ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ದ್ವಾರಕಥಾ

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ

ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದ್ವಾರಕಥಾ ಕಥಿತಾ. ತತ್ಥ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ತೀಣಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ, ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಾನಿ, ಛ ಫಸ್ಸಾ, ಛ ಫಸ್ಸದ್ವಾರಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಅಸಂವರಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಂವರದ್ವಾರಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಸಂವರಾ, ಅಟ್ಠ ಸಂವರದ್ವಾರಾನಿ, ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾತಿ, ಇದಂ ಏತ್ತಕಂ ದ್ವಾರಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾಠಪನಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಆದಿತೋ ತಾವ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ, ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ, ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕಾಯೋ – ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋತಿ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯನ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಿಪಿ, ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನೇವ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾತಿ ಅಟ್ಠ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೋ ನಾಮ. ತಾನೇವ ಅಟ್ಠ ಆಹಾರಜಾನಿ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ನಾಮ. ಅಟ್ಠ ಉತುಜಾನಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ನಾಮ. ಅಟ್ಠ ಚಿತ್ತಜಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ನಾಮ.

ತೇಸು ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ನೇವ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯಸ್ಸ ನಾಮಂ ನ ಇತರೇಸಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಪನ ಅಟ್ಠಸು ರೂಪೇಸು ಏಕಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ? ಯಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಆಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ವಿಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಸಮಿಞ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಕಾಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭನಾ ಸನ್ಥಮ್ಭನಾ ಸನ್ಥಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಂ, ಇದಂ ತಂ ರೂಪಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೭೨೦). ‘ಅಭಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಟಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಯಾ ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ತೇಜೋಧಾತು ವಾಯೋಧಾತು ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ರೂಪಕಲಾಪಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಾಯೋಧಾತು, ಸಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತಿ ಸನ್ಧಾರೇತಿ ಚಾಲೇತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಪೇತಿ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಪೇತಿ.

ತತ್ಥ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಸತ್ತಸು ಜವನೇಸು ಪಠಮಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಪರಾಪರಂ ಪನ ಚಾಲೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸತ್ತಮಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಹೇಟ್ಠಾ ಛಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ವಾಯೋಧಾತುಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಚಾಲೇತುಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಪೇತುಂ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಪೇತುಂ ಆಲೋಕಾಪೇತುಂ ವಿಲೋಕಾಪೇತುಂ ಸಮ್ಮಿಞ್ಜಾಪೇತುಂ ಪಸಾರಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇನ ಗಮನಂ ನಾಮ ಜಾಯತಿ, ಆಗಮನಂ ನಾಮ ಜಾಯತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ನಾಮ ಜಾಯತಿ. ‘ಯೋಜನಂ ಗತೋ ದಸಯೋಜನಂ ಗತೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜಾಪೇತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಯುಗೇಹಿ ಆಕಡ್ಢಿತಬ್ಬೇ ಸಕಟೇ ಪಠಮಯುಗೇ ಯುತ್ತಗೋಣಾ ಯುಗಂ ತಾವ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಚಕ್ಕಂ ಪನ ನಪವಟ್ಟೇನ್ತಿ; ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ; ಸತ್ತಮಯುಗೇ ಪನ ಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯದಾ ಛೇಕೋ ಸಾರಥಿ ಧುರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಯೋತ್ತಾನಿ ಆದಾಯ ಸಬ್ಬಪುರಿಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತೋದಲಟ್ಠಿಯಾ ಗೋಣೇ ಆಕೋಟೇತಿ, ತದಾ ಸಬ್ಬೇವ ಏಕಬಲಾ ಹುತ್ವಾ ಧುರಞ್ಚ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ಚ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಿ. ‘ಸಕಟಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸಯೋಜನಂ ವೀಸತಿಯೋಜನಂ ಗತಾ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಾದೇನ್ತಿ – ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ನ ಸೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ಪನ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಚಾಲೇತುಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಏಕೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಸಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ವಿಯ ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ಯಥಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭೇದಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜರಾಮರಣತ್ತಾ, ‘‘ಜರಾಮರಣಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತಾಯ ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ತಾ ಪನೇಸಾ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ? ಏಕಂ ಕಾಯಿಕಕರಣಂ. ಚಕ್ಖುಪಥಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಿತೋ ಹತ್ಥಂ ವಾ ಪಾದಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪತಿ, ಸೀಸಂ ವಾ ಭಮುಕಂ ವಾ ಚಾಲೇತಿ, ಅಯಂ ಹತ್ಥಾದೀನಂ ಆಕಾರೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಏವ. ಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ಹತ್ಥವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಂ ವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಏಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’ತಿ ಜಾನಾತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಅರಞ್ಞೇ ನಿದಾಘಸಮಯೇ ಉದಕಟ್ಠಾನೇ ಮನುಸ್ಸಾ ‘ಇಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಇಧ ಉದಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಿ ಬನ್ಧಾಪೇನ್ತಿ, ಸುರಾಪಾನದ್ವಾರೇ ಧಜಂ ಉಸ್ಸಾಪೇನ್ತಿ, ಉಚ್ಚಂ ವಾ ಪನ ರುಕ್ಖಂ ವಾತೋ ಪಹರಿತ್ವಾ ಚಾಲೇತಿ, ಅನ್ತೋಉದಕೇ ಮಚ್ಛೇ ಚಲನ್ತೇ ಉಪರಿ ಬುಬ್ಬುಳಕಾನಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಮಹೋಘಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗಪರಿಯನ್ತೇ ತಿಣಪಣ್ಣಕಸಟಂ ಉಸ್ಸಾರಿತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ತಾಲಪಣ್ಣಧಜಸಾಖಾಚಲನಬುಬ್ಬುಳಕತಿಣಪಣ್ಣಕಸಟೇ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ‘ಏತ್ಥ ಉದಕಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುರಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ರುಕ್ಖೋ ವಾತೇನ ಪಹತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅನ್ತೋಉದಕೇ ಮಚ್ಛೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಓಘೋ ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವ. ಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ಹತ್ಥವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಂ ವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಏಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’ತಿ ಜಾನಾತಿ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇಸಾ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋಪಿ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ನಾಮ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪರೇಸಂ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಹಿ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಕಾಕಗೋಣಾದಯೋ ದಣ್ಡಂ ವಾ ಲೇಡ್ಡುಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಹರಣಾಕಾರೇ ದಸ್ಸಿತೇ ‘ಅಯಂ ನೋ ಪಹರಿತುಕಾಮೋ’ತಿ ಞತ್ವಾ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಪಲಾಯನ್ತಿ. ಪಾಕಾರಕುಟ್ಟಾದಿಅನ್ತರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಕಾಲೋಪಿ ಅತ್ಥಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಅಪಾಕಟಾ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನಂ ಪನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೇ ಪನ ಕಾಯೇ ಚಲನ್ತೇ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೋ ಚಲತಿ ನ ಚಲತೀತಿ? ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಚಲತಿ. ತಂಗತಿಕೋ ತದನುವತ್ತಕೋವ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಉದಕೇ ಪತಿತಾನಿ ಸುಕ್ಖದಣ್ಡಕತಿಣಪಣ್ಣಾದೀನಿಪಿ ಉದಕಗತಿಕಾನೇವ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ – ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮೇಸಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ರೂಪೇಸು ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಚೇತನಾ ಯಾಯ ಪಾಣಂ ಹನತಿ, ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರತಿ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮತಿ, ಇದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಪರವಾದಿಮ್ಹಿ ಸತಿ ಕಾಯೋ ದ್ವಾರಂ, ತಮ್ಹಿ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಚೇತನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ‘ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ’ತಿ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಪರವಾದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಅಸತಿ ‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾ’ತಿ ತಿಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾವ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ನಗರದ್ವಾರಂ ಕತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಪರಾಪರಂ ನ ಸಙ್ಕಮತಿ, ತೇನ ತೇನ ಪನ ದ್ವಾರೇನ ಮಹಾಜನೋ ಸಞ್ಚರತಿ, ಏವಮೇವ ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರಂ ನ ಸಞ್ಚರತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಚರತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ನ ದ್ವಾರಾ ದ್ವಾರಚಾರಿನೋ;

ತಸ್ಮಾ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾತಿ.

ತತ್ಥ ಕಮ್ಮೇನಾಪಿ ದ್ವಾರಂ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ದ್ವಾರೇನಾಪಿ ಕಮ್ಮಂ. ಯಥಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಂ ಫಸ್ಸದ್ವಾರಂ ಅಸಂವರದ್ವಾರಂ ಸಂವರದ್ವಾರನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ವಚೀಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಸಿಮ್ಬಲಿದೇವತಾ ಪಲಾಸದೇವತಾ ಪುಚಿಮನ್ದದೇವತಾ ಫನ್ದನದೇವತಾತಿ ತೇನ ತೇನ ರುಕ್ಖೇನ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ದ್ವಾರೇನ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ, ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯೇನ ಪನ ಕತತ್ತಾ ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ –

ಕಾಯೇನ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ಕಾಯೋ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ.

ಸೂಚಿಯಾ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸೂಚಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ಸೂಚಿ ಚ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ.

ವಾಸಿಯಾ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ವಾಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ವಾಸಿ ಚ ವಾಸಿಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ.

ಪುರಿಸೇನ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಪುರಿಸಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ಪುರಿಸೋ ಚ ಪುರಿಸಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ.

ಏವಮೇವಂ.

ಕಾಯೇನ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ಕಾಯೋ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾತಿ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇ ನೇವ ದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಂ. ಕಥಂ? ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿ, ತೇನಸ್ಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಯುತ್ತಂ. ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಚ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’ತಿ. ‘ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿತಾಯ ಚೇವ ತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿತಾಯ ಚ. ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತತಿ ನ ಇತರಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ತಸ್ಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಅಮ್ಬವನನಾಗವನಾದೀನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಾದಿಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಮ್ಹಿಯೇವ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತತಿ ಅಪ್ಪಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ. ತಸ್ಮಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಿತೋ ಏತಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ, ವನಚರಕಥುಲ್ಲಕುಮಾರಿಕಾದಿಗೋಚರಾನಂ ವನಚರಕಾದಿಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ. ಏವಂ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೀ’ತಿ.

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ಪನ ಚೇತನಾವಿರತಿಸದ್ದವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ವಾಚಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ‘‘ಚತೂಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಾಚಾ ಸುಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಾ, ಅನವಜ್ಜಾ ಚ ಅನನುವಜ್ಜಾ ಚ ವಿಞ್ಞೂನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೩); ಅಯಂ ಚೇತನಾವಾಚಾ ನಾಮ. ಯಾ ‘‘ಚತೂಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ಆರತಿ ವಿರತಿ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೬), ಅಯಂ ವಿರತಿವಾಚಾ ನಾಮ. ‘‘ವಾಚಾ ಗಿರಾ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ ಉದೀರಣಂ ಘೋಸೋ ಘೋಸಕಮ್ಮಂ ವಾಚಾ ವಚೀಭೇದೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೮೫೦), ಅಯಂ ಸದ್ದವಾಚಾ ನಾಮ. ತಾಸು ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ನೇವ ಚೇತನಾಯ ನಾಮಂ ನ ವಿರತಿಯಾ. ಸಹಸದ್ದಾ ಪನ ಏಕಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ? ಯಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ವಾಚಾ ಗಿರಾ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ ಉದೀರಣಂ ಘೋಸೋ ಘೋಸಕಮ್ಮಂ ವಾಚಾ ವಚೀಭೇದೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಾಚಾ. ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಂ, ಇದಂ ತಂ ರೂಪಂ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೬೩೬).

‘ಇದಂ ವಕ್ಖಾಮಿ ಏತಂ ವಕ್ಖಾಮೀ’ತಿ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಯಂ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತೋ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದ’ನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಪ್ಪಮತ್ತಾದೀನಂ ಸದ್ದಂ; ‘ಸುತ್ವಾ’ತಿ ತಂ ಸುತ್ವಾ, ಯಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ತಸ್ಸ ಸೋ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ; ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಮನೋ, ಇತ್ಥಮ್ಪಿ ತೇ ಮನೋ’ತಿ ಆದಿಸತೀತಿ ವತ್ವಾ ವತ್ಥೂನಿಪಿ ಕಥಿತಾನಿ. ಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಗತಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಘಟ್ಟನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ‘ಇದಂ ವಕ್ಖಾಮಿ ಏತಂ ವಕ್ಖಾಮೀ’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ತೇಜೋಧಾತು ವಾಯೋಧಾತು ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾತಿ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತೇಸಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಥವೀಧಾತು ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ಘಟ್ಟಯಮಾನಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಧಾತುಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಸಹೇವ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸದ್ದೋ ನಾಮ. ಅಯಂ ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಏಕೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಇತೋ ಪರಂ ಸಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ವಿಯ ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಧಾಪಿ ಹಿ ‘ತಿಸ್ಸ, ದತ್ತ, ಮಿತ್ತಾ’ತಿ ಪಕ್ಕೋಸನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಏಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ಚ ಅಯಮ್ಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ‘ಏಹಿ, ಯಾಹೀ’ತಿ ಹಿ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ ‘ಇದಂ ನಾಮೇಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’ತಿ ಞತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚ. ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಂ ಚಾಲೇತಿ ನ ಚಾಲೇತೀತಿ, ಅಯಂ ಪನ ವಾರೋ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಪುರಿಮಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ. ಯಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಚೇತನಾ, ಯಾಯ ಮುಸಾ ಕಥೇತಿ, ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕಥೇತಿ, ಫರುಸಂ ಕಥೇತಿ, ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ, ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಿರಮತಿ, ಇದಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಇತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಮನೋ ಮನೋ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೋ ಚತುಪಞ್ಞಾಸವಿಧೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಾವಚರೋ ಪನ್ನರಸವಿಧೋ, ಅರೂಪಾವಚರೋ ದ್ವಾದಸವಿಧೋ, ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಟ್ಠವಿಧೋತಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ನಾಮ ಮನೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ನಾಮ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅನ್ತಮಸೋ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹಿ ಚೇತನಾ ಮಹಾಪಕರಣೇ ಕಮ್ಮನ್ತ್ವೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ನಾಮ ಮನೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ಕಿಂ ಕರೋತೀತಿ? ಆಯೂಹತಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಪಿಣ್ಡಂ ಕರೋತಿ, ಚೇತೇತಿ, ಕಪ್ಪೇತಿ, ಪಕಪ್ಪೇತೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಚೇತನಾ ಕಿಂ ಆಯೂಹತಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಪಿಣ್ಡಂ ಕರೋತಿ, ಚೇತೇತಿ, ಕಪ್ಪೇತಿ, ಪಕಪ್ಪೇತೀತಿ?. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ. ಸಾಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇ ಆಯೂಹತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಪಿಣ್ಡಂ ಕರೋತಿ ಚೇತೇತಿ ಕಪ್ಪೇತಿ ಪಕಪ್ಪೇತೀತಿ. ಕಿಂ ವಾ ಇಮಿನಾ ವಾದೇನ? ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲೋ ಏಕೂನತಿಂಸವಿಧೋ ಮನೋ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಯಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಚೇತನಾ ಯಾಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಾನಿ ಚೇವ ಅನಭಿಜ್ಝಾಅಬ್ಯಾಪಾದಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾನಿ ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇದಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಇತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ನಾಮ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮ್ಮಕಥಾ

ಇದಾನಿ ಯಾನಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಾನಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ದ್ವಾರಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾಠಪನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಹೋತಿ. ತೀಣಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಾನಿ – ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ? ಚೇತನಾ ಚೇವ, ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮಭಾವೇ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ –

‘‘ಚೇತನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮಿ, ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ’’ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩; ಕಥಾ. ೫೩೯). ‘‘ಕಾಯೇ ವಾ ಹಿ, ಆನನ್ದ, ಸತಿ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ವಾಚಾಯ ವಾ, ಆನನ್ದ, ಸತಿ ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಮನೇ ವಾ, ಆನನ್ದ, ಸತಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ’’ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೫; ಅ. ನಿ. ೪.೧೭೧). ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖುದ್ರಯಂ, ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ; ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾ…ಪೇ… ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖುದ್ರಯಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಸುಖುದ್ರಯಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾ…ಪೇ… ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ, ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಸುಖುದ್ರಯಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ’’ (ಕಥಾ. ೫೩೯; ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೧೭ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ). ‘‘ಸಚಾಯಂ, ಆನನ್ದ, ಸಮಿದ್ಧಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಏವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಏವಂ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ – ಸಞ್ಚೇತನಿಯಂ, ಆವುಸೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತ, ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ, ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಸುಖಂ ಸೋ ವೇದಯತಿ…ಪೇ… ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸೋ ವೇದಯತೀತಿ; ಏವಂ ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಸಮಿದ್ಧಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೦; ಕಥಾ. ೫೩೯).

ಇಮಾನಿ ತಾವ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮಭಾವೇ ಸುತ್ತಾನಿ. ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕೇನ ದೀಪಿತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಮಯಾ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದಿತಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩೨-೨೩೩).… ಕತಮಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ? ಯದಿದಂ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ – ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩೮).… ಕತಮಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ? ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ – ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ …ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩೭).

ಏವಂ ಇಮೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಪ್ಪಭೇದತೋ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕೇನ ದೀಪಿತಾ. ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ಅನಭಿಜ್ಝಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಪನ ಛಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವೀಸತಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭಜತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಕಾಯೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅಜ್ಝಾಚರತಿ, ತಮ್ಹಾ ಸಂವರೋ ಕಾಯಿಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ವಾಚಾಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅಜ್ಝಾಚರತಿ, ತಮ್ಹಾ ಸಂವರೋ ವಾಚಸಿಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಏತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ಗಹಿತೇ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನ ಮನೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅಜ್ಝಾಚರತಿ, ತಮ್ಹಾ ಸಂವರೋ ಮಾನಸಿಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋಪಿ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭಜತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದ್ವಾರಸಂಸನ್ದನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಹಿ ಚೋಪನಂ ಪತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ಸಮುದಾಚಾರಂ ಪತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ; ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂತಂದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಮೇವ ಅಕಂಸು.

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಯೋ ‘ಮಿಗವಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಧನುಂ ಸಜ್ಜೇತಿ, ಜಿಯಂ ವಟ್ಟೇತಿ, ಸತ್ತಿಂ ನಿಸೇತಿ, ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ವತ್ಥಂ ಪರಿದಹತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಚೋಪನಂ ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋ ಅರಞ್ಞೇ ದಿವಸಂ ಚರಿತ್ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಸಸಬಿಳಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ. ಕೇವಲಂ ಪನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಚ್ಛಗ್ಗಹಣಾದೀ ಸುಪಯೋಗೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ವಚೀದ್ವಾರೇಪಿ ‘ಮಿಗವಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ’ ‘ವೇಗೇನ ಧನುಆದೀನಿ ಸಜ್ಜೇಥಾ’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅರಞ್ಞೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚೋಪನಂ ಪತ್ತಂ, ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಪನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತಿ. ಕೇವಲಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತಾಯ ಏವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋವ ಹೋತಿ. ಸೋ ಚ ಖೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತವಸೇನ. ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಮನೋದ್ವಾರೇ; ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಪನ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾತಿ; ತಥಾ ಕುಸಲಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ.

ಕಥಂ? ಸಹತ್ಥಾ ಹಿ ಪಾಣಂ ಹನನ್ತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ. ‘ಗಚ್ಛ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಹಿ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’ತಿ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ. ಏತ್ತಕಾ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ – ‘ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’ತಿ. ಸೋ ‘ತಯೋ ಸಙ್ಗಹೇ ಆರುಳ್ಹಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೋ ಇದಂ ಕುಲುಮ್ಬಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಆಹರಿ –

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಗಬ್ಭಂ ಪಾಪಕೇನ ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಕೋ ಹೋತಿ – ‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಗಬ್ಭೋ ನ ಸೋತ್ಥಿನಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’ತಿ. ಏವಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಲುಮ್ಬಸ್ಸ ಉಪಘಾತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘ಏವಂ ಚಿನ್ತಿತಮತ್ತೇಯೇವ ಮನಸಾ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಗಬ್ಭೋ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ವಿಲೀಯತಿ. ಏತ್ಥ ಕುತೋ ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ? ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪನ ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’ತಿ.

ತಮೇನಂ ‘ತವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ತುಲಯಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ಏವಂ ತುಲಯಿಂಸು – ‘ತ್ವಂ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪರೂಪಘಾತಂ ವದೇಸಿ. ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಚೇಸಾ – ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿ, ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿ, ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಿದ್ಧಿ, ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಿದ್ಧಿ, ಅರಿಯಿದ್ಧಿ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿ, ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ, ವಿಜ್ಜಾಮಯಿದ್ಧಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಪಚ್ಚಯಾ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧೀತಿ ದಸವಿಧಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೦). ತತ್ಥ ಕತರಂ ಇದ್ಧಿಂ ವದೇಸೀ’ತಿ? ‘ಭಾವನಾಮಯ’ನ್ತಿ. ‘ಕಿಂ ಪನ ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಪರೂಪಘಾತಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀ’ತಿ? ‘ಆಮ, ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ಏಕವಾರಂ ಹೋತೀ’ತಿ; ವದನ್ತಿ ಯಥಾ ಹಿ ಪರಂ ಪಹರಿತುಕಾಮೇನ ಉದಕಭರಿತೇ ಘಟೇ ಖಿತ್ತೇ ಘಟೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಉದಕಮ್ಪಿ ನಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಏಕವಾರಂ ಪರೂಪಘಾತಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಸಾ ನಸ್ಸತೀತಿ. ಅಥ ನಂ ‘ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ನೇವ ಏಕವಾರಂ ನ ದ್ವೇ ವಾರೇ ಪರೂಪಘಾತಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು – ‘ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿ ಕಿಂ ಕುಸಲಾ, ಅಕುಸಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ? ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ? ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ? ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ, ಅರೂಪಾವಚರಾ’ತಿ?

ಇಮಂ ಪನ ಪಞ್ಹಂ ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸೋ ಏವಂ ವಕ್ಖತಿ – ‘ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿ ಕುಸಲಾ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವಾ; ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯಾ ಏವ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಏವ, ರೂಪಾವಚರಾ ಏವಾ’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾ ಕುಸಲಾದೀಸು ಕತರಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭಜತೀ’ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ವಕ್ಖತಿ – ‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಾ ಏವ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಾ ಏವ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಏವ ಕಾಮಾವಚರಾ ಏವಾ’ತಿ. ‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತವ ಪಞ್ಹೋ ನೇವ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸಮೇತಿ, ನ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇನ, ನ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇನ, ನ ಭೂಮನ್ತರೇನಾ’ತಿ.

‘ಕಿಂ ಪನ ಏವಂ ಮಹನ್ತಂ ಸುತ್ತಂ ನಿರತ್ಥಕ’ನ್ತಿ? ‘ನೋ ನಿರತ್ಥಕಂ; ತ್ವಂ ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾಸಿ. ‘‘ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ನೇವ ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಆಥಬ್ಬಣಿದ್ಧಿ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಲಬ್ಭತಿ. ಸಾ ಪನ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಆಥಬ್ಬಣಿದ್ಧಿಕಾ ಹಿ ಸತ್ತಾಹಂ ಅಲೋಣಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ದಬ್ಬೇ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಸಯಮಾನಾ ತಪಂ ಚರಿತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಸುಸಾನಭೂಮಿಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ಪದೇ ಠತ್ವಾ ಹತ್ಥಂ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಮುಖೇನ ವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಜಪ್ಪನ್ತಿ. ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಇದ್ಧಿ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ. ‘ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಪನ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ. ವಚೀಭೇದಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ವಚೀದ್ವಾರಮೇವ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ. ಏತ್ತಕಾ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ – ‘ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’ತಿ. ಸೋ ‘ತಯೋ ಸಙ್ಗಹೇ ಆರುಳ್ಹಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೋ ಇದಂ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕತೋ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿ –

‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಯಾವತತಿಯಂ ಅನುಸ್ಸಾವಿಯಮಾನೇ ಸರಮಾನೋ ಸನ್ತಿಂ ಆಪತ್ತಿಂ ನಾವಿಕರೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೪).

ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘ಏವಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಅನಾವಿಕರೋನ್ತೋ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋವ ಅಞ್ಞಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ಕುತೋ ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ? ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪನ ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’ತಿ.

ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಸುತ್ತಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಉದಾಹು ನೀತತ್ಥ’ನ್ತಿ? ‘ನೀತತ್ಥಮೇವ ಮಯ್ಹಂ ಸುತ್ತ’ನ್ತಿ. ಸೋ ‘ಮಾ ಏವಂ ಅವಚ, ತುಲಯಿಸ್ಸಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಕಿಂ ಹೋತೀ’ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘ವಿನಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ – ಕಾಯೋ ಚ ವಾಚಾ ಚ; ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯೋ ಇಮೇಸುಯೇವ ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪತ್ತಿಪಞ್ಞಪನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತ್ವಂ ಅತಿವಿಯ ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞೂ, ಯೋ ಸತ್ಥಾರಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಠಾನೇ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಸಿ, ಜಿನಚಕ್ಕಂ ಪಹರಸೀ’ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೋ ಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಉದಾಹು ಅಕಿರಿಯತೋ’ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ‘ಕಿರಿಯತೋ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಅನಾವಿಕರೋನ್ತೋ ಕತರಂ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತೀ’ತಿ? ಅದ್ಧಾ ಹಿ ಕಿರಿಯಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೇನ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯ್ವಾಯಂ ‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೋ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಆಪತ್ತಿತೋ ಕಿಂ ಹೋತಿ? ‘ಕತರಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ’. ಸಾ ಚ ಖೋ ನ ಮುಸಾವಾದಲಕ್ಖಣೇನ, ಭಗವತೋ ಪನ ವಚನೇನ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅನಾಲಪನ್ತೋ ಮನುಜೇನ ಕೇನಚಿ,

ವಾಚಾಗಿರಂ ನೋ ಚ ಪರೇ ಭಣೇಯ್ಯ;

ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾಚಸಿಕಂ ನ ಕಾಯಿಕಂ,

ಪಞ್ಹಾ ಮೇಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತಾ’’ತಿ. (ಪಟಿ. ೪೭೯);

ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಯದಾ ಪನ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಕಾಯಙ್ಗಂ ಚೋಪೇನ್ತೋ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ದಣ್ಡಪರಾಮಾಸಾದೀನಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ‘ಖನ್ದಸಿವಾದಯೋ ಸೇಟ್ಠಾ’ತಿ ತೇಸಂ ಅಭಿವಾದನಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಭೂತಪೀಠಕಪರಿಭಣ್ಡಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ.

ಯದಾ ಪನ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ವಾಚಙ್ಗಂ ಚೋಪೇನ್ತೋ ‘ಅಹೋ ವತ ಯಂ ಪರಸ್ಸ, ತಂ ಮಮಸ್ಸಾ’ತಿ ಪರವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತು ವಾ, ಬಜ್ಝನ್ತು ವಾ, ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತು ವಾ, ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸು’ನ್ತಿ ವದತಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ, ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ.

ಯದಾ ಪನ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ರಹೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಚೇತನಾಪಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘ತಥಾ ಕುಸಲಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನೀ’ತಿ, ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಯದಾ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ಪಟಿವಿರಮಾಮೀ’ತಿ ಇಮಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಮೇವ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ.

ಯದಾ ಪನ ತಾನೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ.

ಯದಾ ಪನ ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ದಿಯ್ಯಮಾನೇಸು ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಮನಸಾವ ‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ಪಟಿವಿರಮಾಮೀ’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ.

‘ಮುಸಾವಾದಾ ವೇರಮಣೀ’ಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ.

ಅನಭಿಜ್ಝಾದಿಸಹಗತೇಹಿ ಪನ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಕಾಯಙ್ಗಂ ಚೋಪೇತ್ವಾ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಸಮ್ಮಜ್ಜನಗನ್ಧಮಾಲಾದಿಪೂಜನಚೇತಿಯವನ್ದನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ. ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ವಾಚಙ್ಗಂ ಚೋಪೇತ್ವಾ ‘ಅಹೋ ವತ ಯಂ ಪರಸ್ಸ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ನ ತಂ ಮಮಸ್ಸಾ’ತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾಯತೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಾ ಅನೀಘಾ ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂ’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಉದಾಹರನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ. ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಪನ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ರಹೋ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಮನಸಾವ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಿಸಹಗತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ. ಏವಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಚೇತನಾಪಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಿತೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನೇಸು ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ಕಾಯದ್ವಾರನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಕಮ್ಮಂ ರಕ್ಖತಿ, ದ್ವಾರಂ ಭಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಸಮುಟ್ಠಿತೇಸು ಮುಸಾವಾದಾದೀಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಂ, ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ದ್ವಾರವಸೇನೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ದ್ವಾರಂ ರಕ್ಖತಿ ಕಮ್ಮಂ ಭಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ‘ಕಮ್ಮಂ ರಕ್ಖಾಮೀ’ತಿ ದ್ವಾರಂ ನ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ, ‘ದ್ವಾರಂ ರಕ್ಖಾಮೀ’ತಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಪನ ನಯೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ದ್ವಾರಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಹಿ ನೇವ ಕಮ್ಮಂ ನ ದ್ವಾರಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ.

ಕಮ್ಮಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇದಾನಿ ‘ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಾನೀ’ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ನಾಮ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಂ ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಾನಿ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇತನಾ ನೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ನ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಛ ಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ನಾಮ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸದ್ವಾರಂ ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸದ್ವಾರನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಛ ಸಮ್ಫಸ್ಸದ್ವಾರಾನಿ ನಾಮ.

ಚಕ್ಖುಅಸಂವರೋ ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಪಸಾದಕಾಯ… ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರೋ ವಾಚಾಅಸಂವರೋ ಮನೋಅಸಂವರೋತಿ – ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಅಸಂವರಾ ನಾಮ. ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅಕ್ಖನ್ತಿ ಕೋಸಜ್ಜ’ನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಚಿತ್ತೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಜವನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಜವನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತೋ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಅಸಂವರೋ ನತ್ಥಿ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಸಂವರೋ ನತ್ಥಿ. ಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಜವನಸಹಜಾತೋ ಪನ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಅಸಂವರೋ ಚಕ್ಖುಅಸಂವರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಪಸಾದಕಾಯದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯದಾ ಪನ ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಾರಮ್ಮಣಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಂ ವಿನಾ ವಚೀದ್ವಾರೇನ ಸುದ್ಧಂ ಕಾಯದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಚೋಪನಂ ಪಾಪಯಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ, ಚೋಪನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತ್ಥ ಅಸಂವರೋ ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರೋ ನಾಮ. ಯದಾ ತಾದಿಸಂಯೇವ ಜವನಂ ವಿನಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಸುದ್ಧಂ ವಚೀದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಚೋಪನಂ ಪಾಪಯಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ, ಚೋಪನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತ್ಥ ಅಸಂವರೋ ವಾಚಾಅಸಂವರೋ ನಾಮ. ಯದಾ ಪನ ತಾದಿಸಂ ಜವನಚಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಹಿ ಸುದ್ಧಂ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಚೇತನಾ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಅಸಂವರೋ ಮನೋಅಸಂವರೋ ನಾಮ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಸಂವರಾನಂ ವಸೇನ ಚಕ್ಖುಅಸಂವರದ್ವಾರಂ, ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಪಸಾದಕಾಯ… ಚೋಪನಕಾಯ… ವಾಚಾ… ಮನೋಅಸಂವರದ್ವಾರನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಅಸಂವರದ್ವಾರಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಚಕ್ಖುಸಂವರೋ ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಪಸಾದಕಾಯ… ಚೋಪನಕಾಯ… ವಾಚಾ… ಮನೋಸಂವರೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಅಟ್ಠ ಸಂವರಾ ನಾಮ. ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘ಸೀಲಂ ಸತಿ ಞಾಣಂ ಖನ್ತಿ ವೀರಿಯ’ನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸುಪಿ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಚಿತ್ತೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಜವನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಜವನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸಂವರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತೋ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿಆದಿನಾ ಅಸಂವರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಂವರಾನಂ ವಸೇನ ಚಕ್ಖುಸಂವರದ್ವಾರಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಂವರದ್ವಾರನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಸಂವರದ್ವಾರಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ

ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ, ಮುಸಾವಾದೋ, ಪಿಸುಣವಾಚಾ, ಫರುಸವಾಚಾ, ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ಪನ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ನಾಮ; ಪಾಣವಧೋ, ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಸೋ ಗುಣವಿರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಪಾಣೇಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ. ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ. ಗುಣವನ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಸರೀರಗುಣಾನಂ ಪನ ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತಿಬ್ಬತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪಾಣೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ. ಛ ಪಯೋಗಾ – ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಆಣತ್ತಿಕೋ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ, ಥಾವರೋ, ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ, ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಾಮ. ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಏವರೂಪಂ ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಂ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೨) ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ’; ಪರಸ್ಸಹರಣಂ, ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಪರೋ ಯಥಾಕಾಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ. ತಂ ಹೀನೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಪಣೀತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಪಣೀತತಾಯ. ವತ್ಥುಸಮತ್ತೇ ಸತಿ ಗುಣಾಧಿಕಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ತಂತಂಗುಣಾಧಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ತತೋ ಹೀನಗುಣಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ.

ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಹರಣನ್ತಿ. ಛ ಪಯೋಗಾ – ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋವ. ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ, ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ, ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ, ಕುಸಾವಹಾರೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅವಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೩೮) ವುತ್ತೋ.

‘ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘ಕಾಮೇಸೂ’ತಿ ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು; ‘ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ’ತಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ.

ತತ್ಥ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ – ಪುರಿಸಾನಂ ತಾವ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾ, ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ, ಮಾತಾಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ, ಭಾತುರಕ್ಖಿತಾ, ಭಗಿನಿರಕ್ಖಿತಾ, ಞಾತಿರಕ್ಖಿತಾ, ಗೋತ್ತರಕ್ಖಿತಾ, ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಾ, ಸಾರಕ್ಖಾ, ಸಪರಿದಣ್ಡಾತಿ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋ ದಸ; ಧನಕ್ಕೀತಾ, ಛನ್ದವಾಸಿನೀ, ಭೋಗವಾಸಿನೀ, ಪಟವಾಸಿನೀ, ಓದಪತ್ತಕಿನೀ, ಓಭಟಚುಮ್ಬಟಾ, ದಾಸೀ ಚ ಭರಿಯಾ, ಕಮ್ಮಕಾರೀ ಚ ಭರಿಯಾ, ಧಜಾಹಟಾ, ಮುಹುತ್ತಿಕಾತಿ ಏತಾ ಧನಕ್ಕೀತಾದಯೋ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ ಇತ್ಥಿಯೋ. ಇತ್ಥೀಸು ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾರಕ್ಖಸಪರಿದಣ್ಡಾನಂ, ದಸನ್ನಞ್ಚ ಧನಕ್ಕೀತಾದೀನನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಅಞ್ಞೇ ಪುರಿಸಾ ಇದಂ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ.

ಸೋ ಪನೇಸ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣರಹಿತೇ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ, ಸೇವನಪ್ಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ. ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಏವ.

‘ಮುಸಾ’ತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜಕೋ ವಚೀಪಯೋಗೋ, ಕಾಯಪಯೋಗೋ ವಾ. ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘ಮುಸಾ’ತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು. ‘ವಾದೋ’ತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಸೋ ಯಮತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಅಪಿಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ‘ನತ್ಥೀ’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ. ಸಕ್ಖಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ತೇಲಂ ನದೀ ಮಞ್ಞೇ ಸನ್ದತೀ’ತಿ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ. ಅದಿಟ್ಠಂಯೇವ ಪನ ದಿಟ್ಠನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ.

ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಅತಥಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ. ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ – ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ. ಸೋ ಚ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಿರಿಯಾಕರಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಾಯ ಚೇ ಕಿರಿಯಾಯ ಪರೋ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಕಾಯಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವಾಚಾಹಿ ಪರಂ ವಿಸಂವಾದೇತಿ, ತಥಾ ಇಮಸ್ಸ ‘ಇಮಂ ಭಣಾಹೀ’ತಿ ಆಣಾಪೇನ್ತೋಪಿ, ಪಣ್ಣಂ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋಪಿ, ‘ಅಯಮತ್ಥೋ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’ತಿ ಕುಟ್ಟಾದೀಸು ಲಿಖಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತೋಪಿ; ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಕನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾಪಿ ಪಯೋಗಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅನಾಗತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

‘ಪಿಸುಣವಾಚಾ’ತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ. ಯಾಯ ಪನ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪರಮ್ಪಿ ಫರುಸಂ ಕರೋತಿ, ಯಾ ವಾಚಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಫರುಸಾ ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಾ, ನ ಹದಯಙ್ಗಮಾ, ಅಯಂ ‘ಫರುಸವಾಚಾ’. ಯೇನ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ, ನಿರತ್ಥಕಂ, ಸೋ ‘ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ’. ತೇಸಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಚೇತನಾಪಿ ಪಿಸುಣವಾಚಾದಿನಾಮಮೇವ ಲಭತಿ. ಸಾ ಏವ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ.

ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ವಾ ಭೇದಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ನಾಮ. ಸಾ ಯಸ್ಸ ಭೇದಂ ಕರೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ.

ತಸ್ಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ‘ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ’ ಇತಿ ‘ಇಮೇ ನಾನಾ ಭವಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ವಾ, ‘ಇತಿ ಅಹಂ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ’ತಿ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾ ವಾ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ. ಪರೇ ಪನ ಅಭಿನ್ನೇ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಭಿನ್ನೇ ಏವ ಹೋತಿ.

ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ‘ಫರುಸವಾಚಾ’. ತಸ್ಸಾ ಆವಿಭಾವತ್ಥಮಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ದಾರಕೋ ಮಾತು ವಚನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಂ ಮಾತಾ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ‘ಚಣ್ಡಾ ತಂ ಮಹಿಂಸೀ ಅನುಬನ್ಧತೂ’ತಿ ಅಕ್ಕೋಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ತಥೇವ ಅರಞ್ಞೇ ಮಹಿಂಸೀ ಉಟ್ಠಾಸಿ. ದಾರಕೋ ‘ಯಂ ಮಮ ಮಾತಾ ಮುಖೇನ ಕಥೇಸಿ ತಂ ಮಾ ಹೋತು, ಯಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇಸಿ ತಂ ಹೋತೂ’ತಿ ಸಚ್ಚಕಿರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ. ಮಹಿಂಸೀ ತತ್ಥೇವ ಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಏವಂ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೋಪಿ ಪಯೋಗೋ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪುತ್ತಕೇ ಏವಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ – ‘ಚೋರಾ ವೋ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕಂ ಕರೋನ್ತೂ’ತಿ, ಉಪ್ಪಲಪತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಉಪರಿ ಪತನ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಚ ಕದಾಚಿ ನಿಸ್ಸಿತಕೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಅಹಿರಿಕಾ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿನೋ ಚರನ್ತಿ, ನಿದ್ಧಮಥ ನೇ’ತಿ; ಅಥ ಚ ನೇಸಂ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಚನಸಣ್ಹತಾಯ ಅಫರುಸವಾಚಾಪಿ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಮಾರಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ‘ಇಮಂ ಸುಖಂ ಸಯಾಪೇಥಾ’ತಿ ವಚನಂ ಅಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಫರುಸತಾಯ ಪನೇಸಾ ಫರುಸವಾಚಾವ. ಸಾ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪವತ್ತಿತಾ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ. ತಸ್ಸಾ ತಯೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ, ಕುಪಿತಚಿತ್ತಂ, ಅಕ್ಕೋಸನನ್ತಿ.

ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ‘ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ’. ಸೋ ಆಸೇವನಮನ್ದತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ. ಆಸೇವನಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಾದಿನಿರತ್ಥಕಕಥಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ತಥಾರೂಪೀಕಥಾಕಥನಞ್ಚಾತಿ. ಪರೇ ಪನ ತಂ ಕಥಂ ಅಗಣ್ಹನ್ತೇ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಪರೇನ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೇ ಗಹಿತೇಯೇವ ಹೋತಿ.

ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ‘ಅಭಿಜ್ಝಾ’. ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಮುಖೀ ಹುತ್ವಾ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ‘ಅಹೋ ತವ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’ತಿ ಏವಂ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಾ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ. ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಪರಭಣ್ಡಂ, ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಞ್ಚಾತಿ. ಪರಭಣ್ಡವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಲೋಭೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ ಯಾವ ನ ‘ಅಹೋ ವತ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮೇತಿ.

ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದಯತೀತಿ ‘ಬ್ಯಾಪಾದೋ’. ಸೋ ಪರವಿನಾಸಾಯ ಮನೋಪದೋಸಲಕ್ಖಣೋ. ಫರುಸವಾಚಾ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಚ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಪರಸತ್ತೋ ಚ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿನಾಸಚಿನ್ತಾತಿ. ಪರಸತ್ತವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಕೋಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ ಯಾವ ‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿನಾಸನಂ ನ ಚಿನ್ತೇಸಿ.

ಯಥಾಭುಚ್ಚಗಹಣಾಭಾವೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ’. ಸಾ ‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ. ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ. ಅಪಿಚ ಅನಿಯತಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ನಿಯತಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ. ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ವತ್ಥುನೋ ಚ ಗಹಿತಾಕಾರವಿಪರೀತತಾ, ಯಥಾ ಚ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ತಥಾಭಾವೇನ ತಸ್ಸುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠೀಹಿ ಏವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞದಿಟ್ಠೀಹಿ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವೇದನಾತೋ ಮೂಲತೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –

ತತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮತೋ’ತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ.

‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ; ನೋ ಮೂಲಾನಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೇವ ಮೂಲಾನಿ ಚ. ಅಭಿಜ್ಝಾ ಹಿ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ’ ಹೋತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ‘ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ’.

‘ಆರಮ್ಮಣತೋ’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ. ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿ; ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋತಿಪಿ ಏಕೇ. ಮುಸಾವಾದೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ. ತಥಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ. ಫರುಸವಾಚಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾವ. ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತವಸೇನ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ. ತಥಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋವ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾವ.

‘ವೇದನಾತೋ’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಸಮಾನಾಪಿ ‘ಗಚ್ಛಥ ನಂ ಘಾತೇಥಾ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಪನ ನೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಹೋತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತಿವೇದನಂ. ತಞ್ಹಿ ಪರಭಣ್ಡಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಸ್ಸ ಗಣ್ಹತೋ ಸುಖವೇದನಂ ಹೋತಿ, ಭೀತತಸಿತಸ್ಸ ಗಣ್ಹತೋ ದುಕ್ಖವೇದನಂ. ತಥಾ ವಿಪಾಕನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ. ಗಹಣಕಾಲೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪನ ಗಣ್ಹತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಂ ಹೋತೀತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನೋ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತೇ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನೋ ನ ಹೋತಿ. ಮುಸಾವಾದೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಿವೇದನೋ; ತಥಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ. ಫರುಸವಾಚಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ. ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ತಿವೇದನೋ. ಪರೇಸು ಹಿ ಸಾಧುಕಾರಂ ದೇನ್ತೇಸು ಚೇಲುಕ್ಖೇಪಾದೀನಿ ಖಿಪನ್ತೇಸು ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಸ್ಸ ಸೀತಾಹರಣಭಾರತಯುದ್ಧಾದೀನಿ ಕಥನಕಾಲೇ ಸೋ ಸುಖವೇದನೋ ಹೋತಿ. ಪಠಮಂ ದಿನ್ನವೇತನೇನ ಏಕೇನ ಪಚ್ಛಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಥೇಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಅನನುಸನ್ಧಿಕಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ನೋ’ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಕಥನಕಾಲೇ ದುಕ್ಖವೇದನೋ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಕಥಯತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೋ ಹೋತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನಾ; ತಥಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ.

‘ಮೂಲತೋ’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಕೋ ಹೋತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ವಾ. ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ. ಮುಸಾವಾದೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ವಾ; ತಥಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಚ. ಫರುಸವಾಚಾ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ. ಅಭಿಜ್ಝಾ ಮೋಹವಸೇನ ಏಕಮೂಲಾ; ತಥಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಾತಿ.

ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ

ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪನ ವಿರತಿಯೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಅಬ್ಯಾಪಾದಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಏತಾಯ ವಿರಮನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ವಿರಮತಿ, ವಿರಮಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ವಿರತಿ. ಯಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಆರತಿ ವಿರತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೯೯-೩೦೧) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತಿ, ಸಾ ಪಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ – ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ, ಸಮಾದಾನವಿರತಿ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿವಯಬಾಹುಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘ಅಯುತ್ತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏವರೂಪಂ ಪಾಪಂ ಕಾತು’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವಿರತಿ ‘ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತೀ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಸೀಹಳದೀಪೇ ಚಕ್ಕನಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಿಯ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಮಾತುಯಾ ರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ವೇಜ್ಜೇನ ಚ ‘ಅಲ್ಲಸಸಮಂಸಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಚಕ್ಕನಸ್ಸ ಭಾತಾ ‘ಗಚ್ಛ, ತಾತ, ಖೇತ್ತಂ ಆಹಿಣ್ಡಾಹೀ’ತಿ ಚಕ್ಕನಂ ಪೇಸೇಸಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಗತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಯೇ ಏಕೋ ಸಸೋ ತರುಣಸಸ್ಸಂ ಖಾದಿತುಂ ಆಗತೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾವ ವೇಗೇನ ಧಾವನ್ತೋ ವಲ್ಲಿಯಾ ಬದ್ಧೋ ‘ಕಿರಿ ಕಿರೀ’ತಿ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ. ಚಕ್ಕನೋ ತೇನ ಸದ್ದೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ಮಾತು ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋಮೀ’ತಿ. ಪುನ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ನ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ ಯ್ವಾಹಂ ಮಾತು ಜೀವಿತಕಾರಣಾ ಪರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಅಥ ನಂ ‘ಗಚ್ಛ, ಅರಞ್ಞೇ ಸಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಣೋದಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಾ’ತಿ ಮುಞ್ಚಿ. ಭಾತರಾ ಚ ‘ಕಿಂ ತಾತ ಸಸೋ ಲದ್ಧೋ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ತತೋ ನಂ ಭಾತಾ ಪರಿಭಾಸಿ. ಸೋ ಮಾತುಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘ಯತೋ ಅಹಂ ಜಾತೋ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಾ’ತಿ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತಾವದೇವಸ್ಸ ಮಾತಾ ಅರೋಗಾ ಅಹೋಸಿ.

ಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನೇ ಚ ತತುತ್ತರಿಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವಿರತಿ ‘ಸಮಾದಾನವಿರತೀ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉತ್ತರವಡ್ಢಮಾನಪಬ್ಬತವಾಸೀಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಿಯ. ಸೋ ಕಿರ ಅಮ್ಬರಿಯವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಪಿಙ್ಗಲಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಂ ಕಸತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಗೋಣೋ ನಟ್ಠೋ. ಸೋ ತಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಉತ್ತರವಡ್ಢಮಾನಪಬ್ಬತಂ ಆರುಹಿ. ತತ್ರ ನಂ ಮಹಾಸಪ್ಪೋ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ಇಮಾಯಸ್ಸ ತಿಖಿಣವಾಸಿಯಾ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಾಮೀ’ತಿ. ಪುನ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ನ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ ಯ್ವಾಹಂ ಭಾವನೀಯಸ್ಸ ಗರುನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಯಾವತತಿಯಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದ’ನ್ತಿ ಅಂಸೇ ಠಪಿತಂ ತಿಖಿಣದಣ್ಡವಾಸಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಛಡ್ಡೇಸಿ. ತಾವದೇವ ನಂ ಮಹಾವಾಳೋ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ.

ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ವಿರತಿ ‘ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಭುತಿ ‘ಪಾಣಂ ಘಾತೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಏವಂ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವೇದನಾತೋ ಮೂಲತೋತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –

ತತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮತೋ’ತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಚೇತನಾಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ, ವಿರತಿಯೋಪಿ; ಅನ್ತೇ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ.

‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ, ನೋ ಮೂಲಾನಿ. ಅನ್ತೇ ತಯೋ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೇವ ಮೂಲಾನಿ ಚ. ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಹಿ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ‘ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ’ ಹೋತಿ. ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ‘ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ’, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ‘ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ’.

‘ಆರಮ್ಮಣತೋ’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ಏತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ. ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋಯೇವ ಹಿ ವೇರಮಣೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ಏವಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಾಪೇತೇ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾನಿ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ವೇದನಾತೋ’ತಿ ಸಬ್ಬೇ ಸುಖವೇದನಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ವಾ. ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಹಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

‘ಮೂಲತೋ’ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸಅಮೋಹವಸೇನ ತಿಮೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ; ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಮೂಲಾ. ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಮೂಲಾ ಹೋತಿ; ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಏಕಮೂಲಾ. ಅಲೋಭೋ ಪನ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಂ ನ ಹೋತಿ. ಅಬ್ಯಾಪಾದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಅಲೋಭಾದೋಸವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಾವ ಹೋತಿ. ಇಮೇ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ನಾಮ.

ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನಕಥಾ

ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನಂ ನಾಮ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಸಂವರೋ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ಮನೋಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ತೀಣಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ – ಸೋ ಹಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಉಭಯತ್ಥ ಚೋಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಪಞ್ಚಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ವಾಚಾಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ಮನೋಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ.

ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸಂವರೋಪಿ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ಮನೋಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಅಯಮ್ಪಿ, ಅಸಂವರೋ ವಿಯ, ತೀಣಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ಚೋಪನಕಾಯಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ವಾಚಾಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ಮನೋಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ. ತಿವಿಧಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ.

ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಮನೋಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಪನ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ತಂ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಚೋಪನಂ ಪತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ಚೋಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ. ಯಥಾ ಚ ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಪನ ವಾಚಾಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಮನೋಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚೋಪನಕಾಯವಾಚಾಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಮನೋಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಅಟ್ಠಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ. ಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ಅಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ ಮನೋಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಏತಾನಿ. ಏತಾನಿ ಪನ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಂ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಮನೋಸಂವರದ್ವಾರೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏವ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ತಿವಿಧಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ‘ಯಮಿದಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಅಟ್ಠಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಟ್ಠಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ತಸ್ಮಾ ಇದಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಿವಿಧಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತು, ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ವಾ, ಅಟ್ಠಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ವಾ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ವಾ. ‘‘ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ…ಪೇ… ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

ದ್ವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಏತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಞ್ಞಾತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಅಞ್ಞತರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏವ. ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಠಮಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಕಮೋ ನತ್ಥಿ. ರೂಪಾದೀಸು ಚಾಪಿ ಪಠಮಂ ನೀಲಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಛಾ ಪೀತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ. ಇತಿ ಇಮಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಞ್ಚೇವ, ಕಮಾಭಾವಞ್ಚ, ಕಮಾಭಾವೇಪಿ ಚ ನೀಲಪೀತಾದೀಸು ನಿಯಮಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’ತಿ ಆಹ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಚ ‘ಪಠಮಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಛಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭಾ’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ; ‘ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಅನುಲೋಮತೋ ವಾ, ಏಕನ್ತರಿಕದ್ವನ್ತರಿಕಾದಿನಯೇನ ವಾ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ ಚ ‘ಪಠಮಂ ನೀಲಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಛಾ ಪೀತಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ನಿಯಮೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ ‘ನೀಲಪೀತಕಾದೀಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇಸು ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ತಾವ ಏಕಾ ಯೋಜನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಅಪರಾ – ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ. ಇತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಏತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಪನ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯೇವಾಪನಕೇ ಅಭಿನವಂ ನತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಗಹಿತ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘ರೂಪಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ, ಇದಂ ವಾ ಇದಂ ವಾ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಕಥೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಆಗತಂ.