೨. ರಥಕಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಞಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಞಾತೋತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ ಪಾಕಟೋ. ಅನನುಲೋಮಿಕೇತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಅನನುಲೋಮಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನನುಲೋಮಿಕೇ. ಕಾಯಕಮ್ಮೇತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಮ್ಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇ. ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಏತಂ, ನ ಏವರೂಪೇ ಸಮಾದಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ದಿಸಾ ನಮಸ್ಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಭೂತಬಲಿಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏವರೂಪೇ ಸಮಾದಪೇತಿ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ವಚೀಕಮ್ಮೇಪಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ಓಳಾರಿಕಾನಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ ಅದಾತುಕಾಮೇನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಞ್ಚನಮುಸಾವಾದೋ ನಾಮ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏವರೂಪೇ ಸಮಾದಪೇತಿ. ಮನೋಕಮ್ಮೇಪಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಓಳಾರಿಕಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ಪನ ಅನನುಲೋಮಿಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮಾದಪೇತಿ ನಾಮ ದಕ್ಖಿಣವಿಹಾರವಾಸಿತ್ಥೇರೋ ವಿಯ. ತಂ ಕಿರ ಥೇರಂ ಏಕೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಕೀದಿಸೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಮೇತ್ತಾಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಥೇರೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಂ ಅನಾಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸ ಚ ಭರಿಯಾ ಪಿಯಾ ಹೋತಿ ಮನಾಪಾ, ಸೋ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೋ ಉಮ್ಮಾದಂ ಪಾಪುಣಿ. ಕಥಂ ಪನೇಸ ಬಹುಜನಅಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ? ಏವರೂಪಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಯೋ ಚೇವ ಉಪಟ್ಠಾಕಾದಯೋ ಚ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಮಿತ್ತಭೂತಾ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸೇಸದೇವತಾ ಚ ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ನ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತೇನ ಕತಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಮೇಸ ಬಹುಜನಅಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ.

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಆದೀನಂಯೇವ ವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮಾದಪೇತಿ ನಾಮ ಕೋಳಿತವಿಹಾರವಾಸೀ ಚತುನಿಕಾಯಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ ನನ್ದಾಭಯತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಪೋತಲಿಯವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರೋಗೇ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ಕನಿಟ್ಠಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಮಯ್ಹಂ ಸಲ್ಲಹುಕಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ. ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ? ಕಿಮತ್ಥಿಕೋ ಏಸ, ಆವುಸೋತಿ? ಭನ್ತೇ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಉಪಾದಾರೂಪಂ, ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪೇ ದಿಟ್ಠೇ ತೇವೀಸತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸೋ ‘‘ವಟ್ಟಿಸ್ಸತಿ, ಆವುಸೋ, ಏತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ತಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ಅಥ ನಂ ಥೇರಂ ಬಹಿವಿಹಾರಾ ಅನಿಕ್ಖನ್ತಮೇವ ಪಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ, ‘‘ಆವುಸೋ, ಮಹಾಅವಸ್ಸಯೋಸಿ ಮಯ್ಹಂ ಜಾತೋ’’ತಿ ಕನಿಟ್ಠತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಯೋ ‘‘ಅಯಂ ನ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತೇನ ಕತಮೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೨. ಸಾರಣೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ. ಮುದ್ಧಾವಸಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರಾಜಾಭಿಸೇಕೇನ ಮುದ್ಧನಿ ಅಭಿಸಿತ್ತಸ್ಸ. ಸಾರಣೀಯಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಸರಿತಬ್ಬಾನಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನೀಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಜಾತೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಯಾವಜೀವಂ ಸಾರಣೀಯನ್ತಿ ದಹರಕಾಲೇ ಜಾನಿತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ಮಾತಾಪಿತುಆದೀಹಿ ಞಾತಕೇಹಿ ವಾ ದಾಸಾದೀಹಿ ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಅಸುಕಜನಪದೇ ಅಸುಕನಗರೇ ಅಸುಕದಿವಸೇ ಅಸುಕನಕ್ಖತ್ತೇ ಜಾತೋ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತೇ ಸುತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಜೀವಂ ಸರತಿ ನ ಸಮ್ಮುಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಾವಜೀವಂ ಸಾರಣೀಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುತಿಯನ್ತಿ ಅಭಿಸೇಕಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ಬಲವತುಟ್ಠಿಕರಂ ಹೋತಿ, ತೇನಸ್ಸ ತಂ ಯಾವಜೀವಂ ಸಾರಣೀಯಂ. ಸಙ್ಗಾಮವಿಜಯಟ್ಠಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಸಙ್ಗಾಮನ್ತಿ ಯುದ್ಧಂ. ಅಭಿವಿಜಿನಿತ್ವಾತಿ ಜಿನಿತ್ವಾ ಸತ್ತುಮದ್ದನಂ ಕತ್ವಾ. ತಮೇವ ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸನ್ತಿ ತಮೇವ ಸಙ್ಗಾಮಟ್ಠಾನಂ. ಅಜ್ಝಾವಸತೀತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಆವಸತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಜಾತಿಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಾಸನೇ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ಕಾರಣಂ ಆಭತಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಾರಣೀಯಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕರಟ್ಠೇ ಅಸುಕಜನಪದೇ ಅಸುಕವಿಹಾರೇ ಅಸುಕಮಾಳಕೇ ಅಸುಕದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ಅಸುಕಚಙ್ಕಮೇ ಅಸುಕರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಯಾವಜೀವಂ ಸರಿತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ ನ ಸಮ್ಮುಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಏತ್ತಕೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಮೇತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಸಾರಣೀಯಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕರಟ್ಠೇ…ಪೇ… ಅಸುಕರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಯಾವಜೀವಂ ಸಾರಣೀಯಂ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನೀಯಂ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯಾತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇನ. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಧಿಂ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಪಞ್ಞಂ. ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾವ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ. ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ಸಾರಣೀಯನ್ತಿ ‘‘ಮಯಾ ಅಸುಕರಟ್ಠೇ…ಪೇ… ಅಸುಕರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅರಹತ್ತಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಯಾವಜೀವಂ ಸಾರಣೀಯಂ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನೀಯನ್ತಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ.

೩. ಆಸಂಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯೇ ಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ನಿರಾಸೋತಿ ಅನಾಸೋ ಅಪತ್ಥನೋ. ಆಸಂಸೋತಿ ಆಸಂಸಮಾನೋ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ. ವಿಗತಾಸೋತಿ ಅಪಗತಾಸೋ. ಚಣ್ಡಾಲಕುಲೇತಿ ಚಣ್ಡಾಲಾನಂ ಕುಲೇ. ವೇನಕುಲೇತಿ ವಿಲೀವಕಾರಕುಲೇ. ನೇಸಾದಕುಲೇತಿ ಮಿಗಲುದ್ದಕಾನಂ ಕುಲೇ. ರಥಕಾರಕುಲೇತಿ ಚಮ್ಮಕಾರಕುಲೇ. ಪುಕ್ಕುಸಕುಲೇತಿ ಪುಪ್ಫಚ್ಛಡ್ಡಕಕುಲೇ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಕುಲವಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ನೀಚಕುಲೇ ಜಾತೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಅಡ್ಢೋ ಹೋತಿ ಮಹದ್ಧನೋ, ಅಯಂ ಪನ ನ ತಾದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಭೋಗವಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದಲಿದ್ದೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಲಿದ್ದೇತಿ ದಾಲಿದ್ದಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇ. ಅಪ್ಪನ್ನಪಾನಭೋಜನೇತಿ ಪರಿತ್ತಕಅನ್ನಪಾನಭೋಜನೇ. ಕಸಿರವುತ್ತಿಕೇತಿ ದುಕ್ಖಜೀವಿಕೇ, ಯತ್ಥ ವಾಯಾಮೇನ ಪಯೋಗೇನ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥ ಕಸಿರೇನ ಘಾಸಚ್ಛಾದೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ದುಕ್ಖೇನ ಯಾಗುಭತ್ತಘಾಸೋ ಚ ಕೋಪೀನಮತ್ತಂ ಅಚ್ಛಾದನಞ್ಚ ಲಬ್ಭತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚೋ ನೀಚಕುಲೇ ಜಾತೋಪಿ ಉಪಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅತ್ತಭಾವಸಮಿದ್ಧಿಯಂ ಠಿತೋ, ಅಯಞ್ಚ ನ ತಾದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸರೀರವಿಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿ ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕೋ ವಿಯ ಝಾಮಖಾಣುವಣ್ಣೋ. ದುದ್ದಸಿಕೋತಿ ವಿಜಾತಮಾತುಯಾಪಿ ಅಮನಾಪದಸ್ಸನೋ. ಓಕೋಟಿಮಕೋತಿ ಲಕುಣ್ಡಕೋ. ಕಾಣೋತಿ ಏಕಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ ಉಭಯಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ. ಕುಣೀತಿ ಏಕಹತ್ಥಕುಣೀ ವಾ ಉಭಯಹತ್ಥಕುಣೀ ವಾ. ಖಞ್ಜೋತಿ ಏಕಪಾದಖಞ್ಜೋ ವಾ ಉಭಯಪಾದಖಞ್ಜೋ ವಾ. ಪಕ್ಖಹತೋತಿ ಹತಪಕ್ಖೋ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ. ಪದೀಪೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟಿತೇಲಕಪಲ್ಲಕಾದಿನೋ ಪದೀಪಉಪಕರಣಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ನ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ? ನೀಚಕುಲೇ ಜಾತತ್ತಾ.

ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಜೇಟ್ಠೇ ಸತಿ ಕನಿಟ್ಠೋ ಆಸಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಆಹ. ಆಭಿಸೇಕೋತಿ ಜೇಟ್ಠೋಪಿ ನ ಅಭಿಸೇಕಾರಹೋ ಆಸಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಭಿಸೇಕೋತಿ ಆಹ. ಅನಭಿಸಿತ್ತೋತಿ ಅಭಿಸೇಕಾರಹೋಪಿ ಕಾಣಕುಣಿಆದಿದೋಸರಹಿತೋ ಸಕಿಂ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ ಪುನ ಅಭಿಸೇಕೇ ಆಸಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಭಿಸಿತ್ತೋತಿ ಆಹ. ಅಚಲಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಜೇಟ್ಠೋಪಿ ಆಭಿಸೇಕೋ ಅನಭಿಸಿತ್ತೋ ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ, ಸೋಪಿ ಅಭಿಸೇಕೇ ಆಸಂ ನ ಕರೋತಿ. ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕೋ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಮಸ್ಸುಭೇದೋ ಅಚಲಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ರಜ್ಜಂ ವಿಚಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಚಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಹೋತಿ? ಮಹಾಜಾತಿತಾಯ.

ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ನಿಸ್ಸೀಲೋ. ಪಾಪಧಮ್ಮೋತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ. ಅಸುಚೀತಿ ಅಸುಚೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಸಙ್ಕಾಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಇಮಿನಾ ಕತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರೇಸಂ ಆಸಙ್ಕನೀಯಸಮಾಚಾರೋ, ಅತ್ತನಾಯೇವ ವಾ ಸಙ್ಕಾಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ, ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಮನ್ತಯನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಕಚ್ಚಿ ನು ಖೋ ಮಯಾ ಕತಕಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಸ್ಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಸ್ಸಮಣೋ ಹುತ್ವಾವ ಸಮಣಪತಿರೂಪಕತಾಯ ‘‘ಸಮಣೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞೋ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಞ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸುನಿವತ್ಥೇ ಸುಪಾರುತೇ ಸುಮ್ಭಕಪತ್ತಧರೇ ಗಾಮನಿಗಮರಾಜಧಾನೀಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಆಕಾರೇನ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ‘‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಾದೀನಿ ಪವಿಸನ್ತೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಲಾಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ. ಅನ್ತೋಪೂತೀತಿ ಪೂತಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ. ಅವಸ್ಸುತೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ತಿನ್ತೋ. ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತರಾಗಾದಿಕಚವರೋ. ತಸ್ಸ ನ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ? ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಹೋತಿ? ಮಹಾಸೀಲಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ.

೪. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ರಾಜಾ. ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ವತ್ತಿತಂ ವಾ ಅನೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ. ಧಮ್ಮೇನೇವ ದಸವಿಧೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತೇನ ರಾಜಾ ಜಾತೋತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಸೋಪಿ ನ ಅರಾಜಕನ್ತಿ ಸೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಯರಾಜಾನಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕಂ ನಾಮ ವತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಸತ್ಥಾ ದೇಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಅಪಾಪೇತ್ವಾವ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಬಹೂ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ತಥಾರೂಪಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಅಥಾಹಂ ತೇಹಿ ಪುಟ್ಠೋ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಅಥೇಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕೋ ಪನ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ. ಭಗವಾಪಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮೋ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಮೇವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಧಮ್ಮಂ. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತಸಾ ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ. ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕತೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಟ್ಠು ಕತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇತಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾರವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ಗರುಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಾಯಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣಾದೀಹಿ ನೀಚವುತ್ತಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತೂತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಜಮಿವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಕೇತುಮಿವ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತು ಚ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿಭೂತಾಗತಭಾವೇನ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಚ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ. ಧಮ್ಮಿಕಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಂ ಸಂವಿದಹತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕಾ, ರಕ್ಖಾ ಚ ಆವರಣಞ್ಚ ಗುತ್ತಿ ಚ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಪರಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಖನ್ತಿಆದಯೋ ರಕ್ಖಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖತಿ. ಖನ್ತಿಯಾ ಅವಿಹಿಂಸಾಯ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ ಅನುದ್ದಯಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೮೫). ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಗೇಹಾದೀನಿ ಆವರಣಂ. ಚೋರಾದಿಉಪದ್ದವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಗೋಪಾಯನಾ ಗುತ್ತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸುಟ್ಠು ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಯತ್ಥ ಸಾ ಸಂವಿದಹಿತಬ್ಬಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅನ್ತೋಜನಸಙ್ಖಾತಂ ಪುತ್ತದಾರಂ ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ವತ್ಥಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ಚಸ್ಸ ದದಮಾನೋ ಸಬ್ಬೋಪದ್ದವೇ ಚಸ್ಸ ನಿವಾರಯಮಾನೋ ಧಮ್ಮಿಕಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಂ ಸಂವಿದಹತಿ ನಾಮ. ಖತ್ತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಅಭಿಸಿತ್ತಖತ್ತಿಯಾ ಭದ್ರಅಸ್ಸಾಜಾನೀಯಾದಿರತನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಉಪಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಾ, ಅನುಯನ್ತಾ ಖತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಅನುರೂಪಯಾನವಾಹನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಪರಿತೋಸೇತಬ್ಬಾ, ಬಲಕಾಯೋ ಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮೇತ್ವಾ ಭತ್ತವೇತನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅನ್ನಪಾನವತ್ಥಾದಿನಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇನ, ಗಹಪತಿಕಾ ಭತ್ತಬೀಜನಙ್ಗಲಬಲಿಬದ್ದಾದಿಸಮ್ಪದಾನೇನ, ತಥಾ ನಿಗಮವಾಸಿನೋ ನೇಗಮಾ ಜನಪದವಾಸಿನೋ ಚ ಜಾನಪದಾ. ಸಮಿತಪಾಪಬಾಹಿತಪಾಪಾ ಪನ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರಸಮ್ಪದಾನೇನ ಸಕ್ಕಾತಬ್ಬಾ, ಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋ ಅಭಯದಾನೇನ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತಬ್ಬಾ.

ಧಮ್ಮೇನೇವ ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮೇನೇವ ಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ತಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ತಂ ತೇನ ಏವಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಆಣಾಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಂ ಹೋತಿ. ಕೇನಚಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನಾತಿ ದೇವತಾ ನಾಮ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ಅಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನಾತಿ ಪಟಿಅತ್ಥಿಕೇನ, ಪಟಿಸತ್ತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಿಕೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ತಥಾಗತೋ ಪನ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮವಸೇನ. ಧಮ್ಮರಾಜಾತಿ ನವಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಹಿ ಮಹಾಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಧಮ್ಮಂಯೇವಾತಿ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಮೇವ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಗರುಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಅಪಚಾಯಮಾನೋ. ಸೋವಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಧಜೋತಿ ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ. ಸೋವಸ್ಸ ಕೇತೂತಿ ಧಮ್ಮಕೇತು. ತಮೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ. ಧಮ್ಮಿಕಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮದಾಯಿಕರಕ್ಖಞ್ಚ ಆವರಣಞ್ಚ ಗುತ್ತಿಞ್ಚ. ಸಂವಿದಹತೀತಿ ಠಪೇತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಏವರೂಪನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಸುಚರಿತಂ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಥೇತ್ವಾ. ಧಮ್ಮೇನೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇನೇವ ಅಸದಿಸಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ತಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ತಂ ಏವಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಏತೇಸು ಸಮಣಾದೀಸು ಏಕೇನಪಿ ಪಟಿವತ್ತೇತುಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

೫. ಸಚೇತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಸಿಪತನೇತಿ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಇಸೀನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಾಯ ಚೇವ ಉಪೋಸಥಕರಣತ್ಥಾಯ ಚ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪತನೇ, ಸನ್ನಿಪಾತಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪದನೇತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ. ಮಿಗದಾಯೇತಿ ಮಿಗಾನಂ ಅಭಯತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನೇ. ಛಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಛಾರತ್ತೂನೇಹೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ರಞ್ಞಾ ಆಣತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ಸಬ್ಬೂಪಕರಣಾನಿ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಗಾಮದ್ವಾರಗಾಮಮಜ್ಝದೇವಕುಲಸುಸಾನಾದೀಸು ಠಿತರುಕ್ಖೇ ಚೇವ ಝಾಮಪತಿತಸುಕ್ಖರುಕ್ಖೇ ಚ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನಪದೇಸೇ ಠಿತೇ ಸಬ್ಬದೋಸವಿವಜ್ಜಿತೇ ನಾಭಿಅರನೇಮೀನಂ ಅನುರೂಪೇ ರುಕ್ಖೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಅಕಾಸಿ. ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖೇ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಚೇವ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಏತ್ತಕೋ ಕಾಲೋ ವೀತಿವತ್ತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಛಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಛಾರತ್ತೂನೇಹೀ’’ತಿ. ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ. ನೇಸನ್ತಿ ನ ಏಸಂ. ಅತ್ಥೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ಏಸಂ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಗತೀತಿ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಗಮನಂ. ಚಿಙ್ಗುಲಾಯಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ. ಅಕ್ಖಾಹತಂ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅಕ್ಖೇ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಠಪಿತಮಿವ.

ಸದೋಸಾತಿ ಸಗಣ್ಡಾ ಉಣ್ಣತೋಣತಟ್ಠಾನಯುತ್ತಾ. ಸಕಸಾವಾತಿ ಪೂತಿಸಾರೇನ ಚೇವ ಫೇಗ್ಗುನಾ ಚ ಯುತ್ತಾ. ಕಾಯವಙ್ಕಾತಿಆದೀನಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ನಾಮಾನಿ. ಏವಂ ಪಪತಿತಾತಿ ಏವಂ ಗುಣಪತನೇನ ಪತಿತಾ. ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ಗುಣೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾ ಪಪತಿತಾ ನಾಮ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ. ತೇಸುಪಿ ಪುರಿಮಾ ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುದಾಚಾರಕ್ಖಣೇ ಪಪತಿತಾ ನಾಮ, ಖೀಣಾಸವಾ ಪನ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೀನಕಾಯವಙ್ಕಾದಯೋ ಪಪತನ್ತಿ, ಪಹೀನಕಾಯವಙ್ಕಾದಯೋ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಕಾಯವಙ್ಕಾದೀನಂ ಪನ ಏವಂ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಿಸುಣಾವಾಚಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ತಾವ ಛ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಫರುಸಾವಾಚಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ದ್ವೇ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ಅಭಿಜ್ಝಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋತಿ ದ್ವೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾತಿ.

೬. ಅಪಣ್ಣಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅವಿರದ್ಧಪಟಿಪದಂ ಏಕಂಸಪಟಿಪದಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಟಿಪದಂ ಕಾರಣಪಟಿಪದಂ ಸಾರಪಟಿಪದಂ ಮಣ್ಡಪಟಿಪದಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನ ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ. ಏವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ ಉಪಾಸಕೋ ವಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ವಾ ಮನುಸ್ಸದೇವನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಹಾಯತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪನ ತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಅತೀತೇ ಕನ್ತಾರದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ದ್ವೀಸು ಸತ್ಥವಾಹೇಸು ಯಕ್ಖಸ್ಸ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಾಲಸತ್ಥವಾಹೋ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ಥೇನ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪತ್ತೋ, ಯಕ್ಖಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉದಕದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಉದಕಂ ಛಡ್ಡೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಕೇ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪಣ್ಡಿತಸತ್ಥವಾಹೋ ವಿಯ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅಪಣ್ಣಕಂ ಠಾನಮೇಕೇ, ದುತಿಯಂ ಆಹು ತಕ್ಕಿಕಾ;

ಏತದಞ್ಞಾಯ ಮೇಧಾವೀ, ತಂ ಗಣ್ಹೇ ಯದಪಣ್ಣಕ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೧);

ಯೋನಿ ಚಸ್ಸ ಆರದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೋನೀತಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಸ್ಸಪಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ. ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೋನಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೨) ಹಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮ. ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ ಭೂಮಿಜ ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೨೬) ಕಾರಣಂ. ‘‘ನ ಚಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೫೭; ಧ. ಪ. ೩೯೬) ಚ ‘‘ತಮೇನಂ ಕಮ್ಮಜವಾತಾ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂಪಾದಂ ಅಧೋಸಿರಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಮಾತು ಯೋನಿಮುಖೇ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೋ. ಇಧ ಪನ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಆರದ್ಧಾತಿ ಪಗ್ಗಹಿತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪಿ ಸನ್ದನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭು, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಸವನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಸವಾ, ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಆಕಾರೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ, ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಲೋಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇಯೇವ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಆಯತಂ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಯತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಮ್ಮೇಪಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾಯೇವ ಆಸವಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾಪಿ. ಸುತ್ತೇಸು ಹಿ ‘‘ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂಯೇವ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೨) ಏತ್ಥ ವಿವಾದಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ.

‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ;

ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ;

ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೬) –

ಏತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಂ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯; ಅ. ನಿ. ೨.೨೦೨-೨೩೦) ಏತ್ಥ ಪರೂಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಧಬನ್ಧಾದಯೋ ಚೇವ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಭೂತಾ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾ.

ತೇ ಪನೇತೇ ಆಸವಾ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ತಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತೇ ಹಿ ವಿನಯೇ ತಾವ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯; ಅ. ನಿ. ೨.೨೦೨-೨೩೦) ದ್ವೇಧಾ ಆಗತಾ. ಸಳಾಯತನೇ ‘‘ತಯೋ ಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಸವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೧) ತಿಧಾ ಆಗತಾ. ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು (ಚೂಳನಿ. ಜತುಕಣ್ಣಿಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೬೯; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೦೭) ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೨-೧೧೦೬; ವಿಭ. ೯೩೭) ಚ ತೇಯೇವ ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಸಹ ಚತುಧಾ ಆಗತಾ. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ನಿರಯಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ದೇವಲೋಕಗಾಮಿನಿಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩) ಪಞ್ಚಧಾ ಆಗತಾ. ಕಮ್ಮಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಆಸವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಸಂವರಾಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ನಯೇನ ಛಧಾ ಆಗತಾ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಯಾಯೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪ ಆದಯೋ) ತೇಯೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಧಾ ಆಗತಾ. ಇಧ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆಸವಾನಂ ಸರಸಭೇದೋಪಿ ಖೀಣಾಕಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿಪಿ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಯೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆಸವಾನಂ ಸರಸಭೇದೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಜಾನತೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೩; ಇತಿವು. ೧೦೨) ಏತ್ಥ ಆಸವಪ್ಪಹಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಕ್ಖಯೋ ಅಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಖೀಣಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ;

ಖಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೬೨) –

ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ.

‘‘ಪರವಜ್ಜಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಿನೋ;

ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆರಾ ಸೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೫೩) –

ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಫಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ, ಅರಹತ್ತಫಲತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪಿಹಿತದ್ವಾರೋ. ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಭೋಜನಸ್ಮಿಂ ಪಮಾಣಞ್ಞೂ, ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಜಾಗರಣಭಾವಂ ಅನುಯುತ್ತೋ, ಜಾಗರಣೇಯೇವ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಠಪಿತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಭಜನ್ತೋ ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೫) ವಿತ್ಥಾರಿತೋ, ತಥಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತಿ ನೇವ ದವಾಯಾತಿಆದೀನಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೮). ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ. ನೀವರಣಾನಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಆವರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆವರಣೀಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸೀಹೋ ವಿಯ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ. ಪಾದೇ ಪಾದಂ ಅಚ್ಚಾಧಾಯಾತಿ ವಾಮಪಾದಂ ದಕ್ಖಿಣಪಾದೇ ಅತಿಆಧಾಯ. ಸಮಂ ಠಪಿತೇ ಹಿ ಪಾದೇ ಜಾಣುಕೇನ ಜಾಣುಕಂ ಗೋಪ್ಫಕೇನ ಚ ಗೋಪ್ಫಕಂ ಘಟೀಯತಿ, ತತೋ ವೇದನಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ಥೋಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಸ ಪಾದಂ ಠಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಾದೇ ಪಾದಂ ಅಚ್ಚಾಧಾಯಾ’’ತಿ.

ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸತಿಯಾ ಚೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಕಥಂ ಪನೇಸ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ? ಪುರಿಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ. ಅಯಂ ಹಿ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಯ ಓಕ್ಕಮನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಞ್ಚೇ ವಾ ಫಲಕೇ ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ನಿದ್ದಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಪಬುಜ್ಝಮಾನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋಯೇವ ಪಬುಜ್ಝತಿ. ತಸ್ಮಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಯೋವ. ಪರಿಗ್ಗಹಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನಾಪಿ ಪನೇಸ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ಅಯಂ ಹಿ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಯ ಓಕ್ಕಮನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಫಲಕೇ ವಾ ಮಞ್ಚೇ ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ – ‘‘ಅಚೇತನೋ ಕಾಯೋ ಅಚೇತನೇ ಮಞ್ಚೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಅಚೇತನೋ ಮಞ್ಚೋ ಅಚೇತನಾಯ ಪಥವಿಯಾ, ಅಚೇತನಾ ಪಥವೀ ಅಚೇತನೇ ಉದಕೇ, ಅಚೇತನಂ ಉದಕಂ ಅಚೇತನೇ ವಾತೇ, ಅಚೇತನೋ ವಾತೋ ಅಚೇತನೇ ಆಕಾಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ತತ್ಥ ಆಕಾಸಮ್ಪಿ ‘ಅಹಂ ವಾತಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತ’ನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ವಾತೋಪಿ ‘ಅಹಂ ಆಕಾಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ. ತಥಾ ವಾತೋ ನ ಜಾನಾತಿ. ‘ಅಹಂ ಉದಕಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋ’ತಿ…ಪೇ… ಮಞ್ಚೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ‘ಅಹಂ ಕಾಯಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋ’ತಿ, ಕಾಯೋ ನ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಹಂ ಮಞ್ಚೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’ತಿ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಭೋಗೋ ವಾ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ವಾ ಚೇತನಾ ವಾ ಪತ್ಥನಾ ವಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗೇ ಓತರತಿ. ಏವಂ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ಉಟ್ಠಾನಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗತೇ ಚನ್ದೇ ವಾ ತಾರಕಾಯ ವಾ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಟ್ಠಾನಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ, ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಕರಿತ್ವಾ ಸಯಿತೋ ಹಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಯೇವ ಕಾಲೇ ಉಟ್ಠಹತಿ.

೭. ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಾತಿ ಅತ್ತದುಕ್ಖಾಯ. ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಾತಿ ಪರದುಕ್ಖಾಯ. ಕಾಯಸುಚರಿತನ್ತಿಆದೀನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ಉಪರಿ ಪನ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ಅವಾರಿತಾನೇವ.

೮. ದೇವಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಟೀಯೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಅಟ್ಟಾ ಪೀಳಿತಾ ಭವೇಯ್ಯಾಥ. ಹರಾಯೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಲಜ್ಜೇಯ್ಯಾಥ. ಜಿಗುಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಗೂಥೇ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸಞ್ಜಾತಜಿಗುಚ್ಛಾ ಭವೇಯ್ಯಾಥ. ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ಪದಸನ್ಧಿಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾ, ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ದಿಬ್ಬೇನ ಕಿರ ಆಯುನಾ ಅಟ್ಟೀಯಥಾತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಗೇವ ಖೋ ಪನಾತಿ ಪಠಮತರಂಯೇವ.

೯. ಪಠಮಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯. ನವಮೇ ಪಾಪಣಿಕೋತಿ ಆಪಣಿಕೋ, ಆಪಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಭಣ್ಡವಿಕ್ಕಾಯಕಸ್ಸ ವಾಣಿಜಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಅಭಾಜನಭೂತೋ. ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಯಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸುಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಯಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಾಧಿಟ್ಠಾತಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ ಪದಸದ್ದೇನ ಉಟ್ಠಾಯ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಅಯಂ ಹಿ ಯಂ ಚೋರಾ ರತ್ತಿಂ ಭಣ್ಡಂ ಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಪಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇನ ಅಗ್ಘೇನ ದೇನ್ತಿ, ಯಮ್ಪಿ ಬಹುವೇರಿನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಂ ನಗರೇ ವಸಿತ್ವಾ ಪಾತೋವ ಆಪಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಜನಪದಂ ಗನ್ತುಕಾಮಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಾತೋವ ಆಪಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಕಿಣನ್ತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಮಿಕೋ ಹೋತಿ.

ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭೋಜನವೇಲಾಯ ಪನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಾತೋವ ಭಣ್ಡಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಸಾಯಂ ಪುನ ಆಪಣಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸೋ ಹಿ ಯಂ ಚೋರಾ ಪಾತೋವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಂಸು, ದಿವಾಕಾಲೇ ಪನ ಪರೇಸಂ ಅಸಞ್ಚಾರಕ್ಖಣೇ ಆಪಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇನ ದೇನ್ತಿ, ಯಞ್ಚ ಭೋಜನವೇಲಾಯ ಪುಞ್ಞವನ್ತೋ ಇಸ್ಸರಾ ‘‘ಆಪಣತೋ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಹಿಣಿತ್ವಾ ಆಹರಾಪೇನ್ತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಮಿಕೋ ಹೋತಿ.

ಯಾವ ಯಾಮಭೇರಿನಿಕ್ಖಮನಾ ಪನ ಅನ್ತೋಆಪಣೇ ದೀಪಂ ಜಾಲಾಪೇತ್ವಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸೋ ಹಿ ಯಂ ಚೋರಾ ಪಾತೋಪಿ ದಿವಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಂಸು, ಸಾಯಂ ಪನ ಆಪಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇನ ದೇನ್ತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಮಿಕೋ ಹೋತಿ.

ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಮಾಧಿಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾತೋವ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಬೋಧಿಯಙ್ಗಣೇಸು ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾ, ತಾವ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಾವ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೋ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸಾಯಂ ಪನ ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಥೇರೂಪಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಠಮಯಾಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಸತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಸಮಾಧಿಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಸಮಾಧಿಪಿ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ, ಸಮಾಧಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ.

೧೦. ದುತಿಯಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ದಸಮೇ ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಮಾ ಹೋತಿ. ವಿಧುರೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಧುರೋ ಉತ್ತಮಧುರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅವಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಪಣಿಯನ್ತಿ ವಿಕ್ಕಾಯಿಕಭಣ್ಡಂ. ಏತ್ತಕಂ ಮೂಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಏತ್ತಕೋ ಉದಯೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏವಂ ಕೀತಂ ಏವಂ ವಿಕ್ಕಾಯಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪಣಿಯೇ ಯೇನ ಕಯೇನ ತಂ ಕೀತಂ, ತಂ ಕಯಸಙ್ಖಾತಂ ಮೂಲಂ ಏತ್ತಕಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯೋ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಕ್ಕಯಮಾನೇ ವಿಕ್ಕಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಕ್ಕಯೇ ಏತ್ತಕೋ ಉದಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಿಕಾ ವಡ್ಢೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ ಪಣಿಯಂ ಕೇತುಞ್ಚ ವಿಕ್ಕೇತುಞ್ಚಾತಿ ಸುಲಭಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಣನ್ತೋ ದುಲ್ಲಭಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ಚ ಏತ್ಥ ಕುಸಲೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ದಸಗುಣಮ್ಪಿ ವೀಸತಿಗುಣಮ್ಪಿ ಲಾಭಂ ಲಭತಿ.

ಅಡ್ಢಾತಿ ಇಸ್ಸರಾ ಬಹುನಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಮಹದ್ಧನಾತಿ ವಳಞ್ಜನಕವಸೇನ ಮಹದ್ಧನಾ. ಮಹಾಭೋಗಾತಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಭಣ್ಡೇನ ಮಹಾಭೋಗಾ. ಪಟಿಬಲೋತಿ ಕಾಯಬಲೇನ ಚೇವ ಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಮತ್ಥೋ. ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅನುಪ್ಪದಾತುನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಗಹಿತಧನಮೂಲಿಕಂ ವಡ್ಢಿಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅನುಪ್ಪದಾತುಂ. ನಿಪತನ್ತೀತಿ ನಿಮನ್ತೇನ್ತಿ. ನಿಪಾತೇನ್ತೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ.

ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ. ಥಾಮವಾತಿ ಞಾಣಥಾಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋತಿ ಥಿರೇನ ಞಾಣಪರಕ್ಕಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋತಿ ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಇಮಂ ವೀರಿಯಧುರಂ ನ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಪಿತಧುರೋ.

ಬಹುಸ್ಸುತಾತಿ ಏಕನಿಕಾಯಾದಿವಸೇನ ಬಹು ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸುತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾ. ಆಗತಾಗಮಾತಿ ಏಕೋ ನಿಕಾಯೋ ಏಕೋ ಆಗಮೋ ನಾಮ, ದ್ವೇ ನಿಕಾಯಾ ದ್ವೇ ಆಗಮಾ ನಾಮ, ಪಞ್ಚ ನಿಕಾಯಾ ಪಞ್ಚ ಆಗಮಾ ನಾಮ, ಏತೇಸು ಆಗಮೇಸು ಯೇಸಂ ಏಕೋಪಿ ಆಗಮೋ ಆಗತೋ ಪಗುಣೋ ಪವತ್ತಿತೋ, ತೇ ಆಗತಾಗಮಾ ನಾಮ. ಧಮ್ಮಧರಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಧರಾ. ವಿನಯಧರಾತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಧರಾ. ಮಾತಿಕಾಧರಾತಿ ದ್ವೇಮಾತಿಕಾಧರಾ. ಪರಿಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪರಿಪಞ್ಹತೀತಿ ‘‘ಇಮಂ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾತಿ ತುಲೇತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಞಾ ಆಗತಾ, ಪಚ್ಛಾ ವೀರಿಯಞ್ಚ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸೇವನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವೀರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾತಿ ನ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ದೇಸನಾಯ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ ಉಪರಿಮೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಾ ಕೋಟೀಹಿ. ಇಧ ಪನ ಉಪರಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಕಥೇನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಂ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

ರಥಕಾರವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.