(೧೩) ೩. ಕುಸಿನಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಕುಸಿನಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೪. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಕುಸಿನಾರಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ಬಲಿಹರಣೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ವನಸಣ್ಡೇ. ತತ್ಥ ಕಿರ ಭೂತಬಲಿಕರಣತ್ಥಂ ಬಲಿಂ ಹರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬಲಿಹರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಕಙ್ಖಮಾನೋತಿ ಇಚ್ಛಮಾನೋ. ಸಹತ್ಥಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನ. ಸಮ್ಪವಾರೇತೀತಿ ಅಲಂ ಅಲನ್ತಿ ವಾಚಾಯ ಚೇವ ಹತ್ಥವಿಕಾರೇನ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಾಪೇತಿ. ಸಾಧು ವತ ಮಾಯನ್ತಿ ಸಾಧು ವತ ಮಂ ಅಯಂ. ಗಥಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಗೇಧೇನ ಗಥಿತೋ. ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಮುಚ್ಛನಾಯಯೇವ ಮುಚ್ಛಿತೋ. ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ. ಅನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋತಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಹಾಯ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ನ ತಾದಿಸೋ, ಸಚ್ಛನ್ದರಾಗೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ಅನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨. ಭಣ್ಡನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೫. ದುತಿಯೇ ಪಜಹಿಂಸೂತಿ ಪಜಹನ್ತಿ. ಬಹುಲಮಕಂಸೂತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಇಧಾಪಿ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾ ಮಿಸ್ಸಕಾವ ಕಥಿತಾ.

೩. ಗೋತಮಕಚೇತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೬. ತತಿಯೇ ಗೋತಮಕೇ ಚೇತಿಯೇತಿ ಗೋತಮಕಯಕ್ಖಸ್ಸ ಭವನೇ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಕದಾಚಿ ಚಾಪಾಲೇ ಚೇತಿಯೇ, ಕದಾಚಿ ಸಾರನ್ದದೇ, ಕದಾಚಿ ಬಹುಪುತ್ತೇ, ಕದಾಚಿ ಗೋತಮಕೇತಿ ಏವಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದೇವಕುಲೇಸುಯೇವ ವಿಹಾಸಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಾಲೇ ವೇಸಾಲಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಗೋತಮಕಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಭವನಟ್ಠಾನೇ ವಿಹಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಗೋತಮಕೇ ಚೇತಿಯೇ’’ತಿ. ಏತದವೋಚಾತಿ ಏತಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ಅವೋಚ.

ಇದಞ್ಚ ಭಗವತಾ ಸುತ್ತಂ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕತರಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ? ಮೂಲಪರಿಯಾಯಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೧ ಆದಯೋ). ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತಾ ಅತ್ತನಾ ಉಗ್ಗಹಿತಬುದ್ಧವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾನನಮದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಕಥೇನ್ತೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಞಾತಮೇವ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಸತ್ಥಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಮುಖಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ದೇಸೇಸಿ. ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದೇಸನಾಯ ನೇವ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ, ನ ಗತಟ್ಠಾನಂ ಅದ್ದಸಂಸು. ಅಪಸ್ಸನ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ‘ಮಯ್ಹಂ ಕಥಾ ನಿಯ್ಯಾತೀ’ತಿ ಮುಖಸಮ್ಪತ್ತಮೇವ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಮನಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಆರಭಿ.

ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ, ಬಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ನವ ಹೇತೂ, ಸತ್ತ ಫಸ್ಸಾ, ಸತ್ತ ವೇದನಾ, ಸತ್ತ ಚೇತನಾ, ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ, ಸತ್ತ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ, ತಥಾ – ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನಿದಾನನ್ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಮಿ, ನೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ. ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಹರಣೇನ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಮಿ, ನೋ ಅಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ಅಲಞ್ಚ ಪನ ವೋತಿ ಯುತ್ತಞ್ಚ ಪನ ತುಮ್ಹಾಕಂ. ತುಟ್ಠಿಯಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಗುಣತೋ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಯುತ್ತಮೇವ ತುಟ್ಠಿಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥಾತಿ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಪಥವಿಕಮ್ಪೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇಪಿ ಅಹೋಸಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಕಿರ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಅಭಿರುಳ್ಹೇ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಉತ್ತರಭಾಗೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭವಗ್ಗಂ ಅಭಿಹನನ್ತೋ ವಿಯ. ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಂ ಗತೇ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಪಾಚೀನಭಾಗೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭವಗ್ಗಂ ಅಭಿಹನನ್ತೋ ವಿಯ. ಉತ್ತರದಿಸಂ ಗತೇ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ವಿಯ, ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭವಗ್ಗಂ ಅಭಿಹನನ್ತೋ ವಿಯ. ಪಾಚೀನದಿಸಂ ಗತೇ ಪಾಚೀನದಿಸಾಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ವಿಯ, ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭವಗ್ಗಂ ಅಭಿಹನನ್ತೋ ವಿಯ. ಬೋಧಿರುಕ್ಖೋಪಿ ಸಕಿಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ವಿಯ, ಸಕಿಂ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭವಗ್ಗಂ ಅಭಿಹನನ್ತೋ ವಿಯ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದಿವಸೇ ಏವಂ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೀ ಮಹಾಪಥವೀ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ.

೪. ಭರಣ್ಡುಕಾಲಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೭. ಚತುತ್ಥೇ ಕೇವಲಕಪ್ಪನ್ತಿ ಸಕಲಕಪ್ಪಂ. ಅನ್ವಾಹಿಣ್ಡನ್ತೋತಿ ವಿಚರನ್ತೋ. ನಾದ್ದಸಾತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ನ ಅದ್ದಸ? ಅಯಂ ಕಿರ ಭರಣ್ಡು ಕಾಲಾಮೋ ಸಕ್ಯಾನಂ ಅಗ್ಗಪಿಣ್ಡಂ ಖಾದನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ತಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ಏಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಸಮುಟ್ಠಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ಏವಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋ ಆವಸಥೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ತಸ್ಮಾ ನ ಅದ್ದಸ. ಪುರಾಣಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಪೋರಾಣಕೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ಸೋ ಕಿರ ಆಳಾರಕಾಲಾಮಕಾಲೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಸ್ಸಮೇ ಅಹೋಸಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇವಮಾಹ. ಸನ್ಥರಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಹೀತಿ ಸನ್ಥರಿತಬ್ಬಂ ಸನ್ಥರಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ಥರಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾತಿ ಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚಕೇ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ. ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ನ ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ರೂಪಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಭೂತಂ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ನ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ವೇದನಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ನಿಟ್ಠಾತಿ ಗತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ. ಉದಾಹು ಪುಥೂತಿ ಉದಾಹು ನಾನಾ.

೫. ಹತ್ಥಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೮. ಪಞ್ಚಮೇ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದೋ ಖಯಸುನ್ದರಾಭಿರೂಪಅಬ್ಭನುಮೋದನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಖಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರೋ ಚ ಪಣೀತತರೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೦) ಸುನ್ದರೇ.

‘‘ಕೋ ಮೇ ವನ್ದತಿ ಪಾದಾನಿ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಯಸಸಾ ಜಲಂ;

ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೮೫೭) –

ಏವಮಾದೀಸು ಅಭಿರೂಪೇ. ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧೫) ಅಬ್ಭನುಮೋದನೇ. ಇಧ ಪನ ಸುನ್ದರೇ. ತೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಇಟ್ಠಾಯ ಕನ್ತಾಯ ಮನಾಪಾಯ ರತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾತಿ ಇಧ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದೋ ಅಭಿರೂಪೇ, ವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಪನ ಛವಿಥುತಿಕುಲವಗ್ಗಕಾರಣಸಣ್ಠಾನಪಮಾಣರೂಪಾಯತನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಸಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೯; ಸು. ನಿ. ೫೫೩) ಛವಿಯಂ. ‘‘ಕದಾ ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾ ಪನ ತೇ ಗಹಪತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೭೭) ಥುತಿಯಂ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭೋ ಗೋತಮ, ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೧೫) ಕುಲವಗ್ಗೇ. ‘‘ಅಥ ಕೇನ ನು ವಣ್ಣೇನ, ಗನ್ಧತ್ಥೇನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೪) ಕಾರಣೇ. ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಹತ್ಥಿರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೮) ಸಣ್ಠಾನೇ. ‘‘ತಯೋ ಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೬೦೨) ಪಮಾಣೇ. ‘‘ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ರೂಪಾಯತನೇ. ಸೋ ಇಧ ಛವಿಯಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾತಿ ಅಭಿರೂಪಚ್ಛವಿ, ಇಟ್ಠವಣ್ಣಾ ಮನಾಪವಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕೇವಲಕಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸಯೇಭುಯ್ಯಾಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸಾನತಿರೇಕದಳ್ಹತ್ಥವಿಸಂಯೋಗಾದಿಅನೇಕತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧) ಅನವಸೇಸತಾ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕೇವಲಕಪ್ಪಾ ಚ ಅಙ್ಗಮಗಧಾ ಪಹೂತಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ಆದಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮಹಾವ. ೪೩) ಯೇಭುಯ್ಯತಾ. ‘‘ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ವಿಭ. ೨೨೫) ಅಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸತಾ. ‘‘ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕಂ ನೂನ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮಹಾವ. ೨೪೪) ಅನತಿರೇಕತಾ. ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ, ಭನ್ತೇ, ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸ ಬಾಹಿಯೋ ನಾಮ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋ ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ ಸಙ್ಘಭೇದಾಯ ಠಿತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೩) ದಳ್ಹತ್ಥತಾ. ‘‘ಕೇವಲೀ ವುಸಿತವಾ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೭) ವಿಸಂಯೋಗೋ. ಇಧ ಪನ ಅನವಸೇಸತಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಅಭಿಸದ್ದಹನವೋಹಾರಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಛೇದನವಿಕಪ್ಪಲೇಸಸಮನ್ತಭಾವಾದಿಅನೇಕತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಓಕಪ್ಪನಿಯಮೇತಂ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ, ಯಥಾ ತಂ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಅಭಿಸದ್ದಹನಮತ್ಥೋ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹಿ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಚೂಳವ. ೨೫೦) ವೋಹಾರೋ. ‘‘ಯೇನ ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಕಾಲೋ. ‘‘ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೧೦೯೮; ಚೂಳನಿ. ಕಪ್ಪಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೧೭, ಕಪ್ಪಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೬೧) ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೩೬೮; ವಿ. ವ. ೧೦೯೪) ಛೇದನಂ. ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ದ್ವಙ್ಗುಲಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಚೂಳವ. ೪೪೬) ವಿಕಪ್ಪೋ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಪ್ಪೋ ನಿಪಜ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೮೦) ಲೇಸೋ. ‘‘ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ ವೇಳುವನಂ ಓಭಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೪) ಸಮನ್ತಭಾವೋ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸಮನ್ತಭಾವೋ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ ಜೇತವನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನವಸೇಸಂ ಸಮನ್ತತೋ ಜೇತವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಓಭಾಸೇತ್ವಾತಿ ಆಭಾಯ ಫರಿತ್ವಾ. ವಾಲುಕಾಯಾತಿ ಸಣ್ಹಾಯ ವಾಲುಕಾಯ. ನ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಓಳಾರಿಕನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವತಾಯ ಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಅತ್ತಭಾವೋ ಓಳಾರಿಕೋ ಮಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಪಥವೀ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಗ್ಗಹಿತಬುದ್ಧವಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಪ್ಪವತ್ತಿನೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಸಜ್ಝಾಯಮೂಳ್ಹಕಾ ವಾಚಾ ಪರಿಹೀನಾಯೇವ ಅಹೇಸುಂ. ಅಪ್ಪಟಿವಾನೋತಿ ಅನಿವತ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ.

ದಸ್ಸನಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಸ್ಸ. ಉಪಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ. ಅಧಿಸೀಲನ್ತಿ ದಸವಿಧಂ ಸೀಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಧಿಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅವಿಹಂ ಗತೋತಿ ಅವಿಹಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋಸ್ಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೬. ಕಟುವಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೯. ಛಟ್ಠೇ ಗೋಯೋಗಪಿಲಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ಗಾವೀನಂ ವಿಕ್ಕಯಟ್ಠಾನೇ ಉಟ್ಠಿತಪಿಲಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ. ರಿತ್ತಸ್ಸಾದನ್ತಿ ಝಾನಸುಖಾಭಾವೇನ ರಿತ್ತಸ್ಸಾದಂ. ಬಾಹಿರಸ್ಸಾದನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಸುಖವಸೇನ ಬಾಹಿರಸ್ಸಾದಂ. ಕಟುವಿಯನ್ತಿ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಂ. ಆಮಗನ್ಧೇನಾತಿ ಕೋಧಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಸ್ಸಗನ್ಧೇನ. ಅವಸ್ಸುತನ್ತಿ ತಿನ್ತಂ. ಮಕ್ಖಿಕಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಕ್ಖಿಕಾ. ನಾನುಪತಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಟ್ಠಾಯ ನ ಅನುಬನ್ಧಿಸ್ಸನ್ತಿ. ನಾನ್ವಾಸ್ಸವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನ ಖಾದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸಂವೇಗಮಾಪಾದೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಜಾತೋ.

ಕಟುವಿಯಕತೋತಿ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಕತೋ. ಆರಕಾ ಹೋತೀತಿ ದೂರೇ ಹೋತಿ. ವಿಘಾತಸ್ಸೇವ ಭಾಗವಾತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಭಾಗೀ. ಚರೇತೀತಿ ಚರತಿ ಗಚ್ಛತಿ. ದುಮ್ಮೇಧೋತಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ, ಗಾಥಾಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ. ಸತ್ತಮೇ ವಟ್ಟಮೇವ ಭಾಸಿತಂ.

೮. ದುತಿಯಅನುರುದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಇದಂ ತೇ ಮಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಯಂ ತೇ ನವವಿಧೇನ ವಡ್ಢಿತಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ತೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇದಂ ತವ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಭಾವೋ. ಇದಂ ತೇ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇದಂ ತವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ.

೯. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೨. ನವಮೇ ಆವಹನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಆವಹತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋವ ಹುತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ವಿವಟೋ ವಿರೋಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕತೋ ಉಭತೋ ಅತ್ತತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಕತೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ವಿವಟತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಏಕತೋ ವಿವಟಂ ನಾಮ ಅಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ಉಭತೋ ವಿವಟಂ ನಾಮ ಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ಅತ್ತತೋ ವಿವಟಂ ನಾಮ ಪಟಿಲದ್ಧಧಮ್ಮಗುಣೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಕವಿವಟಂ ನಾಮ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ.

೧೦. ಲೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೩. ದಸಮೇ ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ನಿರನ್ತರಂ. ಆಗಾಳ್ಹೇನಾತಿ ಗಾಳ್ಹೇನ ಕಕ್ಖಳೇನ. ಫರುಸೇನಾತಿ ಫರುಸವಚನೇನ. ಗಾಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಫರುಸಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಮನಾಪೇನಾತಿ ಮನಂ ಅನಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ಅವಡ್ಢನ್ತೇನ. ಸನ್ಧಿಯತಿಮೇವಾತಿ ಘಟಿಯತಿಯೇವ. ಸಂಸನ್ದತಿಮೇವಾತಿ ನಿರನ್ತರೋವ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮೋದತಿಮೇವಾತಿ ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಕುಸಿನಾರವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.