೧೮. ಚುರಾದಿಗಣಪರಿದೀಪನ

ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಪಚುರತ್ಥಹಿತಕ್ಕರಂ;

ಚುರಾದಿಕಗಣನಾಮಂ, ನಾಮತೋ ಅಟ್ಠಮಂ ಗಣಂ.

ಚುರ ಥೇಯ್ಯೇ. ಥೇನನಂ ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಥೇಯ್ಯೇ ಚುರಧ್ತು ವತ್ತತಿ. ಚೋರೇತಿ, ಚೋರಯತಿ, ಚೋರೋ, ಚೋರೀ, ಚೋರಿಕಾ, ಚೋರೇತು, ಚೋರಯಿತುಂ, ಚೋರೇತ್ವಾ, ಚೋರಯಿತ್ವಾ. ಕತ್ತುತ್ಥೇಸು ಣೇಣಯತಾ ಚುರಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ. ಕಾರಿತೇ – ಚೋರಾಪೇತಿ, ಚೋರಾಪಯತಿ, ಚೋರಾಪೇತುಂ, ಚೋರಾಪಯಿತುಂ, ಚೋರಾಪೇತ್ವಾ, ಚೋರಾಪಯಿತ್ವಾ. ಕಮ್ಮೇಧನಂ ಚೋರೇಹಿ ಚೋರಿಯತಿ, ಚೋರಿತಂ ಧನಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

ಕಕಾರನ್ತಧಾತು

ಲೋಕ ದಸ್ಸನೇ. ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ, ಓಲೋಕೇತಿ, ಓಲೋಕಯತಿ, ಉಲ್ಲೋಕೇತಿ, ಉಲ್ಲೋಕಯತಿ, ಅಪಲೋಕೇತಿ, ಅಪಲೋಕಯತಿ, ಆಲೋಕೇತಿ, ಆಲೋಕಯತಿ, ವಿಲೋಕೇತಿ, ವಿಲೋಕಯತಿ. ಲೋಕೋ, ಆಲೋಕೋ, ಲೋಕನಂ, ಓಲೋಕನಂ, ಉಲ್ಲೋಕನಂ, ಆಲೋಕನಂ, ವಿಲೋಕನಂ, ಅಪಲೋಕನಂ, ಅವಲೋಕನಂ. ಓಲೋಕೇತುಂ, ಓಲೋಕಯಿತುಂ, ಓಲೋಕೇತ್ವಾ, ಓಲೋಕಯಿತ್ವಾ. ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಓಲೋಕಾಪೇತಿ, ಓಲೋಕಾಪಯತಿ, ಓಲೋಕಾಪೇತುಂ, ಓಲೋಕಾಪಯಿತುಂ, ಓಲೋಕಾಪೇತ್ವಾ, ಓಲೋಕಾಪಯಿತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ.

ತತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ ‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಲೋಕೋ.

‘‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ,

ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ;

ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ,

ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೇ ವಸೋ’’ತಿ

ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಓಕಾಸಲೋಕೋ.

ಅಥ ವಾ ಲೋಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಲೋಕೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ. ತತ್ಥ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ. ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿಬುದ್ಧಿಯಾ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಭವಲೋಕೋ. ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿಬಹುಲತಾಯ ವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ. ಅಥ ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸನಂ ಕಿಲೇಸೋ, ವಿಪಾಕದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ. ತದಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಭಾವತೋ ಭವಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಯೇ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸತ್ತಾ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಖನ್ಧಲೋಕೋ ಆಯತನಲೋಕೋ ಧಾತುಲೋಕೋತಿ ಅನೇಕವಿಧೋ ಲೋಕೋ. ಏತ್ಥ ‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ…ಪೇ… ಅಟ್ಠಾರಸ ಲೋಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ. ಖನ್ಧಲೋಕಾದಯೋ ತದನ್ತೋಗಧಾಯೇವ. ‘ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರೋ ಲೋಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಸದೇವಕೋ’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ. ‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ, ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ. ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ, ಏತ್ಥ ತೇವತ್ತತೇ ವಸೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತೋ, ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಸಾ ಥಾವರಾ ಚ, ತೇಸಞ್ಚ ಓಕಾಸಭೂತೋತಿ, ತದಾಧಾರಣತಾಯ ಹೇಸ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದುವಿಧೋಪಿ ಚೇಸ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತೋ ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ತದುಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ಉಪಚರಿತಬ್ಬಾ, ತದುಭಯೇ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರಿಯನ್ತಿ, ಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸತಿಪಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನತ್ತೇ ತೇಭೂಮಿಕಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾಪಜ್ಜನಂ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಆಲೋಕೋತಿ ರಸ್ಮಿ, ಆಲೋಕೇನ್ತಿ ಏತೇನ ಭುಸೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಜನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾತಿ ಆಲೋಕೋ. ಓಲೋಕನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪೇಕ್ಖನಂ. ವಿಲೋಕನನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಪೇಕ್ಖನಂ. ಆಲೋಕನನ್ತಿ ಪುರತೋ ಪೇಕ್ಖನಂ. ವಿಲೋಕನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಪೇಕ್ಖನಂ, ವಿವಿಧಾ ವಾ ಪೇಕ್ಖನಂ. ಅಪಲೋಕನನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಂ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಜಾನಾಪನಂ. ಅವಲೋಕನನ್ತಿ ‘‘ನಾಗಾವಲೋಕಿತಂ ಅವಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪುರಿಮಕಾಯಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪೇಕ್ಖನಂ. ‘‘ಆಲೋಕಿತೇ ವಿಲೋಕಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಭಾವವಸೇನ ಆಲೋಕನಂ ಆಲೋಕಿತಂ ವಿಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಥಕ ಪಟಿಘಾತೇ. ಥಕೇತಿ, ಥಕಯತಿ ದ್ವಾರಂ ಪುರಿಸೋ.

ತಕ್ಕ ವಿತಕ್ಕೇ. ತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕಯತಿ. ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕಿತಾ.

ತತ್ಥ ತಕ್ಕನಂ ತಕ್ಕೋ, ಊಹನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ. ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕೋ. ‘‘ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ, ಅಪ್ಪನಾ, ಬ್ಯಪ್ಪನಾ, ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾ ವುತ್ತಾ. ವಿತಕ್ಕೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಿತಾ, ಪುಗ್ಗಲೋ. ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಿತಾ ಮಚ್ಚುಮುಪಬ್ಬಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ.

ಅಕಿ ಲಕ್ಖಣೇ. ಲಕ್ಖಣಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ, ಸಞ್ಜಾನನಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅತ್ರಿದಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಾ ಇಕಾರಾನುಬನ್ಧವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಧಾತವೋ, ತೇ ಏವಂವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಂ ನಾಮಿಕತ್ತಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತಾ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ವಿಗತನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಅಙ್ಕೇತಿ, ಅಙ್ಕಯತಿ. ಅಙ್ಕನಂ, ಅಙ್ಕೋ. ಸಮಾಸೇ ಪನ ‘‘ಸಸಙ್ಕೋ, ಚಕ್ಕಙ್ಕಿತಚರಣೋ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ.

ಸಕ್ಕ ವಕ್ಕ ಭಾಸನೇ. ಸಕ್ಕೇತಿ, ಸಕ್ಕಯತಿ. ವಕ್ಕೇತಿ, ವಕ್ಕಯತಿ.

ನಕ್ಕ ವಕ್ಕ ನಾಸನೇ. ನಕ್ಕೇತಿ, ನಕ್ಕಯತಿ. ವಕ್ಕೇತಿ, ವಕ್ಕಯತಿ.

ಚಕ್ಕ ಚುಕ್ಕ ಬ್ಯಥನೇ. ಚಕ್ಕೇತಿ, ಚಕ್ಕಯತಿ. ಚುಕ್ಕೇತಿ, ಚುಕ್ಕಯತಿ. ಚಕ್ಕಂ. ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಂ? ಚಕ್ಕೇತಿ ಬ್ಯಥತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕಂ. ಚಕ್ಕಸದ್ದೋ –

ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಚ, ರಥಙ್ಗೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ;

ದಾನೇ ರತ್ನಧಮ್ಮಖುರ-ಚಕ್ಕಾದೀಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ;

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚಕ್ಕಾನಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ. ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ. ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ. ‘‘ದದ ಭುಞ್ಜ ಚ ಮಾ ಚಪ್ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತಸ್ಸು ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಾನೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಖುರಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇತಿ.

ತಕಿ ಬನ್ಧನೇ. ತಙ್ಕೇತಿ, ತಙ್ಕಯತಿ.

ಅಕ್ಕ ಥವನೇ. ಥವನಂ ಥುತಿ. ಅಕ್ಕೇತಿ, ಅಕ್ಕಯತಿ. ಅಕ್ಕೋ. ಅಕ್ಕೋತಿ ಸೂರಿಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಹಾಜುತಿತಾಯ ಅಕ್ಕಿಯತಿ ಅಭಿತ್ಥವಿಯತಿ ತಪ್ಪಸನ್ನೇಹಿ ಜನೇಹೀತಿ ಅಕ್ಕೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸೂರಿಯಸಮಾ ಆಭಾ. ಉದೇತಯಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಏಕರಾಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಕ್ಖುತಿ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಹಿಕ್ಕ ಹಿಂಸಾಯಂ. ಹಿಕ್ಕೇತಿ, ಹಿಕ್ಕಯತಿ.

ನಿಕ್ಕ ಪರಿಮಾಣೇ. ನಿಕ್ಕೇತಿ, ನಿಕ್ಕಯತಿ.

ಬುಕ್ಕ ಭಸ್ಸನೇ. ಏತ್ಥ ಸುನಖಭಸ್ಸನಂ ಭಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ವಾಚಾಸಙ್ಖಾತಂ ಭಸ್ಸನಂ. ಬುಕ್ಕೇತಿ, ಬುಕ್ಕಯತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಬುಕ್ಕಯತಿ ಸಾ ಚೋರೇ’’ ಇತಿ ಲೋಕಿಯಪ್ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಬುಕ್ಕತಿ ಸಾ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ. ಅಞ್ಞೋ ತು ‘‘ಬುಕ್ಕ ಪರಿಭಾಸನೇ’’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಏವಂ ಪಠನ್ತೇಪಿ ಸುನಖಭಸ್ಸನಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ದಕ ಲಕ ಅಸ್ಸಾದನೇ. ದಕೇತಿ, ದಕಯತಿ. ಲಕೇತಿ, ಲಕಯತಿ.

ತಕ್ಕ ಲೋಕ ಭಾಸಾಯಂ. ತಕ್ಕೇತಿ, ತಕ್ಕಯತಿ. ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ.

ಚಿಕ ಸಿಕ ಆಮಸನೇ. ಚಿಕೇತಿ, ಚಿಕಯತಿ. ಸಿಕೇತಿ, ಸಿಕಯತಿ.

ಕಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಖಕಾರನ್ತಧಾತು

ಲಕ್ಖ ದಸ್ಸನಙ್ಕೇಸು. ದಸ್ಸನಂ ಪಸ್ಸನಂ. ಅಙ್ಕೋ ಲಞ್ಜನಂ. ಲಕ್ಖೇತಿ, ಲಕ್ಖಯತಿ. ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಸಲ್ಲಕ್ಖಯತಿ. ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಉಸುನಾ, ಲಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ.

ಗಙ್ಗಾಯ ವಾಲುಕಾ ಖೀಯೇ, ಉದಕಂ ಖೀಯೇ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಮಹಿಯಾ ಮತ್ತಿಕಾ ಖೀಯೇ, ಲಕ್ಖೇ ನ ಮಮ ಬುದ್ಧಿಯಾ.

ಕಪ್ಪಲಕ್ಖಣಂ. ಗೋಲಕ್ಖಣಂ. ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣಂ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ. ಸಲ್ಲಕ್ಖನಾ. ಉಪಲಕ್ಖನಾ. ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖನಾ. ಲಕ್ಖಧಾತುಯಾ ಯುಪಚ್ಚಯನ್ತಾಯ ಸಮಾದಿಪುಬ್ಬಾನಂ ರೂಪಾನಂ ನಕಾರೋ ದನ್ತಜೋ.

ಭಕ್ಖ ಅದನೇ. ಭಕ್ಖೇತಿ, ಭಕ್ಖಯತಿ. ಭಕ್ಖೋ ನೋ ಲದ್ಧೋ. ಭಕ್ಖಯನ್ತಿ ಮಿಗಾಧಮಾ. ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಭಕ್ಖತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ.

ನಕ್ಖ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ. ನಕ್ಖೇತಿ, ನಕ್ಖಯತಿ.

ಮಕ್ಖ ಮಕ್ಖನೇ. ಮಕ್ಖೇತಿ, ಮಕ್ಖಯತಿ. ಮಕ್ಖೋ, ಮಕ್ಖೀ. ತತ್ಥ ಮಕ್ಖೋತಿ ಪರೇಹಿ ಕತಗುಣಂ ಮಕ್ಖೇತಿ ಪಿಸತೀತಿ ಮಕ್ಖೋ, ಗುಣಧಂಸನಾ. ‘‘ಮಕ್ಖಂ ಅಸಹಮಾನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತನಿ ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಅವಮಞ್ಞನಂ ಮಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಯಕ್ಖ ಪೂಜಾಯಂ. ಯಕ್ಖೇತಿ, ಯಕ್ಖಯತಿ. ಯಕ್ಖೋ. ಯಕ್ಖೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಸತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ಮಹಾಯಕ್ಖ, ಸಬ್ಬಭೂತಾನಮಿಸ್ಸರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ‘‘ಯಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಕ್ಖೋತಿ ಯಕ್ಖಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಸತ್ತಾ ‘‘ಯಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಪರಮಯಕ್ಖವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಕ್ಖಸದ್ದೋ ಸತ್ತೇ ವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಯಕ್ಖೋಪಿ ಸತ್ತೋಪಿ ದೇವೋಪಿ ಸಕ್ಕೋಪಿ ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ಯಕ್ಖೋಯೇವ ನಾಮ, ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ಯಕ್ಖಿಯತಿ ಸರಣಗತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ನಾನಾಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಾನಾಬಲೀಹಿ ಚ ಪೂಜಿಯತೀತಿ ಯಕ್ಖೋ.

ಸತ್ತೇ ದೇವೇ ಚ ಸಕ್ಕೇ ಚ, ಖೀಣಾಸವೇ ಚ ರಕ್ಖಸೇ;

ಪಞ್ಚಸ್ವೇತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಯಕ್ಖಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಲಕ್ಖ ಆಲೋಚನೇ. ಲಕ್ಖೇತಿ, ಲಕ್ಖಯತಿ. ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಉಸುನಾ.

ಮೋಕ್ಖ ಆಸನೇ. ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಯತಿ.

ರುಕ್ಖ ಫಾರುಸ್ಸೇ. ಫಾರುಸ್ಸಂ ಫರುಸಭಾವೋ. ರುಕ್ಖೇತಿ, ರುಕ್ಖಯತಿ. ಸಮಾಸೇ ‘‘ರುಕ್ಖಕೇಸೋ, ಅತಿರುಕ್ಖವಚನೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಮಣೋ ಅಯಂ ಪಾಪೋ ಅತಿರುಕ್ಖವಾಚೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಅತಿರುಕ್ಖವಾಚೋತಿ ಅತಿಫರುಸವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಖಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಗಕಾರನ್ತಧಾತು

ಲಿಙ್ಗ ಚಿತ್ತೀಕರಣೇ. ಚಿತ್ತೀಕರಣಂ ವಿಚಿತ್ರಭಾವಕರಣಂ. ಲಿಙ್ಗೇತಿ, ಲಿಙ್ಗಯತಿ, ಲಿಙ್ಗಂ. ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ದೀಘರಸ್ಸಕಿಸಥೂಲಪರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಭೇದಂ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಹಣೇ ಅತೀವ ಯುಜ್ಜತಿ. ತಞ್ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಚಿತ್ರಂ ಹೋತಿ, ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ವಿಚಿತ್ತಂ ಕರಿಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಕಮ್ಮೇಹಿ ಉತುನಾ ವಾ ಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ವಾ ಸರೀರಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನತಿಣರುಕ್ಖಾದಿಕುಣ್ಡಲಕರಣ್ಡಕಾದೀಸು ಪವತ್ತಸಣ್ಠಾನವಸೇನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಸದ್ದೇ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪುರಿಸಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಸಞ್ಞಾಣೇ ಆಕಾರೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ರುಕ್ಖೋತಿ ವಚನಂ ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸತಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ. ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭವತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಬ್ಯಞ್ಜನೇ. ‘‘ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಸಬ್ಯಞ್ಜನೇ. ‘‘ತೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಜಾನಾಮ, ಧುವಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಣೇ. ‘‘ತೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಕಾರೇ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಸದ್ದೇ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತೇ ಚ, ಕಾಟಕೋಟಚಿಕಾಯ ಚ;

ಲಕ್ಖಣೇ ಚೇವ ಆಕಾರೇ, ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಮಗ ಅನ್ವೇಸನೇ. ಮಗೇತಿ, ಮಗಯತಿ. ಮಿಗೋ, ಮಗೋ, ಮಗೋ, ಮಗಯಮಾನೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಥಾ ಬಿಳಾರೋ ಮೂಸಿಕಂ ಮಗಯಮಾನೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಮಿಗೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮಗೋ’’ತಿ ಚ ಚತುಪ್ಪದೋ ಪವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ಮಿಗೋತಿ ಮಗಯತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಗೋಚರಂ ಅನ್ವೇಸತಿ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ಮಿಗೋ. ಏವಂ ಮಗೋ. ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋ ಹರಿಣ ಮಿಗೋ ಮಿಗೋ ನಾಮ. ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪನ ಅವಸೇಸಾಪಿ ಚತುಪ್ಪದಾ ‘‘ಮಿಗೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸುಸೀಮಜಾತಕೇ ‘‘ಕಾಳಾ ಮಿಗಾ ಸೇತದನ್ತಾ ತವ ಇಮೇ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ ಹೇಮಜಾಲಾಭಿಸಞ್ಛನ್ನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಹತ್ಥಿನೋಪಿ ಮಿಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕಾಳಮಿಗಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಮಗಿಯತಿ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನತ್ಥಾಯ ಮಂಸಾದೀಹಿ ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಲುದ್ದೇಹಿ ಅನ್ವೇಸಿಯತಿ ಪರಿಯೇಸಿಯತೀತಿ ಮಿಗೋ, ಅರಞ್ಞಜಾತಾ ಸಸಪಸದಹರಿಣೇಣೇಯ್ಯಾದಯೋ ಚತುಪ್ಪಾದಾ, ಏವಂ ಮಗೋ. ‘‘ಅತ್ಥಂ ನ ಲಭತೇ ಮಗೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಮಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗೋ, ಬಾಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಗ್ಗ ಗವೇಸನೇ. ಮಗ್ಗೇತಿ, ಮಗ್ಗಯತಿ. ಮಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗನಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗೋತಿ ಪಟಿಪದಾಯ ಚ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಉಪಾಯಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ. ‘‘ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ವಾಚನಾಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಕಥಾಪಬನ್ಧೋಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ರ ಪಟಿಪದಾ ಏಕನ್ತತೋ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಪೀಳಿತೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಪನ ಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಪಕತಿಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹೇಹಿ ಚ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಾರಿಯಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹಾ ಏವ ಬಹವೋ ಸನ್ತಿ. ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಏವ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಮುಯ್ಹತಿ, ‘‘ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ನಾಯಕಾ ನ ದುಲ್ಲಭಾ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪನ ಸಬ್ಬದಾಯೇವ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಮುಯ್ಹತಿ, ನಾಯಕಾ ಪರಮದುಲ್ಲಭಾ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಮೂಳ್ಹೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ಗರೂ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ. ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಹಿತಂ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಕಾಮೇಹಿ ಮಗ್ಗಿಯತಿ ಗವೇಸಿಯತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಉಪಾಯೋ. ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಹಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ, ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾಯೇಪಿ ವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ, ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಬೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ವಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಬನ್ಧೋ ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ದೀಘತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಇದಾನಿ ಪಕತಿಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗಾನಂ ನಾಮಾನಿ ಕಥಯಾಮ. ತೇಸು ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಝಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ;

ಅದ್ಧಾನ’ಮದ್ಧಾ ಪದವೀ, ವತ್ತನಿ ಚೇವ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ

ಇಮಾನಿ ನಾಮಾನಿ. ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ;

ನಾವ ಉತ್ತರ ಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ

ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಕೇಚಿ ‘‘ನಾವಾತಿಆದೀನಿ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಪಿ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ನಾವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ, ಅಭಿಧಾನಸತ್ಥೇಸು ಚ ‘‘ನಾವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕಾನಂ ತದಭಿಧಾನಾನಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ – ನಾವಾವಿಯಾತಿ ನಾವಾ, ಉತ್ತರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉತ್ತರಂ, ನಾವಾಯೇವ ಉತ್ತರನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ನಾವಾಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ತರಂ, ತರಣಂ, ಪೋತೋ, ಪ್ಲವೋ’’ತಿ. ಇಮೇಪಿ ತಂಪರಿಯಾಯಾಯೇವ. ಉತ್ತರಂ ವಿಯಾತಿ ಉತ್ತರಂ. ಸೇತು ವಿಯಾತಿ ಸೇತು. ಕುಲ್ಲೋ ವಿಯಾತಿ ಕುಲ್ಲೋ. ಭಿಸಿ ವಿಯಾತಿ ಭಿಸಿ. ಸಙ್ಕಮೋ ವಿಯ, ಸಙ್ಕಮನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಕಮೋ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ನ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮನಾವಂ ಸಮಾರೂಯ್ಹ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಧಮ್ಮಸೇತುಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ, ನಿಬ್ಬುತೋ ಸೋ ನರಾಸಭೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಕುಲ್ಲೋ’ತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ‘‘ನಾವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಬದ್ಧಾ ಭಿಸಿ ಸುಸಙ್ಖತಾ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಏವಂ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ ‘‘ಭಿಸೀತಿ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪುಥುಲಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಾ ‘ಕುಲ್ಲಾ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’ತಿ.

‘ಮಗ್ಗೋ ಪಜ್ಜೋ ಪಥೋ ಪನ್ಥೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ;

ನಾವಾ ಉತ್ತರ ಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ;

ಅದ್ಧಾನಂ ಪಭವೋ’ಚ್ಚೇವ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಾಸಿತೋ’’ತಿ.

ಏವಂ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಕತಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ನಾವಾತಿಆದೀನಿಪಿ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಕೋಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಧಮ್ಮಸೇತುಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮಸೇತುನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸೇತು’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗೇ ವತ್ತತಿ, ನ ಸೇತುಸದ್ದೋ’’ತಿ. ತನ್ನ, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸೇತುಸದ್ದೋಪಿ ಮಗ್ಗೇ ವತ್ತತೀತಿ ಸೇತು ವಿಯಾತಿ ಸೇತು, ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಸೇತು ಧಮ್ಮಸೇತೂತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ, ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ. ಅಪರಮ್ಪಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ನನು ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸತ್ಥದುಮರಾಜಾನಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಭಾಗೇ ಠಿತೋ’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಸದ್ದೇನ ದಕ್ಖಿಣೋ ಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ. ನ, ಅನೇಕೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸೇಸು ಚ ಅಭಿಧಾನಸತ್ಥೇಸು ಚ ಮಗ್ಗವಾಚಕಸ್ಸ ಉತ್ತರಸದ್ದಸ್ಸ ಅನಾಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೋ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂಭೂತೇನ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಪವಿಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರೇನ, ಏತ್ಥ ಆದಿಅವಸಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಮಜ್ಝಸ್ಸಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಗಹಣಂಯೇವ ಹಿ ಯಂ ಜಾತಕನಿದಾನೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಿಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರೂಯ್ಹ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದಕ್ಖಿಣಚಕ್ಕವಾಳಂ ಓಸೀದಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಸಮ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಉತ್ತರಚಕ್ಕವಾಳಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಇದಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಪಾಪುಣಟ್ಠಾನಂ ನ ಭವತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ಸಮೇತಿ. ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಯದಿ ಉತ್ತರಸದ್ದೋ ದಿಸಾವಾಚಕೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಏನಯೋಗಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಾಯಾ’’ತಿ ಆಯಯೋಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತನ್ನ, ದಿಸಾವಾಚಕಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಉತ್ತರೇನ ನದೀ ಸೀತಾ, ಗಮ್ಭೀರಾ ದುರತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ ಏನಯೋಗವಸೇನ ವಚನತೋ. ಅಪಿಚ ದಿಸಾಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ದಿಸಾಭಾಗೋ ಹಿ ದಿಸಾ ಏವಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥಾವಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಗಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಘಕಾರನ್ತಧಾತು

ಲಿಘಿ ಭಾಸನೇ. ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತಿ. ಏತಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿಪಿ ಲೋಕಿಕಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಆಗತಾನಿ. ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭೂವಾದಿಗಣಚುರಾದಿಗಣಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಗತ್ಯತ್ಥವಾಚಕಉಲ್ಲಙ್ಘನತ್ಥಪರಿದೀಪಕಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ರೂಪಂ ಅತೀವ ಪಸಿದ್ಧಂ.

ಲಙ್ಘ ಲಙ್ಘನೇ. ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತಿ.

‘‘ಅತಿಕರ’ಮಕರಾ’ಚರಿಯ, ಮಯ್ಹಮ್ಪೇತಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ;

ಚತುತ್ಥೇ ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾನ, ಪಞ್ಚಮಿಯಮ್ಪಿ ಆವುತೋ’’ತಿ

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಿಲಙ್ಘನಜಾತಕೇ ಚುರಾದಿಗಣಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಗತ್ಯತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಉಲ್ಲಙ್ಘನತ್ಥಪರಿದೀಪಕಸ್ಸ ಲಙ್ಘಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ, ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾನಾ’’ತಿ ರೂಪೇ ದಿಟ್ಠೇಯೇವ ‘‘ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಭಾಸತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ದೀಘದಸ್ಸೀಹಿ ಅಭಿಮತತ್ತಾ ಭಾಸತ್ಥವಾಚಿಕಾಪಿ ಲಙ್ಘಧಾತು ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಭೂವಾದಿಗಣಾದೀಸು ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾನಂ ಸಾಸನಾನುಕೂಲಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅನನುಕೂಲಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಂ ಛಡ್ಡನಂ.

ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ. ಅಘೇತಿ, ಅಘಯತಿ. ಅಘಂ, ಅಘೋ, ಅನಘೋ.

ತತ್ಥ ಅಘನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ. ‘‘ಅಘನ್ತಂ ಪಟಿಸೇವಿಸ್ಸಂ. ವನೇ ವಾಳಮಿಗಾಕಿಣ್ಣೇ. ಖಗ್ಗದೀಪಿನಿಸೇವಿತೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಅಘೋತಿ ಕಿಲೇಸೋ. ತೇನ ಅಘೇನ ಅರಹಾ ಅನಘೋ. ತತ್ಥ ಅಘಯನ್ತಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಘಂ, ಕಿನ್ತಂ? ದುಕ್ಖಂ, ಏವಂ ಅಘೋ. ನನು ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ದುಕ್ಖಹೇತುಪಿ ಕಿಲೇಸಹೇತುಪಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸುಖತ್ಥಾಯ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ನ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅತ್ತಸುಖಸ್ಸ ಹೇತು,

ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾಚರನ್ತಿ;

ದುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠಾ ಖಲಿತಾಪಿ ಸನ್ತಾ,

ಛನ್ದಾ ಚ ದೋಸಾ ನ ಜಹನ್ತಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ

ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ’’ತಿ ಧಾತು ಚ ‘‘ಅಘಯನ್ತಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಘ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಞ್ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಸತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾದಿಹೇತು ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏತೇಸು ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಏವ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಕರೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಾಪಕರಣಸ್ಸ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಹೇತು. ತಥಾ ಹಿ –

ಸುಖೀಪಿ ಹೇಕೇ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪಂ,

ಅವಣ್ಣಸಂಸಗ್ಗಭಯಾ ಪುನೇಕೇ;

ಪಹೂ ಸಮಾನೋ ವಿಪುಲತ್ಥಚಿನ್ತೀ,

ಕಿಂಕಾರಣಾ ಮೇ ನ ಕರೋಸಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ

ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ದುಕ್ಖಹೇತುಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಕುದ್ಧೋ ಹಿ ಪಿತರಂ ಹನ್ತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಹನ್ತಿ ಸಮಾತರ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಕಿಲೇಸಹೇತುಪಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ.

ಘಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಚಕಾರನ್ತಧಾತು

ಲೋಚ ದಸ್ಸನೇ. ಲೋಚೇತಿ, ಲೋಚಯತಿ. ಲೋಚನಂ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಲೋಚಯತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಲೋಚನಂ, ಚಕ್ಖು.

ಕಿಚಿ ಮದ್ದನೇ. ಕಿಞ್ಚೇತಿ, ಕಿಞ್ಚಯತಿ. ಕಿಞ್ಚನಂ, ಅಕಿಞ್ಚನೋ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಪಲಿಬೋಧೋ. ಕಿಞ್ಚೇತಿ ಸತ್ತೇ ಮದ್ದತೀತಿ ಕಿಞ್ಚನಂ. ಕಿಞ್ಚನಸದ್ದೋ ಮದ್ದನತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ವೀಹಿಂ ಮದ್ದನ್ತಾ ಗೋಣಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಪಿಲಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪಚಿ ವಿತ್ಥಾರೇ. ಪಞ್ಚೇತಿ, ಪಞ್ಚಯತಿ. ಪಪಞ್ಚೇತಿ, ಪಪಞ್ಚಯತಿ. ಪಪಞ್ಚಾ.

ಏತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಏತಾ ಹಿ ಅತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರಂ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ವಿತ್ಥಿನ್ನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಂಸನ್ತಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ ಚಿರಂ ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾ. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ ಕಾಲಸ್ಸ ಚಿರಭಾವಂ ಪಪಞ್ಚೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಾಸನೇ ಪನ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ.

ಸಿಚ್ಚ ಕುಡ್ಡನೇ. ಸಿಚ್ಚೇತಿ, ಸಿಚ್ಚಯತಿ.

ವಞ್ಚು ಪಲಮ್ಭನೇ. ಪಲಮ್ಭನಂ ಉಪಲಾಪನಂ. ವಞ್ಚೇತಿ, ವಞ್ಚಯತಿ. ವಞ್ಚಕೋ, ವಞ್ಚನಂ. ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ವಞ್ಚಧಾತು ಗತ್ಯತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಸನ್ತಿ ಪಾದಾ ಅವಞ್ಚನಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ

ಚಚ್ಚ ಅಜ್ಝಯನೇ. ಚಚ್ಚೇತಿ, ಚಚ್ಚಯತಿ.

ಚು ಚವನೇ. ಚಾವೇತಿ, ಚಾವಯತಿ. ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಚು ಸಹನೇ’’ ಇತಿ ಬ್ರುತೇ. ಚಾವೇತಿ, ಚಾವಯತಿ, ಸಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಞ್ಚು ವಿಸೇಸನೇ. ಅಞ್ಚೇತಿ, ಅಞ್ಚಯತಿ.

ಲೋಚ ಭಾಸಾಯಂ. ಲೋಚೇತಿ, ಲೋಚಯತಿ. ಲೋಚನಂ, ಲೋಚಯತಿ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಭವತೀತಿ ಲೋಚನಂ, ಚಕ್ಖು.

ರಚ ಪತಿಯತನೇ. ರಚೇತಿ, ರಚಯತಿ. ರಚನಾ, ವಿರಚಿತಂ, ಕೇಸರಚನಾ, ಗಾಥಾರಚನಾ.

ಸೂಚ ಪೇಸುಞ್ಞೇ. ಪಿಸುಣಭಾವೋ ಪೇಸುಞ್ಞಂ. ಸೂಚೇತಿ, ಸೂಚಯತಿ. ಸೂಚಕೋ.

ಪಚ್ಚ ಸಂಯಮನೇ. ಪಚ್ಚೇತಿ, ಪಚ್ಚಯತಿ.

ರಿಚ ವಿಯೋಜನಸಮ್ಪಜ್ಜನೇಸು. ರೇಚೇತಿ, ರೇಚಯತಿ. ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಂ ವಿರೇಚೇಯ್ಯ. ವಿರೇಚೇತಿ, ವಿರೇಚಯತಿ. ವಿರೇಚಕೋ, ವಿರೇಚನಂ.

ವಚ ಭಾಸನೇ. ವಚೇತಿ, ವಚಯತಿ. ಭೂವಾದಿಗಣೇಪಿ ಅಯಂ ವತ್ತತಿ. ತದಾ ತಸ್ಸಾ ‘‘ವತ್ತಿ, ವಚತಿ, ಅವೋಚ, ಅವೋಚು’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇತಿ, ವಾಚಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ. ವತ್ತುಂ, ವತ್ತವೇ, ವತ್ವಾ, ವುತ್ತಂ, ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಚ್ಚ ಪೂಜಾಯಂ. ಅಚ್ಚೇತಿ, ಅಚ್ಚಯತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸುರಸುರಚ್ಚಿತೋ.

ಸೂಚ ಗನ್ಧನೇ. ಸುಚೇತಿ, ಸೂಚಯತಿ. ಸೂಚಕೋ, ಸುತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಸೂಚೇತೀತಿ ಸುತ್ತಂ. ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ.

ಕಚ ದಿತ್ತಿಯಂ. ಕಚ್ಚೇತಿ, ಕಚ್ಚಯತಿ. ಕಚ್ಚೋ.

ಏತ್ಥ ಕಚ್ಚೋತಿ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಚ್ಚೇತಿ ದಿಬ್ಬತಿ ವಿರೋಚತೀತಿ ಕಚ್ಚೋ, ಏವಂನಾಮಕೋ ಆದಿಪುರಿಸೋ, ತಬ್ಬಂಸೇ ಜಾತಾ ಪುರಿಸಾ ‘‘ಕಚ್ಚಾನಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಚ್ಚಾಯನಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಾತಿಯಾನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಯೋ ಪನ ‘‘ಕಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಚ್ಚಾಯನೀ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಾತಿಯಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಚಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಛಕಾರನ್ತಧಾತು

ಮಿಲೇಛ ಅಬ್ಯತ್ತಾಯಂ ವಾಚಾಯಂ. ಮಿಲೇಚ್ಛೇತಿ, ಮಿಲೇಚ್ಛಯತಿ. ಮಿಲಕ್ಖು.

ಏತ್ಥ ಮಿಲಕ್ಖೂತಿ ಮಿಲೇಚ್ಛೇತಿ ಅಬ್ಯತ್ತವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಮಿಲಕ್ಖು.

ಕುಚ್ಛ ಅವಕ್ಖೇಪೇ. ಅವಕ್ಖೇಪೋ ಅಧೋಖಿಪನಂ. ಕುಚ್ಛೇತಿ, ಕುಚ್ಛಯತಿ.

ವಿಚ್ಛ ಭಾಸಾಯಂ. ವಿಚ್ಛೇತಿ, ವಿಚ್ಛಯತಿ.

ಛಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಜಕಾರನ್ತಧಾತು

ವಜ್ಜ ವಜ್ಜನೇ. ವಜ್ಜೇತಿ, ವಜ್ಜಯತಿ. ಪರಿವಜ್ಜನಕೋ. ವಜ್ಜಿತೋ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ, ಕಥಂ ಭಿಕ್ಖು ಕರಿಸ್ಸಸೀತಿ.

ತುಜ್ಜ ಬಲಪಾಲನೇಸು. ತುಜ್ಜೇತಿ, ತುಜ್ಜಯತಿ.

ತುಜಿ ಪಿಜಿ ಹಿಂಸಾಬಲದಾನನಿಕೇತನೇಸು. ನಿಕೇತನಂ ನಿವಾಸೋ. ತುಞ್ಜೇತಿ, ತುಞ್ಜಯತಿ. ಪಿಞ್ಜೇತಿ. ಪಿಞ್ಜಯತಿ.

ಖಜಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ. ಖಞ್ಜೇತಿ, ಖಞ್ಜಯತಿ. ಖಞ್ಜೋ.

ಖಜಿ ರಕ್ಖಣೇ. ತಾದಿಸಾನಿಯೇವ ರೂಪಾನಿ. ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಖಜಿ ಗತಿವೇಕಲ್ಲೇತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಖಞ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ.

ಪೂಜ ಪೂಜಾಯಂ. ಪೂಜೇತಿ, ಪೂಜಯತಿ. ಪೂಜಾ. ಏಸಾವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ. ಪೂಜಕೋ, ಪೂಜಿತೋ, ಪೂಜನೀಯೋ, ಪೂಜನೇಯ್ಯೋ, ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ, ಪುಜ್ಜೋ.

ಗಜ ಮದ್ದನಸದ್ದೇಸು. ಗಜೇತಿ, ಗಜಯತಿ. ಗಜೋ.

ತಿಜ ನಿಸಾನೇ. ತೇಜೇತಿ, ತೇಜಯತಿ.

ವಜ ಮಗ್ಗನಸಙ್ಖಾರೇಸು. ವಜೇತಿ, ವಜಯತಿ.

ತಜ್ಜ ಸನ್ತಜ್ಜನೇ. ತಜ್ಜೇತಿ, ತಜ್ಜಯತಿ. ಸನ್ತಜ್ಜೇತಿ, ಸನ್ತಜ್ಜಯತಿ. ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ.

ಅಜ್ಜ ಪಟಿಸಜ್ಜನೇ. ಅಜ್ಜೇತಿ, ಅಜ್ಜಯತಿ.

ಸಜ್ಜ ಸಜ್ಜನೇ. ಸಜ್ಜೇತಿ, ಸಜ್ಜಯತಿ ದಾನಂ. ಗಮನಸಜ್ಜೋ ಹುತ್ವಾ.

ಭಜ ವಿಸ್ಸಾಸೇ. ಭಜೇತಿ, ಭಜಯತಿ. ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಭಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ, ಭತ್ತಿ, ಸಮ್ಭತ್ತಿ.

ತುಜಿ ಪಿಜಿ ಲುಜಿ ಭಜಿ ಭಾಸಾಯಂ. ತುಞ್ಜೇತಿ, ತುಞ್ಜಯತಿ. ಪಿಞ್ಜೇತಿ, ಪಿಞ್ಜಯತಿ. ಲುಞ್ಜೇತಿ, ಲುಞ್ಜಯತಿ. ಭಞ್ಜೇತಿ, ಭಞ್ಜಯತಿ. ಕಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರುಜ ಹಿಂಸಾಯಂ. ರೋಜೇತಿ, ರೋಜಯತಿ. ರೋಗೋ.

ಭಾಜ ಪುಥಕಮ್ಮನಿ. ಪುಥಕಮ್ಮಂ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ, ವಿಸುಂ ಕ್ರಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾಜೇತಿ, ಭಾಜಯತಿ. ವಿಭಾಜೇತಿ, ವಿಭಾಜಯತಿ. ವಿಭತ್ತಿ.

ಸಭಾಜ ಸೀತಿಸೇವನೇಸು. ಸಭಾಜೇತಿ, ಸಭಾಜಯತಿ.

ಲಜ ಪಕಾಸನೇ. ಲಜೇತಿ, ಲಜಯತಿ. ಲಾಜಾ.

ಯುಜ ಸಂಯಮನೇ. ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಬನ್ಧನೇ. ಯೋಜೇತಿ, ಯೋಜಯತಿ. ಸಂಯೋಜೇತಿ, ಸಂಯೋಜಯತಿ. ಸಂಯೋಜನಂ.

ಮಜ್ಜ ಸೋಚೇಯ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇಸು. ಮಜ್ಜೇತಿ, ಮಜ್ಜಯತಿ. ಸಮ್ಮಜ್ಜೇತಿ, ಸಮ್ಮಜ್ಜಯತಿ. ಸಮ್ಮಜ್ಜಾ.

ಭಾಜ ಭಾಜನದಾನೇಸು. ಭಾಜೇತಿ, ಭಾಜಯತಿ. ಕಥಂ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ಪುತ್ತೋ, ಗಜಂ ಭಾಜೇತಿ ಸಞ್ಚಯ.

ಜಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಝಞನ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾ. ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಪನ ‘‘ಞಾ ನಿಯೋಜನೇ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಚನಾನುಕೂಲಂ ನ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ದಸ್ಸಿತಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ.

ಟಕಾರನ್ತಧಾತು

ಘಟ್ಟ ಘಟ್ಟನೇ. ಘಟ್ಟನಂ ವಾಯಾಮಕರಣಂ. ಘಟ್ಟೇತಿ, ಘಟ್ಟಯತಿ. ಏತ್ಥ ತು ‘‘ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಕಿಂಕಾರಣಾ ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಅಹಂ ತಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಘಟ ಸಙ್ಘಾತೇ. ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ, ನಾಮಿಕತ್ತೇ ‘‘ಘಟೋ, ಘಟಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ. ಏತ್ಥ ಗಟೋತಿ ಪಾನೀಯಘಟೋ. ಘಟಾತಿ ಸಮೂಹೋ ‘‘ಮಚ್ಛಘಟಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ.

ಘಟ್ಟ ಚಲನೇ. ಘಟ್ಟೇತಿ, ಘಟ್ಟಯತಿ.

ನಟ ಅವಸನ್ದನೇ. ಅವಸನ್ದನಂ ಗತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ. ನಟೇತಿ, ನಟಯತಿ.

ಚುಟ ಛುಟ ಕುಟ್ಟ ಛೇದನೇ. ಚುಟೇತಿ, ಚುಟಯತಿ. ಛುಟೇತಿ, ಛುಟಯತಿ. ಕುಟ್ಟೇತಿ, ಕುಟ್ಟಯತಿ.