ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣಂ

ಧಾತುಮಾಲಾ

೧೫. ಸರವಗ್ಗಪಞ್ಚಕನ್ತಿಕ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಧಾತು

ಇತೋ ಪರಂ ತು ಸರತೋ, ಕಕಾರನ್ತಾದಿಭೇದತೋ;

ಧಾತುಯೋ ಧಾತುನಿಪ್ಫನ್ನ-ರೂಪಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ.

ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕಮ್ಹಿ, ಜಿನಪಾಠೇ ಯಥಾಬಲಂ;

ನಯಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಸಮಾಸೇನ ಕಥೇಸ್ಸ’ಹಂ.

ಇ ಗತಿಯಂ. ಯೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ಗತಿಅತ್ಥೋ, ಬುದ್ಧಿಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ. ಪವತ್ತಿಪಾಪುಣಾನಿಪಿ. ತತ್ರ ಗಮನಂ ದುವಿಧಂ ಕಾಯಗಮನಂ ಞಾಣಗಮನಞ್ಚ. ತೇಸು ಕಾಯಗಮನಂ ನಾಮ ಇರಿಯಾಪಥಗಮನಂ, ಞಾಣಗಮನಂ ನಾಮ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಾನುರೂಪೇನ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಜಾನಾತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ‘‘ಪವತ್ತತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ‘‘ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಞಾಣಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇರಿಯಾಪಥಗಮನಂ ‘‘ಗಮನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸುನ್ದರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ. ‘‘ಗತಿಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಞಾಣಗಮನಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಗತ್ಯತ್ಥಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಇತಿ, ಏತಿ, ಉದೇತಿ. ಕಾರಿತೇ ‘‘ಉದಾಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ. ಉಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ, ದುಕಾರೋ ಆಗಮೋ. ಉಪೇತಿ, ಸಮುಪೇತಿ, ವೇತಿ, ಅಪೇತಿ, ಅವೇತಿ, ಅನ್ವೇತಿ, ಸಮೇತಿ, ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮಯೋ, ಈದಿ, ಉದಿ, ಏಕೋದಿ, ಪಣ್ಡಿತೋ, ಇತೋ, ಉದಿತೋ, ಉಪೇತೋ, ಸಮುಪೇತೋ, ಅನ್ವಿತೋ, ಅಪೇತೋ, ಸಮೇತೋ, ಏತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ, ಪಟಿಯಮಾನೋ, ಪಟಿಚ್ಚೋ, ಏನ್ತೋ, ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ‘‘ಇತಾ, ಇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕವಸೇನಪಿ. ಪಚ್ಚೇತುಂ, ಉಪೇತುಂ, ಸಮುಪೇತುಂ, ಅನ್ವೇತುಂ, ಸಮೇತುಂ, ಅಭಿಸಮೇತುಂ, ಇಚ್ಚ, ಪಟಿಚ್ಚ, ಸಮೇಚ್ಚ, ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ, ಅಪೇಚ್ಚ, ಉಪೇಚ್ಚ, ಪಟಿಮುಖಂ ಇತ್ವಾ, ಇತ್ವಾನ, ಉಪೇತ್ವಾ, ಉಪೇತ್ವಾನ, ಉಪೇತುನ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಾನುರೂಪತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಇತಿಇತಿ ಕ್ರಿಯಾಸದ್ದೋ, ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಇದಮೇತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ದಸ್ಸನಾಯೇವ ಮೇ ರುತೋ.

‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನ’’, ಇತಿ ಪಾಳಿ ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯಮ್ಹಿ, ಮುನಿನಾಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಾ;

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ ಕೋಧಂ ನಿನ್ದನ್ತೇನ –

‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನ, ಮಚ್ಚುವೇಸೋ ಗುಹಾಸಯೋ;

ತಂ ದಮೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೇ, ಪಞ್ಞಾವೀರಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ರ ಇತಾಯನ್ತಿ ಇತಿ ಅಯನ್ತಿ ಛೇದೋ. ಇತಿಇತಿ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತಪದತ್ಥೋ – ಯೋ ದೋಸೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಕೋಧೋ’’ತಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾಯಂ ಅತ್ಥತೋ ಕೋಧೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಿನ್ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಏಸೋ ಹಿ ಸರೀರಸಙ್ಖಾತಗುಹಾಸಯೋ ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ಏವ ಕೋಧವಸೇನ ಪಮದ್ದನ್ತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತಂ ಏವರೂಪಂ ‘‘ಮಚ್ಚುರಾಜಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಅನತ್ಥಕರಂ ಕೋಧಂ ಹಿತಕಾಮೋ ದಮೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ವೀರಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ.

ಏತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆಉಪಸಗ್ಗೋ ಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಪಾಕಟೋ ವಲಾಹಕಾವತ್ಥರಿತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ. ತಥಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಆ ಇತಿ ಏತೀತಿ ಸನ್ಧಿವಿಗ್ಗಹೋ ಭವತಿ, ಆಕಾರಸ್ಸ ಚ ಇಕಾರೇನ ಪರೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಏಕಾರಾದೇಸೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ ಸಾರಥೀ ಏತಿ. ಏತು ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಆಗಚ್ಛತಿ, ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಬ್ಯಾಕರಣಸತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಆ ಇತಿ ಏತೀತಿ ಸನ್ಧಿವಿಗ್ಗಹೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಇತೀತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪದಂ ಗಮನಂ ಬೋಧೇತಿ, ಏತೀತಿ ವುದ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪನ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಆಗಮನಾದೀನಿ. ಮತ್ತಾವಸೇನಪಿ ಹಿ ಪದಾನಿ ಸವಿಸೇಸತ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ರಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋತಿ. ಸಞ್ಞೋಗಾಸಞ್ಞೋಗವಸೇನಪಿ, ತಂ ಯಥಾ? ಗಾಮಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ಯಸಂ ಪೋಸೋ ನಿಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

ಇ ಗತಿಯನ್ತಿ ಕಥಿತಾ, ಧಾತು ವುದ್ಧಿಂ ಗತಾ ಯದಾ;

ತದಾ ಆಗಮನತ್ಥಸ್ಸ, ವಾಚಿಕಾ ಪಾಯತೋ ವಸಾ.

ಇರಿಯಾಪಥತ್ಥತೋ ಹೇ-ಸಾ ನಿಚ್ಚಾಗಮವಾಚಿಕಾ;

‘‘ಅಯಂ ಸೋ ಸಾರಥೀ ಏತಿ’’, ಇಚ್ಚಾದೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಅನಿರಿಯಾಪಥತ್ಥೇನ, ವತ್ತನೇ ಗಮನೇಪಿ ಚ;

ಆಗಮನೇ ಚ ಹೋತೀತಿ, ಧೀಮಾ ಲಕ್ಖೇಯ್ಯ ತಂ ಯಥಾ.

‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತೀ’’ತಿ, ಏವಮಾದೀಸು ವತ್ತನೇ;

ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಇಕಾರವ್ಹಾ, ಏಸಾ ಧಾತು ಪವತ್ತತಿ.

‘‘ಅತ್ಥಮೇನ್ತಮ್ಹಿ ಸೂರಿಯೇ, ವಾಳಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪನ;

ಗತೇ, ‘‘ಏತೀತಿ ಇತೀ’’ತಿ-ಆದಿಸ್ವಾಗಮನೇ ಸಿಯಾ.

ತಥಾ ಹಿ ಈತೀತಿ ಅನತ್ಥಾಯ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಈತಿ, ಉಪದ್ದವೋ, ಇತಿ ಆಗಮನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಆಹ ಚ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏತೀತಿ ಈತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾಗೀನಂ ಬ್ಯಸನಹೇತೂನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಪಾತಾಖ್ಯಾತನಾಮಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಇತಿಇತೋ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥ ವಿಪರಿಯಾಯ ಪಕಾರಾವಧಾರಣ ನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹೇತುಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ. ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ, ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿಸಮಾಪನೇ. ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆದಿಅತ್ಥೋ. ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ. ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಕಾರೋ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ ಆದನ್ದ ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅವಧಾರಣೇ. ‘‘ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಕಚ್ಚಾನ ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಕಚ್ಚಾನ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿದಸ್ಸನೇ. ನಿಪಾತವಸೇನೇವ ತೇ ಪಯೋಗಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆಖ್ಯಾತವಸೇನ ಗಮನೇ ಇತಿಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನಿಪಾತತ್ಥೋ ಪನ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇ ಕೋಸಲ್ಲುಪಾದನತ್ಥಂ ಕೇವಲಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಆಗತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತರೋ ಪನ –

ಗತ್ಯತ್ಥೇ ಚಿಮಸದ್ದತ್ಥೇ, ಇತೋಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ;

ಅನ್ವಿತೋ’’ತಿ ಹಿ ಗತ್ಯತ್ಥೇ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವೇ.

ಇಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮ್ಹಿ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವೇ;

‘‘ಇತೋ ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ’’, ಇತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಸು.

ಗತ್ಯತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತೋ ಏತ್ಥ, ಇತರತ್ಥೋ ನ ಇಚ್ಛಿತೋ;

ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸಾ ವುತ್ತೋ, ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞುನಂ.

ಇಧ ಪನ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ಸನಿಬ್ಬಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅಯಧಾತುವಿಸಯೇಯೇವ ವಕ್ಖಾಮ ಇ ಏ ಅಯಧಾತುವಸೇನ ತಿಧಾತುಮಯತ್ತಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ. ತತ್ರ ಇತೀತಿ ಇಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಚ ‘‘ಏತಿ, ಉದೇತೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಏವರೂಪಾನಂ ಪದಮಾಲಾ ಯಥಾರಹಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ದುಕ್ಕರಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸುಕರಾ ಚ ದುಕ್ಕರಾ ಚ ತ್ಯನ್ತಪದಮಾಲಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಭೂವಾದಿಗಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಗಣೇಸು ವಿಹಿತೇಹಿ ಛನ್ನವುತಿಯಾ ವಚನೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಅಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಪದಮಾಲಾನಯಂ ಬ್ರೂಮ –

ಅಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಂ ಪನ್ತಿಯೋ ಬುಧೋ;

ಭವತಿ ರುನ್ಧತಾದೀನಂ, ಯೋಜೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾ.

ಇತಿ ಏತೀ’’ತಿ ಚೇತೇಸಂ, ಪದಾನಂ ಪನ ಪನ್ತಿಯೋ;

ಸುದ್ಧಸ್ಸರಪುಬ್ಬಕಾನಂ, ಯೋಜೇ ವಿಞ್ಞೂ ಯಥಾರಹಂ.

ಆಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಞ್ಚಾಪಿ ಪನ್ತಿಯೋ;

‘‘ಯಾತಿ ಸುಣಾತಿ ಅಸ್ನಾ-ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ.

ಇವಣ್ಣಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮಪಿ ಪಾಳಿಯೋ;

ಯೋಜೇ ‘‘ರುನ್ಧಿತಿ ರುನ್ಧೀತಿ’’-ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ.

ಉಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಸುತಿಇತಿ ಪದಸ್ಸ ಚ;

ಪೇರಣತ್ಥೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ, ಯೋಜೇ ಮಾಲಂ ಯಥಾರಹಂ.

ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ;

‘‘ಜೇತಿ ರುನ್ಧೇತಿ ಕಾರೇತಿ, ಕಾರಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಂ.

ಓಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮ್ಪಿ ಪದಕ್ಕಮೇ;

‘‘ಕರೋತಿ ಭೋತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ-ಆದೀನಂ ಯುತ್ತಿತೋವದೇ;

ಇಚ್ಚೇವಂ ಸತ್ತಧಾ ವುತ್ತೋ, ಪದಮಾಲಾನಯೋ ಮಯಾ;

ಇತೋ ಮುತ್ತೋ ನಯೋ ನಾಮ, ನತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ.

‘‘ಆದತ್ತೇ ಕುರುತೇ ಪೇತೇ’’, ಇಚ್ಚಾದಿ ನಯದಸ್ಸನಾ;

ಯಥಾರಹಂ ಯುತ್ತಿತೋತಿ, ವಚನಂ ಏತ್ಥ ಭಾಸಿತಂ.

ಇದಾನಿ ಇಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಕಮೋ ವುಚ್ಚತೇ – ಇತಿ, ಇನ್ತಿ. ಇಸಿ, ಇಥ. ಇಮಿ, ಇಮ. ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ವತ್ತಮಾನಾನಯೋ. ಇತು, ಇನ್ತು. ಇಹಿ, ಇಥ. ಇಮಿ, ಇಮ. ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಪಞ್ಚಮೀನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾಸನಾನುರೂಪಭಾವಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಸಾಧಕಪದಾನಿ ‘‘ವೇತಿ, ಅಪೇತಿ, ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಿ ಇತಿ ವೇತಿ. ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಗಮನಂ ಬೋಧೇತಿ. ತಥಾ ಅಪ ಇತಿ ಅಪೇತಿ. ಅಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನು ಇತಿ ಅನ್ವೇತಿ. ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗರೂ ಪನ ಅನು ಏತಿ ಅನ್ವೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ತಂ –

‘‘ಯಥಾ ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಗಂ, ದನ್ತಿಂ ಅನ್ವೇತಿ ಹತ್ಥಿನೀ;

ಜೇಸ್ಸನ್ತಂ ಗಿರಿದುಗ್ಗೇಸು, ಸಮೇಸು ವಿಸಮೇಸು ಚ;

ಏವಂ ತಂ ಅನುಗಚ್ಛಾಮಿ, ಪುತ್ತೇ ಆದಾಯ ಪಚ್ಛತೋ’’ತಿ.

ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ ‘‘ಜೇಸ್ಸನ್ತಂ ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಅನುಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಏತಿಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಚೇ ಇರಿಯಾಪಥವಾಚಕೋ, ತತ್ಥ ಆಗಮನಂಯೇವ ಜೋತೇತಿ, ನ ಗಮನಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಗಮನತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿತೋ ಗಮನತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯುತ್ತಿತೋ ವಿ ಇತಿಆದಿನಾ ಛೇದೋ ಞೇಯ್ಯೋ. ಏತೇಸಞ್ಚ ಇತಿಸದ್ದವಸೇನ ಕತಛೇದಾನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಯುತ್ತಿಭಾವಞ್ಚ ‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯೇವ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ‘‘ಅನು ಇತಿ, ಅನು ಇನ್ತಿ, ಅನು ಇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಛೇದೇ ಲಬ್ಭಮಾನನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀನಯೋ ಪರಸ್ಸಪದವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸತ್ತಮೀರೂಪಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ, ಸಿತ್ತಾ ತೇ ಲಹುಮೇಸ್ಸತಿ. ಇಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸನ್ತಿ. ಇಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಥ. ಇಸ್ಸಾಮಿ, ಇಸ್ಸಾಮ. ಇಸ್ಸತೇ, ಇಸ್ಸನ್ತೇ. ಇಸ್ಸಸೇ, ಇಸ್ಸವ್ಹೇ. ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಾಮ್ಹೇ. ಅಸಬ್ಬಧಾತುಕತ್ತೇಪಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸರತ್ತಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಇಕಾರಾಗಮೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀನಯೋ.

ಅಥ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಇಸ್ಸಾ, ಇಸ್ಸಂಸು. ಇಸ್ಸೇ, ಇಸ್ಸಥ. ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಮ್ಹಾ. ಇಸ್ಸಥ, ಇಸ್ಸಿಸು. ಇಸ್ಸಸೇ, ಇಸ್ಸವ್ಹೇ. ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ. ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಭಾವೇ ಚ ಅಸಬ್ಬಧಾತುಕತ್ತೇ ಚ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸರತ್ತಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಅಕಾರಿಕಾರಾಗಮೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ವಾ ಅನುಪಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಅಕಾರಾಗಮೋ ನ ಹೋತಿ. ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಾನಂ ಅನನ್ತರಿಕಾನಂ ಏಕತೋಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅನುಪಪತ್ತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿನಯೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಸೋತೂನಂ ಪಯೋಗತ್ಥೇಸು ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ‘‘ನನು ತೇ ಸುತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಞ್ಞಮಾನೇ, ದೇವಾ ನ ಇಸ್ಸನ್ತಿ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮಾನಾನಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾನಿ ವತ್ತಮಾನಿಕರೂಪಾನಿ ಚ ಈಸಕಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀನಂ ರೂಪಾನಿ ಚ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ – ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ತಾವ ‘‘ಇಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸನ್ತಿ. ಇಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಸೇನ ‘‘ಇಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಾ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಂಸು. ಇಸ್ಸಿಸ್ಸೇ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಅಕರಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಧಾತ್ವನ್ತರವಸೇನ ಸಂಸನ್ದನಾನಯೋಯಂ.

ಇದಾನಿ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಕಮೋ ವುಚ್ಚತೇ –

ಏತಿ, ಏನ್ತಿ. ಏಸಿ, ಏಥ. ಏಮಿ, ಏಮ.

ಏತು, ಏನ್ತು. ಏಹಿ, ಏಥ. ಏಮಿ, ಏಮ.

ನ ಚ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಂ, ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಏಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ;

ನಿವೇಸನಾನಿ ಮಾಪೇತ್ವಾ, ವೇದೇಹಸ್ಸ ಯಸಸ್ಸಿನೋ;

ಯದಾ ತೇ ಪಹಿಣಿಸ್ಸಾಮಿ, ತದಾ ಏಯ್ಯಾಸಿ ಖತ್ತಿಯ.

ಏಯ್ಯ, ಏಯ್ಯುಂ. ಏಯ್ಯಾಸಿ, ಏಯ್ಯಾಥ. ಏಯ್ಯಾಮಿ, ಏಯ್ಯಾಮ. ಏಥ, ಏರಂ. ಏಥೋ, ಏಯ್ಯಾವ್ಹೋ. ಏಯ್ಯಂ, ಏಯ್ಯಾಮ್ಹೇ.

ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏಯ್ಯ, ತೇ ಏಯ್ಯುಂ. ತ್ವಂ ಏಯ್ಯಾಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಏಯ್ಯಾಥ. ಅಹಂ ಏಯ್ಯಾಮಿ, ಮಯಂ ಏಯ್ಯಾಮ. ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏಥ, ತೇ ಏರಂ. ತ್ವಂ ಏಥೋ, ತುಮ್ಹೇ ಏಯ್ಯಾವ್ಹೋ. ಅಹಂ ಏಯ್ಯಂ, ಮಯಂ ಏಯ್ಯಾಮ್ಹೇ.

ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀರೂಪಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ.

ಏಸ್ಸತಿ, ಏಸ್ಸನ್ತಿ. ಏಸ್ಸಸಿ, ಏಸ್ಸಥ. ಏಸ್ಸಾಮಿ, ಏಸ್ಸಾಮ. ಏಸ್ಸತೇ, ಏಸ್ಸನ್ತೇ. ಏಸ್ಸಸೇ, ಏಸ್ಸವ್ಹೇ. ಏಸ್ಸಂ, ಏಸ್ಸಾಮ್ಹೇ.

ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಾಲಮಾದಾಯ ಪಕ್ಖಿನೋ;

ಯದಾ ತೇ ವಿವದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾ ಏಹಿನ್ತಿ ಮೇ ವಸಂ.

‘‘ಅಭಿದೋಸಗತೋ ಇದಾನಿ ಏಹೀ’’ತಿ ವಚನದಸ್ಸನತೋ ಅಪರಾನಿಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀರೂಪಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಏಹಿತಿ, ಏಹಿನ್ತಿ. ಏಹಿಸಿ, ಏಹಿಥ. ಏಹಿಮಿ, ಏಹಿಮ. ಏಹಿತೇ, ಏಹಿನ್ತೇ. ಏಹಿಸೇ, ಏಹಿವ್ಹೇ. ಏಹಿಸ್ಸಂ, ಏಹಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ.

ಏಸ್ಸಾ, ಏಸ್ಸಂಸು. ಏಸ್ಸೇ, ಏಸ್ಸಥ. ಏಸ್ಸಂ ಏಸ್ಸಾಮ್ಹಾ. ಏಸ್ಸಥ, ಏಸ್ಸಿಸು. ಏಸ್ಸಸೇ, ಏಸ್ಸವ್ಹೇ. ಏಸ್ಸಿಂ, ಏಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ.

ಅಥಾಪರೋಪಿ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಕ್ಕಮೋ ಭವತಿ;

ಉದೇತಿ, ಉದೇನ್ತಿ; ಉದೇಸಿ, ಉದೇಥ; ಉದೇಮಿ, ಉದೇಮ.

ಉದೇತು, ಉದೇನ್ತು. ಉದೇಹಿ, ಉದೇಥ. ಉದೇಮಿ, ಉದೇಮ, ಉದಾಮಸೇ.

ಉದೇಯ್ಯ, ಉದೇಯ್ಯುಂ. ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ. ಉದಿಸ್ಸತಿ, ಉದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ. ಉದಿಸ್ಸಾ, ಉದಿಸ್ಸಂಸು. ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ.

ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಕಕಾರನ್ತಧಾತು

ಕು ಸದ್ದೇ ಕೇ ಚ. ಕೋತಿ, ಕವತಿ, ಕಾಯತಿ, ಏವಂ ಕತ್ತುಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಕುಯ್ಯತಿ, ಕಿಯ್ಯತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ. ಕಾನನಂ, ಕಬ್ಬಂ, ಜಾತಕಂ, ಏವಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ. ಕುತ್ವಾ, ಕುತ್ವಾನ, ಕವಿತ್ವಾ, ಕವಿತ್ವಾನ, ಕಾವಿತ್ವಾ, ಕಾವಿತ್ವಾನ, ಕಾಯಿತುಂ, ಏವಂ ಅಬ್ಯಯಪದಾನಿ.

ತತ್ರ ಕಾನನನ್ತಿ ಠಿತಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ ಕವತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾನನಂ, ವನಂ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಠಿತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ, ಸನ್ನಿಸೀವೇಸು ಪಕ್ಖಿಸು;

ಸಣತೇವ ಬ್ರಹಾರಞ್ಞಂ, ಸಾ ರತಿ ಪಟಿಭಾತಿ ಮ’’ನ್ತಿ

ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಕೋಕಿಲಮಯೂರಾದಯೋ ಕವನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯನ್ತಿ ಕೂಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾನನಂ. ಮನೋಹರತಾಯ ಅವಸ್ಸಂ ಕುಯ್ಯತಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹೀತಿ ಕಬ್ಬಂ. ಕಾವಿಯಂ. ಕಾವೇಯ್ಯಂ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಕವೀನಂ ಇದನ್ತಿ ಕಬ್ಬನ್ತಿ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಕೇಚಿ ತು ಕಾಬ್ಯನ್ತಿ ಸದ್ದರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ತಂ ಪಾವಚನೇ ಪಮಾಣಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಭಾವತೋ. ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾತೋಪಿ ಹಿ ಆಚರಿಯಾ ನಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಅತೀತಂ ಭಗವತೋ ಚರಿಯಂ, ತಂ ಕೀಯತಿ ಕಥೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಜಾತಕಂ. ಜಾತಕಪಾಳಿ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಜಾತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಜಾತಂ ಏವ ಜಾತಕನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಜಾತಕಸದ್ದೋ ದೇಸನಾಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು. ಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಜಾತಕಂ ಸಮೋಧಾನೇಸೀ’’ತಿಆದೀಸು.

ಪಕ್ಕ ನೀಚಗತಿಯಂ. ನೀಚಗಮನಂ ನಾಮ ಹೀನಗಮನಂ ಹೀನಪ್ಪವತ್ತಿ ವಾ. ನೀಚಸದ್ದೋ ಹಿ ಹೀನವಾಚಕೋ ‘‘ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ. ಪಕ್ಕತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮೇತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ನಾಮಿಕಪದಂ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ನಾಮಿಕಪದಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಾಮಿಕಪದಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕ್ರಿಯಾಪದಮೇವ ಹಿ ದುದ್ದಸಂ, ಕ್ರಿಯಾಪದೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನಾಮಿಕಪದಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತಮಸೋ ‘‘ಪಕ್ಕನಂ, ತಕನಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಭಾವವಾಚಕಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಧಾತೂಸು ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಕ ಹಸನೇ. ಹಸನಂ ಹಾಸೋ. ತಕತಿ.

ತಕಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ. ಕಿಚ್ಛಜೀವನಂ ಕಸಿರಜೀವನಂ. ತಙ್ಕತಿ. ಆತಙ್ಕತಿ. ಆತಙ್ಕೋ. ಆತಙ್ಕೋತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋ ರೋಗೋ, ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಇತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ ‘‘ಆಬಾಧೋತಿ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಾ ಏಕದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಯಪಟ್ಟೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಆತಙ್ಕೋತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋ ರೋಗೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಪೇತಬ್ಬರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಇತರೋ ಆಬಾಧೋ. ಖುದ್ದಕೋ ವಾ ರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಬಲವಾ ಆಬಾಧೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಬಾಧೋ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆತಙ್ಕೋ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ.

ಆತಙ್ಕೋ ಆಮಯೋ ರೋಗೋ,

ಬ್ಯಾಧಾ’ಬಾಧೋ ಗದೋ ರುಜಾ;

ಅಕಲ್ಲಞ್ಚೇವ ಗೇಲಞ್ಞಂ,

ನಾಮಂ ರೋಗಾಭಿಧಾನಕಂ.

ಸುಕ ಗತಿಯಂ. ಸೋಕತಿ, ಸುಕೋ, ಸುಕೀ. ತತ್ರ ಸುಕೋತಿ ಸುವೋ. ಸೋಕತಿ ಮನಾಪೇನ ಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಕೋ. ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಸುಕೀ.

ಬುಕ್ಕ ಭಸ್ಸನೇ. ಇಧ ಭಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸುನಖಭಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಸುನಖೋ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ, ನ ‘‘ಆವಾಸೋ ಗೋಚರಂ ಭಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ವಚನಸಙ್ಖಾತಂ ಭಸ್ಸನಂ, ಬುಕ್ಕತಿ ಸಾ.

ಧಕ ಪಟಿಘಾತೇ ಗತಿಯಞ್ಚ. ಪಟಿಘಾತೋ ಪಟಿಹನನಂ. ಧಕತಿ.

ಚಕ ತಿತ್ತಿಪಟಿಘಾತೇಸು. ತಿತ್ತಿ ತಪ್ಪನಂ, ಪಟಿಘಾತಂ ಪಟಿಹನನಂವ. ಚಕತಿ.

ಅಕ ಕುಟಿಲಗತಿಯಂ. ಅಕತಿ. ಏತಾ ಕುಆದಿಕಾ ಅಕಪರಿಯನ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಪರಸ್ಸ ಭಾಸಾತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮತೇ ಏತಾ ‘‘ತಿ ಅನ್ತಿ, ತು ಅನ್ತು’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂಯೇವ ವಿಸಯೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಇಧ ಪಮಾಣಂ.

ಇ ಅಜ್ಝಯನೇ. ಅಜ್ಝಯನಂ ಉಚ್ಚಾರಣಂ ಸಿಕ್ಖನಂ ವಾ, ಅಯತಿ, ಅಧೀಯತಿ, ಅಜ್ಝಯತಿ, ಅಧೀತೇ, ಅಜ್ಝೇನಂ, ಅಜ್ಝಾಯಕೋ. ದಿಬ್ಬಂ ಅಧೀಯಸೇ ಮಾಯಂ. ಅಧೀಯನ್ತಿ ಮಹಾರಾಜ, ದಿಬ್ಬಮಾಯಿಧ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಅಜ್ಝೇನಮರಿಯಾ ಪಥವಿಂ ಜನಿನ್ದಾ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಯಕೋತಿ ಅಜ್ಝಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯಕೋ, ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉ ಸದ್ದೇ. ಅವತಿ, ಅವನ್ತಿ. ಅವಸಿ. ಏತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವದಧಾತುಸ್ಸ ದಕಾರಲೋಪಪ್ಪಯೋಗೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

ವಙ್ಕ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ. ವಙ್ಕತಿ. ವಙ್ಕಂ. ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಹಿ ವಕ್ಕಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ, ವಕ್ಕಸದ್ದೋ ಚ ವಙ್ಕಸದ್ದೇನ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಯಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಜಗತಿರುಹಂ, ಸ್ವಾಯಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಮುಞ್ಚತಿ;

ದಿಸಾ ಭಜಥ ವಕ್ಕಙ್ಗಾ, ಜಾತಂ ಸರಣತೋ ಭಯ’’ನ್ತಿ.

ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಕ್ಕಸದ್ದೋ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಂ ಪತ್ವಾ ಕಕಾರರಕಾರಸಞ್ಞೋಗಕ್ಖರಿಕೋ ಭವತಿ, ಧಾತುಭಾವೋ ಪನಸ್ಸ ಪೋರಾಣೇಹಿ ನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ದಿಟ್ಠಂ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ವಙ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ವಙ್ಕ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ’’ತಿ ಧಾತುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ವಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಞ್ಚ, ಪಾಳಿಯಂ ತು ‘‘ವಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಭಾವವಾಚಕೋ ವಙ್ಕಸದ್ದೋಪಿ. ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೋ ಪನ ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠೋ. ತತ್ತ ವಙ್ಕತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ನಾಥತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಿವ. ಭಾವವಾಚಕಸ್ಸ ಪನ ವಙ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ ನತ್ಥಿತಾ ಚ ಪಾಳಿಆದೀಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ. ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯದಿ ಭಾವವಾಚಕೋ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ‘ಅಟ್ಠವಙ್ಕಂ ಮಣಿರತನಂ ಉಳಾರ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ವಙ್ಕಂ ಅಟ್ಠವಙ್ಕಂ, ನ ಅಟ್ಠವಙ್ಕಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ. ದಬ್ಬವಾಚಕೋ ಹಿ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ, ನ ಭಾವವಾಚಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವಙ್ಕಂ ವಕ್ಕಞ್ಚ ಕುಟಿಲಂ, ಜಿಮ್ಹಞ್ಚ ರಿಮ್ಹಮನುಜು;

ವಙ್ಕಸದ್ದಾದಯೋ ಏತೇ, ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗಾ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕಾ.

ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕಸದ್ದೋಯಂ, ‘‘ವಙ್ಕಘಸ್ತಾ’’ತಿಆದಿಸು;

ಬಳಿಸೇ ಗಿರಿಭೇದೇ ಚ, ವತ್ತತೇ ಸ ಪುಮಾ ತದಾ.

ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ತೇ’ಮೇ ಜನಾ ವಙ್ಕಘಸ್ತಾ ಸಯನ್ತಿ. ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತಂ. ವಙ್ಕಘಸ್ತೋವ ಅಮ್ಬುಜೋ’’ತಿಆದೀಸು ಬಳಿಸೇ ವತ್ತತಿ.

ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ‘ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಗುಣವಾಚಕೋ ವಿಸೇಸನಸದೋ, ಯೇನ ಬಳಿಸೋ ವಿಸೇಸಿತೋ, ತೇನ ವಙ್ಕಂ ಕುಟಿಲಂ ಬಳಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ? ತನ್ನ, ವಙ್ಕಸದ್ದೇ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಬಳಿಸಸಭಾವಸ್ಸ ವಙ್ಕತ್ತಾ ಕುಟಿಲತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋತಿ ನತ್ಥಿ ವಿಸೇಸನಸದ್ದೇನ ಪಯೋಜನಂ. ಇದಂ ಪನ ‘‘ಬಳಿಸಂ ವಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಹತ್ಥಿ ನಾಗೋ. ಸರೋರುಹಂ ಪದುಮಂ. ಹತ್ಥೀ ಚ ಕುಞ್ಜರೋ ನಾಗೋ’’ತಿಆದಿವಚನಮಿವ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಕುಟಿಲ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಯಥಾ ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಗಂ, ದನ್ತಿಂ ಅನ್ವೇತಿ ಹತ್ಥಿನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಾಗಸದ್ದಸ್ಸ ದನ್ತೀಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯಾ ಯವಚನತ್ತೇಪಿ ದನ್ತಿನ್ತಿ ಮನೋರಮದನ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ತಥಾ ‘‘ಬಳಿಸಂ ವಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯವಚನತ್ತೇಪಿ ವಙ್ಕನ್ತಿ ಕುಟಿಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಲರಾಜಾ ವಿಯ ಸುಫುಲ್ಲಿತೋ ಹೋತಿ, ದೇಸನಾ ಚ ವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಾ, ನ ಪನ ‘‘ವಙ್ಕಂ ಬಳಿಸ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಾನಂ ಗುಣಗುಣೀವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಯ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಅನುಮತೋ.

‘‘ಯತ್ಥ ಏತಾದಿಸೋ ಸತ್ಥಾ, ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ;

ತಥಾಗತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ,

‘‘ಬುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಂ ನಿಖಿಲವಿಸಯಂ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಯಾವ ಸುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಪನ ಅನುಮತೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏತಾದಿಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಾನಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಅನೇನ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ. ತಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪುರಿಮೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ಭವತಿ.

ಇತಿ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಬಳಿಸಸ್ಸಾಭಿಧಾನನ್ತರಂ, ನ ಗುಣವಾಚಕೋ. ಏವಂ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಬಳಿಸೇ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಕಙ್ಕಂ ಗಚ್ಛಾಮ ಪಬ್ಬತಂ. ದೂರೇ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಗಿರಿವಿಸೇಸೇ ವತ್ತತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಙ್ಕಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸುಖುಚ್ಚಾರಣತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಮಜ್ಝೇ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ತಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕೋಯೇವ ವಙ್ಕತಾ, ಯಥಾ ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾ. ಯಥಾ ಚ ದಿಸಾ ಏವ ದಿಸತಾತಿ, ಏವಂ ತಾಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಙ್ಕತಾ ಚ ಸಾ ಪಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ‘‘ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಜ್ಝೇ ರಸ್ಸವಸೇನ ಚೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕಮಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಮತ್ಥೀತಿ ವಙ್ಕತೋತಿ ಮನ್ತುಅತ್ಥೇ ತಪಚ್ಚಯೋ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಬ್ಬತೋತಿ. ಏವಂ ವಙ್ಕತೋ ಚ ಸೋ ಪಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ. ‘‘ವಙ್ಕಪಬ್ಬತೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿ, ಪಾದಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪನ ‘‘ದೂರೇ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಲೋಕ ದಸ್ಸನೇ. ಲೋಕತಿ. ಲೋಕೋ. ಆಲೋಕೋತಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ, ಓಲೋಕೇತಿ, ಓಲೋಕಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಆಗತೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ. ಸತ್ತಾ ಏವ ಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ. ಚಕ್ಕವಾಳಸಙ್ಖಾತೋ ಓಕಾಸೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಯೋ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೋ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಲೋಕೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಲುಜ್ಜತಿ ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಸತ್ತೋ ಲೋಕೋ. ಲೋಕಿಯತಿ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರತೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಙ್ಖಾತೋ ಓಕಾಸೋ ಲೋಕೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕಸದ್ದೋ ಸಮೂಹೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿಯತೀತಿ ಲೋಕೋ, ಸಮೂಹೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ. ತೇಸಂ ಸರೂಪಂ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ ಬಹುವಿಧತಞ್ಚ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಪನ ಕವೀಹಿ ‘‘ಲೋಕೋ ತು ಭುವನೇ ಜನೇ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ.

ಸಿಲೋಕ ಸಙ್ಘಾತೇ. ಸಙ್ಘಾತೋ ಪಿಣ್ಡನಂ. ಸಿಲೋಕತಿ, ಸಿಲೋಕೋ, ಸಿಲೋಕಮನುಕಸ್ಸಾಮಿ. ಅಕ್ಖರಪದನಿಯಮಿತೋ ವಚನಸಙ್ಘಾತೋ ಸಿಲೋಕೋ. ಸೋ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಿಲೋಕೋ ಯಸಸ್ಸಿ ಪಜ್ಜೇ’’ತಿ ಕವಯೋ ವದನ್ತಿ.

ದೇಕ ಧೇಕ ಸದ್ದುಸ್ಸಾಹೇಸು. ಸದ್ದೋ ರವೋ, ಉಸ್ಸಾಹೋ ವಾಯಾಮೋ. ದೇಕತಿ. ಧೇಕತಿ.

ರೇಕ ಸಕಿ ಸಙ್ಕಾಯಂ. ರೇಕತಿ. ಸಙ್ಕತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಸಙ್ಕತೇ ಮನೋ. ಸಙ್ಕಾ.

ಅಕಿ ಲಕ್ಖಣೇ. ಅಙ್ಕತಿ, ಅಙ್ಕೋ, ಸಸಙ್ಕೋ.

ಮಕಿ ಮಣ್ಡನೇ. ಮಣ್ಡನಂ ಭೂಸನಂ, ಮಙ್ಕತಿ.

ಕತ ಲೋಲಿಯೇ. ಲೋಲಭಾವೋ ಲೋಲಿಯಂ ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ. ಕಕತಿ, ಕಾಕೋ, ಕಾಕೀ. ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಕೋ, ಧಙ್ಕೋ, ವಾಯಸೋ, ಬಲಿ, ಭೋಜಿ, ಅರಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಕಾಕಾಭಿಧಾನಾನಿ.

ಕುಕ ವಕ ಆದಾನೇ. ಕುಕತಿ, ವಕತಿ, ಕೋಕೋ, ವಕೋ. ಏತ್ಥ ಕೋಕೋತಿ ಅರಞ್ಞಸುನಖೋ. ವಕೋತಿ ಖುದ್ದಕವನದೀಪಿಕೋ, ಬ್ಯಗ್ಘೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

ವಕ ದಿತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಘಾತೇ ಚ. ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ, ವಕತಿ.

ಕಕಿ ವಕಿ ಸಕ್ಕ ತಿಕ ಟಿಕ ಸೇಕ ಗತ್ಯತ್ಥಾ. ಕಙ್ಕತಿ, ವಙ್ಕತಿ, ಸಕ್ಕತಿ, ನಿಸಕ್ಕತಿ, ಪರಿಸಕ್ಕತಿ, ಓಸಕ್ಕತಿ, ವಧಾಯ ಪರಿಸಕ್ಕನಂ. ಬಿಳಾರನಿಸಕ್ಕಮತ್ತಮ್ಪಿ. ತೇಕತಿ, ಟೇಕತಿ, ಟೀಕಾ ಸೇಕತಿ. ಏತ್ಥ ಟೀಕಾತಿ ಟಿಕಿಯತಿ ಜಾನಿಯತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಟೀಕಾ. ಏತಾ ಇಧಾತುಆದಿಕಾ ಸೇಕಪರಿಯನ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ‘‘ಅತ್ತನೋಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮತೇ ಏತಾ ‘‘ತೇ ಅನ್ತೇ, ತಂ ಅನ್ತಂ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಂಯೇವ ವಿಸಯೋ, ಪಾವಚನೇ ಪನ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ.

ಹಿಕ್ಕ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ. ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ ಅವಿಭಾವಿತತ್ಥಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕಸದ್ದೋ ಚ. ಹಿಕ್ಕತಿ, ಹಿಕ್ಕತೇ. ಇಮಂ ‘‘ಉಭಯತೋಭಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇದಂ ತು ಪಾವಚನೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ. ಪರಸ್ಸತ್ತನೋಭಾಸಾನಞ್ಹಿ ಧಾತೂನಂ ‘‘ಭವತಿ, ಭವತೇ, ಬಾಧತೇ, ಬಾಧತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ ರೂಪಾನಿ ಸಾಸನೇ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಇಮಾನಿ ಕಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ.

ಖಕಾರನ್ತಧಾತು

ಖಾ ಪಕಥನೇ ಖ್ಯಾ ಚ. ಪಕಥನಂ ಆಚಿಕ್ಖನಂ ದೇಸನಂ ವಾ. ಖಾತಿ, ಸಙ್ಖಾತಿ. ಆಪುಬ್ಬತ್ತೇ ವಿಸದಿಸಭಾವೇನ ಖಾತ್ಯಕ್ಖರಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ, ಆಕಾರಸ್ಸ ಚ ಸಞ್ಞೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಕ್ಖಾತಿ. ಅಕ್ಖಾಸಿ ಪುರಿಸುತ್ತಮೋ. ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ತೇ ಅಹಂ ಅಯ್ಯೇ. ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಖಾಯತಿ. ಅಕ್ಖಾಯತಿ. ಅತ್ರ ಪನ ಕಕಾರಲೋಪೋ. ಸ್ವಾಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ. ಸಙ್ಖಾತೋ. ಅಕ್ಖಾತೋ. ಅಕ್ಖಾತಾರೋ ತಥಾಗತಾ. ಸಙ್ಖಾತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಧುರೋ. ಸಙ್ಖಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾ. ಕ್ರಿಯಂ ಆಕ್ಯಾತಿ ಕಥೇತೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸ್ವಾಖಾತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖ್ಯಾತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸ್ವಾಖ್ಯಾತೋ’’ತಿ ಚ ಪದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ, ಇತರಂ ಯಥಾಠಿತರೂಪನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ, ಅತೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪದಾನಿಯೇವ ಪಸತ್ಥತರಾನಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ನೀಯತೇ – ಸಙ್ಖಾಸದ್ದೋ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿಗಣನಾಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಞಾಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ನ ಸುಕರಂ ಸಙ್ಖಾತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಗಣನಾಯಂ. ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಞಾಣಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋಟ್ಠಾಸ-ಗಣನಾಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ;

ಸಙ್ಖಾಸದ್ದೋತಿ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಧಮ್ಮದೀಪಸ್ಸ ಸಾಸನೇ’’ತಿ.

ಖಿ ಖಯೇ. ಖಿಯನಧಮ್ಮಂ ಖೀಯತಿ. ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ಸರೇ ಇಕಾರಸ್ಸ ಇಯ್ಯಾದೇಸೋ, ಖಿಯ್ಯತಿ. ‘‘ಖಯೋ, ಖಂ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ. ತತ್ಥ ಖಯೋತಿ ಖಿಯನಂ ಖಯೋ. ಅಥ ವಾ ಖಿಯನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಖಯೋ, ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಿ. ಖಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಾಪುಣಿಯತ್ತಾ ಫಲಮ್ಪಿ ಖಯೋ. ಖನ್ತಿ ತುಚ್ಛಂ ಸುಞ್ಞಂ ವಿವಿತ್ತಂ ರಿತ್ತಂ, ಖನ್ತಿ ವಾ ಆಕಾಸೋ.

ಖಿ ನಿವಾಸೇ. ಖೀಯತಿ, ಖಿಯ್ಯತಿ ವಾ. ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ಇಕಾರಸ್ಸ ಈಯ ಇಯ್ಯಾದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ದಿವಾದಿಗಣೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋ. ಖಂ ಖಯಂ. ಅಭಿರಮಣೀಯಂ ರಾಜಕ್ಖಯಂ. ತತ್ಥ ಖೀಯತೀತಿ ನಿವಸತಿ. ಖನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠೇನ. ಖಯನ್ತಿ ನಿವೇಸನಂ. ರಾಜಕ್ಖಯನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇಸನಂ. ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –

‘‘ಸಚೇ ಚ ಅಜ್ಜ ಧಾರೇಸಿ, ಕುಮಾರಂ ಚಾರುದಸ್ಸನಂ;

ಕುಸೇನ ಜಾತಖತ್ತಿಯಂ, ಸವಣ್ಣಮಣಿಮೇಖಲಂ;

ಪೂಜಿತಾ ಞಾತಿಸಙ್ಘೇಹಿ, ನ ಗಚ್ಛಸಿ ಯಮಕ್ಖಯ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಮಕ್ಖಯನ್ತಿ ಯಮನಿವೇಸನಂ.

ಖು ಸದ್ದೇ. ಖೋತಿ ಖವತಿ.

ಖೇ ಖಾದನಸತ್ತಾಸು. ಖಾಯತಿ. ಉನ್ದೂರಾ ಖಾಯನ್ತಿ. ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ. ಗೋಖಾಯಿತಕಂ. ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ದಿಸಾಪಿ ಮೇ ನ ಪಕ್ಖಾಯನ್ತಿ. ಏತ್ಥಾದಿಮ್ಹಿ ಕಾಯತೀತಿ ಖಾದತಿ. ಅಥ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ.

ಸುಖ ದುಕ್ಖ ತಕ್ರಿಯಾಯಂ. ತಕ್ರಿಯಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ವೇದನಾನಂ ಕ್ರಿಯಾ, ಸುಖನಂ ದುಕ್ಖನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಕಮ್ಮಕಾ ಇಮೇ ಧಾತವೋ. ಸುಖತಿ, ದುಕ್ಖತಿ. ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಂ. ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖಿತೋ. ಸುಖಂ ಸಾತಂ ಪೀಣನಂ, ದುಕ್ಖಂ ವಿಘಾತಂ ಅಘಂ ಕಿಲೇಸೋ. ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ. ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ. ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಕಾರಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸುಖದುಕ್ಖಸದ್ದತ್ಥಂ ವದನ್ತೇಹಿ ಗರೂಹಿ ಸುಖಯತಿ ದುಕ್ಖಯತಿಸದ್ದಾನಂ ಕಮ್ಮತ್ಥಮಾದಾಯ ವಿವರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಖೇತಿ ಸುಖಯತಿ, ಸುಖಾಪೇತಿ ಸುಖಾಪಯತಿ, ದುಕ್ಖೇತಿ ದುಕ್ಖಯತಿ, ದುಕ್ಖಾಪೇತಿ ದುಕ್ಖಾಪಯತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ತೇಸಂ ಕಾರಿತಪದರೂಪಾನಿ, ಅತ್ತಾನಂ ಸುಖೇತಿ ಪೀಣೇತೀತಿ ಚ, ಸುಖಯತಿ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚ,

‘‘ಸಚೇ ಚ ಕಿಮ್ಹಿಚಿ ಕಾಲೇ,

ಮರಣಂ ಮೇ ಪುರೇ ಸಿಯಾ;

ಪುತ್ತೇ ಚ ಮೇ ಪಪುತ್ತೇ ಚ,

ಸುಖಾಪೇಯ್ಯ ಮಹೋಸಧೋ’’ತಿ ಚ

ಪಾಳಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ. ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಪನ ಧಾತುಪಾಠಸಙ್ಖೇಪೇ ಚ ಇಮೇ ಧಾತವೋ ಚುರಾದಿಗಣೇಯೇವ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಸುಖಯತಿ ದುಕ್ಖಯತೀ’’ತಿ ಚ ಅಕಾರಿತಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಾನಿ. ಮಯಂ ತು ತೇಸಂ ತಬ್ಬಚನಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ ಚ ತಾನಿ ಪದರೂಪಾನಿ ನ ಇಚ್ಛಾಮ ಪಾಳಿಆದೀಹಿ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ವುತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಿಸಯೇ ಅಸ್ಮಾಕಂ ರುಚಿ ‘‘ಸುಖತೀತಿ ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖತೀತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ.

ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಸುಖತಿ ದುಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿಯೇವ ನಾಮ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ರೂಪಾನಿ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇ ವಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ಪನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ನಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿಯೇವ. ‘‘ಕಪ್ಪಯವ್ಹೋ ಪತಿಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಚರವ್ಹೋ ಭುಞ್ಜವ್ಹೋ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ನಯವಸೇನ ದಿಟ್ಠಾನಿಯೇವ ನಾಮ.

ತತ್ರ ಪನಾಯಂ ನಯೋ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು ಹಿ ‘‘ಏಕದ್ವಿಯೋಜನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಗತಸ್ಸ ವಾಯೋ ಕುಪ್ಪತಿ, ಗತ್ತಾನಿ ದುಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಂ ಅಕಮ್ಮಕಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಾಚಕಂ ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ‘‘ಸುಖತಿ, ಸುಖನ್ತಿ. ಸುಖಸಿ, ಸುಖಥ. ಸುಖಾಮಿ, ಸುಖಾಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖತಿ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ದುಕ್ಖಸಿ, ದುಕ್ಖಥಾ’’ತಿಆದೀನಿಚ ದಿಟ್ಠಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೇನ ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಖತೀತಿ ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖತೀತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಭೂವಾದಿನಯೋ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಚುರಾದಿನಯೋ. ಅಪರಮ್ಪೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಸುಖಂ ಸಞ್ಜಾತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಖಿತೋ, ಸಞ್ಜಾತಸುಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಅಥ ವಾ ಸುಖೇನ ಇತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಸುಖಿತೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ದುಲ್ಲಭಾಯಂ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ.