಕಾರಣತೋ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅನತ್ತನಿ ಅನತ್ತಾತಿ ಅಸುಭೇ ಅಸುಭನ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾ ಅನ್ವಾವಟ್ಟನಾ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಆರಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿಪಿ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖಂ. ಸುಖಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಝಾನಸುಖಪಚ್ಚಯಾ ಅಪರಾಪರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಮುದಾತಿ ತುಟ್ಠಾಕಾರತೋ ದುಬ್ಬಲಪೀತಿ. ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ಬಲವತರಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಪಠಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಞ್ಚನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಓಳಾರಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ ತಾವ ಓಳಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತು, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಕಥಂ ಓಳಾರಿಕಾತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇನ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಇತಿ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪಹೀನೇಸುಪಿ ತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಪಹೀನೇ ಉಪಾದಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಾ ನಾಮ ಜಾತಾ. ಸುಖನ್ತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ. ಸುಖಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಸೋಮನಸ್ಸತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ದುತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

ಇದಂ ಕುಸಲನ್ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಂ ನಾಮ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ಅಕುಸಲನ್ತಿ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ಸಾವಜ್ಜದುಕಾದಯೋಪಿ ಏತೇಸಂ ವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಪನೇತಂ ಕಣ್ಹಞ್ಚ ಸುಕ್ಕಞ್ಚ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಞ್ಚಾತಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ. ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಹೇತಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ವಟ್ಟಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತಿ. ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸುಖನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸುಖಞ್ಚೇವ ಫಲಸುಖಞ್ಚ. ಸುಖಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ತತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಮಗ್ಗಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಏವಾತಿ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ.

ಇಮೇ ಪನ ತಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಸಬ್ಬಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ‘‘ಪಠಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ತೇರಸಸು ಠಾನೇಸು ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ, ಪನ್ನರಸಸು ಠಾನೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಞ್ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ದುತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ದಸ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾನಿ ತತಿಯಂ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಂ ಭಜನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಪಠಮಂ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಂ ಭಜತಿ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ದುತಿಯಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ತತಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾವಸೇನಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇಪಿ ಚೂಳಸೀಲತೋ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾ ಪಠಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾ ದುತಿಯೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ತತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತನ್ತವಸೇನಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ತೀಸು ಪನ ಪಿಟಕೇಸು ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಪಠಮಂ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಂ ಭಜತಿ, ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ದುತಿಯಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ತತಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪಿಟಕವಸೇನಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ.

ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಮಹಾಥೇರಾ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಇಮಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಾತಿ. ತೇಪಿಟಕೇನ ಹಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಥಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ತೇಪಿಟಕಂ ಭಜಾಪೇತ್ವಾ ಕಥಿತಮೇವ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಸುಕಥಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ

೨೮೯. ಕುಸಲಸ್ಸಾಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಕುಸಲಸ್ಸ ಚೇವ ಫಲಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಗಮತ್ಥಾಯ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಖೇಮಟ್ಠೇನ ವಾ ಕುಸಲಮೇವ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝತ್ತಕಾಯೇ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಕಾಯೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯತೋ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯಾಭಿಮುಖಂ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಚ ಸತಿಮಾತಿ ಪದೇನ ಕಾಯಾದಿಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ, ಲೋಕೋತಿ ಪದೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಯಾದಯೋವ ಲೋಕೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಚೇತೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸತ್ತಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರವಣ್ಣನಾ

೨೯೦. ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ತಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ. ‘‘ರಥೋ ಸೀಲಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಝಾನಕ್ಖೋ ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪) ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ‘‘ಸತ್ತಹಿ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹಿ ಸುಪರಿಕ್ಖತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭) ಏತ್ಥ ಪರಿವಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ‘‘ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೨) ಏತ್ಥ ಸಮ್ಭಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಇಧ ಪನ ಪರಿವಾರಪರಿಕ್ಖಾರವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತ ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಕ್ಖತಾತಿ ಪರಿವಾರಿತಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋ ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಅಯಂ ಸತ್ತಹಿ ರತನೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ವಿಯ ಸತ್ತಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ‘‘ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಉಪನಿಸೋ ಇತಿಪೀತಿ ಸಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಪರಿವಾರೋ ಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪವತ್ತತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬಪದೇಸು. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಮಗ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಫಲವಸೇನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಥಂ? ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತಿ…ಪೇ… ಮಗ್ಗಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗವಿಮುತ್ತಿ ಪಹೋತಿ. ತಥಾ ಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಫಲಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತಿ…ಪೇ… ಫಲಸಮ್ಮಾಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಪಹೋತೀತಿ.

ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋತಿಆದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಣ್ಣಿತಾನಿ. ಅಪಾರುತಾತಿ ವಿವಟಾ. ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ. ದ್ವಾರಾತಿ ಪವೇಸನಮಗ್ಗಾ. ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನಾತಿ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದೇನ. ಧಮ್ಮವಿನೀತಾತಿ ಸಮ್ಮಾನಿಯ್ಯಾನೇನ ನಿಯ್ಯಾತಾ.

ಅತ್ಥಾಯಂ ಇತರಾ ಪಜಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುಞ್ಞಭಾಗಾತಿ ಪುಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಮಾನೋ. ತೇನ ಕದಾಚಿ ನಾಮ ಮುಸಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮುಸಾವಾದಭಯೇನ ಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ನ ಪನ ಮಮ ಸಙ್ಖಾತುಂ ಬಲಂ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

೨೯೧. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞತಿ ಭವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕೇವಲಂ ವೇಸ್ಸವಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ಪನಸ್ಸ ಏವರೂಪೋ ಸತ್ಥಾ ನಾಹೋಸೀತಿ ವಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಲದ್ಧಿ ಅತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಅಭಿಸಮಯೇ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ.

೨೯೨. ಸಯಂಪರಿಸಾಯನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯಂ. ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ತಂ ಇದಂ ಸಕಲಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಇಮಾನಿ ಪನ ಪದಾನಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಠಪಿತಾನೀತಿ.

ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ

ಜನವಸಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.