೧೭. ರುಧಾದಿಛಕ್ಕ

ರುಧಾದಿಗಣಿಕ

ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ರುಧಾದಿಕಗಣಾದಯೋ;

ಸಾಸನಸ್ಸೋಪಕಾರಾಯ, ಗಣೇ ತು ಛಬ್ಬಿಧೇ ಕಥಂ.

ರುಧಿ ಆವರಣೇ. ರುಧಿಧಾತು ಆವರಣೇ ವತ್ತತಿ. ಏತ್ಥ ಆವರಣಂ ನಾಮ ಪಿದಹನಂ ವಾ ಪರಿರುನ್ಧನಂ ವಾ ಪಲಿಬುದ್ಧನಂ ವಾ ಹರಿತುಂ ವಾ ಅಪ್ಪದಾನಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಟ್ಟತಿ. ರುನ್ಧತಿ, ರುನ್ಧಿತಿ, ರುನ್ಧೀತಿ, ರುನ್ಧೇತಿ, ಅವರುನ್ಧೇತಿ. ಕಮ್ಮನಿ – ಮಗ್ಗೋ ಪುರಿಸೇನ ರುನ್ಧಿಯತಿ. ರೋಧೋ, ಓರೋಧೋ, ವಿರೋಧೋ, ಪಟಿವಿರೋಧೋ, ವಿರುದ್ಧೋ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ, ಪರಿರುದ್ಧೋ. ರುನ್ಧಿತುಂ, ಪರಿರುನ್ಧಿತುಂ. ರುನ್ಧಿತ್ವಾ. ಪರಿರುನ್ಧಿತ್ವಾ.

ತತ್ರ ರೋಧೋತಿ ಚಾರಕೋ. ಸೋ ಹಿ ರುನ್ಧತಿ ಪವೇಸಿತಾನಂ ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಗಮನಂ ಆವರತೀತಿ ರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಓರೋಧೋತಿ ರಾಜುಬ್ಬರೀ, ಸಾ ಪನ ಯಥಾಕಾಮಚಾರಂ ಚರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ಓರುನ್ಧಿಯತಿ ಅವರುನ್ಧಿಯತೀತಿ ಓರೋಧೋ. ವಿರೋಧೋತಿ ಅನನುಕೂಲತಾ. ಪಟಿವಿರೋಧೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅನನುಕೂಲತಾ. ವಿರುದ್ಧೋತಿ ವಿರೋಧಂ ಆಪನ್ನೋ. ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋತಿ ಪಟಿಸತ್ತುಭಾವೇನ ವಿರೋಧಂ ಆಪನ್ನೋ. ಪರಿರುದ್ಧೋತಿ ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಪರಿವಾರಿತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಅರೀಹಿ ಪರಿರುದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಗಮನೇ ಪಥೇ’’ತಿ. ಅವರುದ್ಧೋತಿ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ.

ಮುಚ ಮೋಚನೇ. ಮಿಗಂ ಬನ್ಧನಾ ಮುಞ್ಚತಿ. ಮುಞ್ಚನಂ, ಮೋಚನಂ. ದುಕ್ಖಪ್ಪಮೋಚನಂ, ಮೋಚೋ.

ಮೋಚೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಕಕದಲೀರುಕ್ಖೋ. ಮುಞ್ಚಿತುಂ. ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ. ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮೋಚೇತಿ, ಮೋಚೇತುಂ, ಮೋಚೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ.

ರಿಚ ವಿರೇಚನೇ. ರಿಞ್ಚತಿ. ರಿಞ್ಚನಂ, ವಿರೇಚನಂ, ವಿರೇಕೋ, ವಿರೇಚಕೋ. ರಿಞ್ಚಿತುಂ. ರಿಞ್ಚಿತ್ವಾ.

ಸಿಚ ಪಗ್ಘರಣೇ. ಉದಕೇನ ಭೂಮಿಂ ಸಿಞ್ಚತಿ. ಪುತ್ತಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿ. ಅಭಿಸೇಕೋ. ಮುದ್ಧಾಭಿಸಿತ್ತೋ ಖತ್ತಿಯೋ. ಸಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ನಾವಂ, ಸಿತ್ತಾ ತೇ ಲಹುಮೇಸ್ಸತಿ. ಸಿತ್ತಟ್ಠಾನಂ. ಸಿಞ್ಚಿತುಂ. ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ.

ಯುಜ ಯೋಗೇ. ಯುಞ್ಜತಿ, ಅನುಯುಞ್ಜತಿ. ಕಮ್ಮನಿ ‘‘ಯುಞ್ಜಿಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ಯುಞ್ಜತೇ’’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಯುಞ್ಜನಂ, ಸಂಯೋಗೋ, ಅನುಯೋಗೋ, ಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ, ಸಞ್ಞೋಗೋ, ಸಞ್ಞೋಜನಂ, ಅತ್ಥಯೋಜನಾ. ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನಂ. ಯುಞ್ಜಿತುಂ, ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ. ಅನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ. ಯೋಜೇತಿ. ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಬನ್ಧನಂ ಕಾಮರಾಗಾದಿ. ಯೋಜನನ್ತಿ –

ವಿದತ್ಥಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗುಲ್ಯೋ, ತದ್ವಯಂ ರತನಂ ಮತಂ;

ಸತ್ತರತನಿಕಾ ಯಟ್ಠಿ, ಉಸಭಂ ವೀಸಯಟ್ಠಿಕಂ;

ಗಾವುತಂ ಉಸಭಾಸೀತಿ, ಯೋಜನಂ ಚತುಗಾವುತಂ.

ಭುಜ ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು. ಪಾಲನಂ ರಕ್ಖಣಂ. ಬ್ಯವಹರಣಂ ಅಜ್ಝೋಹರಣಂ. ಭುಞ್ಜತಿ, ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಸಂಭುಞ್ಜತಿ. ದಾಸಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ. ಕಾರಿತೇ ‘‘ಭೋಜೇತಿ ಭೋಜಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ. ಭೋಜನಂ, ಸಮ್ಭೋಗೋ, ಮಹಿಭುಜೋ, ಗಾಮಭೋಜಕೋ, ಉಪಭೋಗೋ, ಪರಿಭೋಗೋ. ಭುತ್ತೋ ಓದನೋ ಭವತಾ. ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹಂ. ಓದನಂ ಭುತ್ತೋ ಭುತ್ತವಾ ಭುತ್ತಾವೀ. ತುಮನ್ತಾದಿತ್ತೇ ‘‘ಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಭೋಜೇತುಂ, ಭೋಜಯಿತುಂ, ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾನ, ಭುಞ್ಜಿಯ, ಭುಞ್ಜಿಯಾನ, ಭೋಜೇತ್ವಾ, ಭೋಜೇತ್ವಾನ, ಭೋಜಯಿತ್ವಾ, ಭೋಜಯಿತ್ವಾನ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪರಿಸದ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ರ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಭೋಜನೀಯಂ ಭುಞ್ಜತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಖಾದತಿ ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ಕದಾಚಿ ಖಾದನೀಯೇಪಿ ‘‘ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಫಲಾನಿ ಖುದ್ದಕಪ್ಪಾನಿ, ಭುಞ್ಜ ರಾಜ ವರಾವರ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ಚ ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿಯತಿ. ಅಪಿಚ ‘‘ಕಾಮೇ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಭುಞ್ಜನಪರಿಭುಞ್ಜನಸದ್ದಾ ಪಟಿಸೇವನತ್ಥೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮಾನತ್ಥಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಾ. ಸಂಭುಞ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಭೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಏಕತೋ ವಾಸಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ಅತ್ರ ಭುಜಧಾತು ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಏತ್ತಕೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತೀ’’ತಿ? ವತ್ತತೇವ, ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ಧಾತವೋ, ತೇ ಉಪಸಗ್ಗಸಹಾಯೇ ಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಅನೇಕತ್ಥತರಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ವಕ್ಖಾಮ. ಯತ್ಥ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ವಕ್ಖಾಮ.

ಕತಿ ಛೇದನೇ. ಕನ್ತತಿ, ವಿಕನ್ತತಿ. ಸಲ್ಲಕತ್ತೋ.

ಭಿದಿ ವಿದಾರಣೇ. ಭಿನ್ದತಿ. ಅನಾಗತತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭೇಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಭಿನ್ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ರೂಪಾನಿ. ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ತೇನಾಹ –

‘‘ನ ತೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಾವತಾ ಭಿಕ್ಖತೇ ಪರೇ;

ವಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ, ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ ನ ತಾವತಾ.

ಯೋಧ ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಾಪಞ್ಚ, ಬಾಹಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ;

ಸಙ್ಖಾಯ ಲೋಕೇ ಚರತಿ, ಸವೇ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಇದಞ್ಚ ಖೀಣಾಸವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಸಮಣಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿಯೇವ. ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ. ದೇವದತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ ಭಿನ್ನೋ,. ಭಿನ್ದಿಯತೀತಿ ಭಿನ್ನೋತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ. ನ ತೇ ಕಟ್ಠಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ. ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭೇತ್ತಾ.

ಛಿದಿ ದ್ವೇಧಾಕರಣೇ. ಛಿನ್ದತೀತಿ ಛೇದಕೋ, ಏವಂ ಛೇತ್ತಾ. ಕೇಸೇ ಛೇತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಛಿನ್ದಿಯತೀತಿ ಛಿನ್ನೋ. ಛಿನ್ನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ಪುನದೇವ ರೂಹತಿ. ಇದಂ ಪನ ಭಿದಿಛಿದಿದ್ವಯಂ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಭಿಜ್ಜತಿ ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಾಚಕಂ ರೂಪದ್ವಯಂ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಿನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ.

ತದಿ ಹಿಂಸಾನಾದರೇಸು. ತನ್ದತಿ. ತನ್ದೀ, ತದ್ದು. ತದ್ದತಿ ಕಚ್ಛು.

ಉದಿ ಪಸವಕಿಲೇದನೇಸು. ಪಸವನಂ ಸನ್ದನಂ. ಕಿಲೇದನಂ ತಿನ್ದತಾ. ಉನ್ದತಿ. ಉನ್ದೂರೋ, ಸಮುದ್ದೋ.

ವಿದ ಲಾಭೇ. ವಿನ್ದತಿ. ಗೋವಿನ್ದೋ, ವಿತ್ತಿ. ಏತ್ಥ ವಿತ್ತೀತಿ ಅನುಭವನಂ, ವೇದನಾ ವಾ.

ವಿದ ತುಟ್ಠಿಯಂ. ವಿನ್ದತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಂ. ವಿರಜ್ಜತಿ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದೋ ಕಾಮರತಿಯಾ. ವಿತ್ತಿ, ವಿತ್ತಂ, ವೇದೋ. ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ ಧಮ್ಮವೇದಂ.

ಏತ್ಥ ವಿತ್ತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ‘‘ವಿತ್ತಿ ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತಿ ಸುತ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಿತ್ತನ್ತಿ ವಿತ್ತಿಜನನತ್ತಾ ವಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಧನಂ. ವೇದೋತಿ ಗನ್ಥೋಪಿ ಞಾಣಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಗನ್ಥೋ ‘‘ವೇದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವೇದಗುಮಭಿಜಞ್ಞಾ ಅಕಿಞ್ಚನಂ ಕಾಮಭವೇ ಅಸತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಞಾಣಂ. ‘‘ಯೇ ವೇದಜಾತಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದೀಸು ಸೋಮನಸ್ಸಂ.

ವೇದಗನ್ಥೇ ಚ ಞಾಣೇ ಚ, ಸೋಮನಸ್ಸೇ ಚ ವತ್ತತಿ;

ವೇದಸದ್ದೋ ಇಮಂ ನಾನಾ-ಧಾತುತೋ ಸಮುದೀರಯೇ.

ಲಿಪ ಲಿಮ್ಪನೇ. ಲಿಮ್ಪತಿ, ಲಿಮ್ಪಕೋ. ಅವಲೇಪೋ. ಅವಲೇಪೋತಿ ಅಹಙ್ಕಾರೋ.

ಲುಪ ಅಚ್ಛೇದನೇ. ಲುಮ್ಪತಿ. ವಿಲುಮ್ಪಕೋ, ವಿಲುತ್ತೋ ವಿಲೋಪೋ.

ವಿಲುಮ್ಪತೇವ ಪುರಿಸೋ, ಯಾವಸ್ಸ ಉಪಕಪ್ಪತಿ;

ಯದಾ ಚಞ್ಞೇ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತಿ, ಸೋ ವಿಲುತ್ತೋ ವಿಲುಮ್ಪತೀತಿ.

ಪಿಸ ಚುಣ್ಣನೇ. ಪಿಂಸತಿ. ಪಿಸಕೋ. ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಭಾಸತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಹಿಸಿ ವಿಹಿಂಸಾಯಂ. ಹಿಂಸತಿ, ವಿಹಿಂಸತಿ. ಹಿಂಸಕೋ.

ಅಹಿಂಸಕೋತಿ ಮೇ ನಾಮಂ, ಹಿಂಸಕಸ್ಸ ಪುರೇ ಸತೋ;

ಅಜ್ಜಾಹಂ ಸಚ್ಚನಾಮೋಮ್ಹಿ, ನ ನಂ ಹಿಂಸಾಮಿ ಕಿಞ್ಚನಂ.

ಹಿಂಸಿತಬ್ಬಂ ಕಿಂಸತೀತಿ ಸೀಹೋ. ಆದಿಅನ್ತಕ್ಖರವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ, ಯಥಾ ‘‘ಕನ್ತನಟ್ಠೇನ ತಕ್ಕ’’ನ್ತಿ. ವಿಹೇಸಕೋ, ವಿಹೇಸನಂ.

ಸುಮ್ಭ ಪಹಾರೇ. ಯೋ ನೋ ಗಾವೋವ ಸುಮ್ಭತಿ. ಪರಿಸುಮ್ಭತಿ. ಸುಮ್ಭೋತಿ. ಅತ್ರಿಮೇ ಪಾಳಿತೋ ಪಯೋಗಾ –

‘‘ಸಂಸುಮ್ಭಮಾನಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಕಾಲಮಾಗಮಯಾಮಸೇ’’ತಿ ಚ,

‘‘ಕೇಸಗ್ಗಹಣಮುಕ್ಖೇಪಾ, ಭೂಮ್ಯಾ ಚ ಪರಿಸುಮ್ಭನಾ;

ದತ್ವಾ ಚ ನೋ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಬಹುದುಕ್ಖಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿ ಚ,

‘‘ಭೂಮಿಂ ಸುಮ್ಭಾಮಿ ವೇಗಸಾ’’ತಿ ಚ.

ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ತಾ ಇಧ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ ನ ವುತ್ತಾ. ಕೇಚೇತ್ಥ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ಯಥಾ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಸಕಿ ಸಙ್ಕಾಯಂ ಖಜಿ ಗತಿವೇಕಲ್ಲೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಟಿಲದ್ಧವಗ್ಗನ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಸಙ್ಕತಿ ಖಞ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ರುಧಾದಿಗಣೇ ‘‘ಮುಚ ಮೋಚನೇ ಕತಿ ಛೇದನೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಟಿಲದ್ಧವಗ್ಗನ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಮುಞ್ಚತಿ ಕನ್ತತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕೋ ಇಮೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯೇ ಭೂವಾದಿಗಣಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಾ ಇಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತಞ್ಚ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇಸು ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ತೇಸಂ ವಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ಸಙ್ಕತಿ, ಸಙ್ಕಾ, ಖಞ್ಜತಿ, ಖಞ್ಜೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅಯಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾನಂ ಇಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಾನಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಯೇ ಚ ರುಧಾದಿಗಣಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತ್ವಾ ಅಕಾರನ್ತವಸೇನ ವಾ ಉಕಾರನ್ತವಸೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಿಸಯೇಯೇವ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇ. ನಾಮಿಕತ್ತಂ ಪನ ಸಹನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ವಿನಾ ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ವಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ, ತತ್ಥ ಸಸಂಯೋಗರೂಪಾಯೇವ ಭವನ್ತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ಮುಞ್ಚತಿ, ಮುಞ್ಚಾಪೇತಿ, ಮೋಚೇತಿ, ಮೋಚಾಪೇತಿ. ಛಿನ್ದಾಪೇತಿ. ಛೇದೇತಿ, ಛೇದಾಪೇತಿ. ಛಿನ್ದನಂ, ಛೇದೋ. ಮುಞ್ಚನಂ, ಮೋಚನಂ. ಕನ್ತತಿ, ಕನ್ತನಂ, ಸಲ್ಲಕತ್ತೋ. ಪಿಟ್ಠಿಮಂಸಾನಿ ಅತ್ತನೋ, ಸಾಮಂ ಉಕ್ಕಚ್ಚ ಖಾದಸಿ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ. ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಚ್ಚಾತಿ ಉಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ, ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಿಕಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇಸು ಏಕನ್ತತೋ ಪಟಿಲದ್ಧನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇಹಿ ಸಕಿ ಖಜಿ ಆದೀಹಿಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಮುಚಛಿದಿಆದೀಹೀತಿ? ತನ್ನ, ಮುಚಛಿದಿಆದೀಹಿಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ರುಚಧಾತುಯಾ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ, ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾ ‘‘ರುನ್ಧಿಸ್ಸ, ರುನ್ಧಯತಿ, ರುನ್ಧಾಪೇತಿ, ರುನ್ಧನಂ, ರೋಧೋ, ವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಮುಚಛಿದಿಆದೀನಮ್ಪೀತಿ.

ನನು ಕಚ್ಚಾಯನೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ನಿಚ್ಚವಿಧಾನತ್ಥಂ ‘‘ರುಧಾದಿತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಚ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ದಸ್ಸನತೋ ವಾಸದ್ದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಾಸದ್ದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರುಧಾದಿತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ಮನ್ತುನ್ತಿ? ನ ಸಕ್ಕಾ, ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ರುಧಧಾತುಯಾ ಅಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಯೇಸಂ ಯಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ, ಸಾ ಏವ ತೇಸಂ ರುಧಾದಿಗಣಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ. ತಞ್ಚ ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಸಙ್ಕಾ ಖಞ್ಜೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ನಾಮತ್ತೇ ಏಕೋಯೇವ ಪಕಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ, ‘‘ಕಮು ಪದವಿಕ್ಖೇಪೇ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪನ ‘‘ಕಮೋ, ಕಮನಂ, ಚಙ್ಕಮೋ, ಚಙ್ಕಮನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾಸಮ್ಭವೇಪಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ಅಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ ರುಧಾದಿಗಣಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ, ಸಾಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ನಯೋ ಅತೀವ ಸುಖುಮೋ ಸಮ್ಮಾ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ರುಧಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ;

ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋತಿ.

ದುಧಾದಿಗಣೋಯಂ.

ದಿವಾದಿಗಣಿಕ

ದಿವು ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾಬ್ಯವಹಾರಜುತಿಥುತಿಕನ್ತಿಗತಿಸತ್ತೀಸು. ಏತ್ಥ ಚ ಕೀಳಾತಿ ಲಳನಾ, ವಿಹಾರೋ ವಾ. ಲಳನಾತಿ ಚ ಲಳಿತಾನುಭವನವಸೇನ ರಮಣಂ. ವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ವತ್ತನಂ. ವಿಜಿಗಿಸಾತಿ ವಿಜಯಿಚ್ಛಾ. ಬ್ಯವಹಾರೋತಿ ವೋಹಾರೋ. ಜುತೀತಿ ಸೋಭಾ. ಥುತೀತಿ ಥೋಮನಾ. ಕನ್ತೀತಿ ಕಮನೀಯತಾ. ಗತೀತಿ ಗಮನಂ. ಸತ್ತೀತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ. ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿವುಧಾತು ವತ್ತತಿ. ದಿಬ್ಬತಿ. ದೇವೋ. ದೇವೀ. ದೇವತಾ.

ಏತ್ಥ ದೇವೋತಿ ತಿವಿಧಾ ದೇವಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ. ತೇಸು ಮಹಾಸಮ್ಮತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲೋಕೇನ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ರಾಜರಾಜಕುಮಾರಾದಯೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ನಾಮ. ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಪನ್ನಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ. ಖೀಣಾಸವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ನಾಮ ರಾಜಾನೋ ದೇವಿಯೋ ಕುಮಾರಾ. ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ ಭುಮ್ಮದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ತದುತ್ತರಿದೇವಾ. ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾ’’ತಿ.

ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ – ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾಭಿಲಾಸಿತಂ ವಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ಅಥ ವಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ದೇವನೀಯಾ ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾತಿ ದೇವಾ. ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ಥುತಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಕೀಳಾದಯೋ ಛ ಅತ್ಥಾ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದಿವು ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾಬ್ಯವಹಾರಜುತಿಥುತಿಗತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ಗತೀ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಹಾಯ ‘‘ಜುತಿಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ಥುತೀ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಹಾಯ ‘‘ಜುತಿಗತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪನ ದಿವುಧಾತುಂ ‘‘ಸತ್ತಿಥುತಿಕ’’ನ್ತಿಅತ್ಥೇಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಟೀಕಾಕಾರೋ ‘‘ದೇವಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾವೋಹಾರಜುತಿಗತಿಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸತ್ತಿಅಭಿತ್ಥವಕಮನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ.

ಇದಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ – ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ, ರಾಜಾನೋ. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವಾ ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ವೋಹರನ್ತಿ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಂ, ಜೋತನ್ತಿ ಪರಮಾಯ ಸರೀರಜುತಿಯಾ, ಥೋಮಿಯನ್ತಿ ತಬ್ಭಾವತ್ಥಿಕೇಹಿ, ಕಾಮಿಯನ್ತಿ ದಟ್ಠುಂ ಸೋತುಞ್ಚ ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ, ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚ ಯಥಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಹತಗಮನೇನ, ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಚ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತುನ್ತಿ ದೇವಾ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋ. ಕೀಳನ್ತಿ ಪರಮಾಯ ಝಾನಕೀಳಾಯ, ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಪರಮಸುಖುಮಞಾಣವಿಸೇಸವಿಸಯಂ ಅತ್ಥಞ್ಚ ವೋಹರನ್ತಿ, ಜೋತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದೋಸಕಲುಸಾಭಾವಾ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾಯ ಞಾಣಜುತಿಯಾ, ಥೋಮಿಯನ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಸಭಾವೇಹಿ ಪರಮನಿಮ್ಮಲಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ, ಕಾಮಿಯನ್ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತತಾಯ ದಟ್ಠುಂ ಸೋತುಂ ಪೂಜಿತುಞ್ಚ, ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪಚ್ಚಾಗಮನೀಯಾಯ ಗತಿಯಾ, ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಚ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ತೇ ತೇ ಸತ್ತೇ ಹಿತೇ ನಿಯೋಜೇತುಂ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಸುಖೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುನ್ತಿ ದೇವಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ.

ದೇವಸದ್ದ ‘‘ವಿದ್ಧೇ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ದೇವೇ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜಟಾಕಾಸೇ ಆಗತೋ. ‘‘ದೇವೋ ಚ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಫುಸಾಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮೇಘೇ. ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ದೇವ ಕುಮಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖತ್ತಿಯೇ. ‘‘ಅಹಂ ದೇವ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಯಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇಸ್ಸರಪುಗ್ಗಲೇ. ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಪರಿಚಾರೇತಿ ದೇವೋ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿದೇವೇ. ‘‘ದೇವಾತಿದೇವಂ ನರದಮ್ಮಸಾರಥಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸುದ್ಧಿದೇವೇ ಆಗತೋ.

ದೇವೀತಿ ರಾಜಭರಿಯಾಪಿ ದೇವಧೀತಾಪಿ ‘‘ದೇವೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದೇವಸ್ಸ ಭರಿಯಾತಿ ಹಿ ದೇವೀ, ಸಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ದಿಬ್ಬತೀತಿ ದೇವೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಯಥಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದಿಬ್ಬತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ಕೀಳತೀತಿ ದೇವೀ’’ತಿ.

ದೇವತಾತಿ ದೇವಪುತ್ತೋಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ದೇವಧೀತಾಪಿ. ‘‘ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞತರಾ ದೇವತಾ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ದೇವೋಯೇವ ದೇವತಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ, ತಥಾ ‘‘ತಾ ದೇವತಾ ಸತ್ತಸತಾ ಉಳಾರಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಮಾನಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ.

‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಯಾ ತ್ವಂ ತಿಟ್ಠಸಿ ದೇವತೇ;

ಓಭಾಸೇನ್ತೀ ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾ, ಓಸಧೀ ವಿಯ ತಾರಕಾ’’ತಿ-

ಆದೀಸು ದೇವಧೀತಾ.

ಇಮಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ನಾಮಾನಿ –

ದೇವೋ ಸುರೋ ಚ ವಿಬುಧೋ, ನಿಜ್ಜರೋ ಅಮರೋ ಮರು;

ಸುಧಾಸೀ ತಿದಸೋ ಸಗ್ಗ-ವಾಸೀ ಅನಿಮಿಸೋಪಿ ಚ;

ದಿವೋಕೋ’ಮತಪಾಯೀ ಚ, ಸಗ್ಗಟ್ಠೋ ದೇವತಾನಿ ಚ.

ಖಿ ಖಯೇ. ಖಿಯತಿ. ಖಯೋ. ಖಿಯನಂ. ರಾಗಕ್ಖಯೋ.

ಖಿ ನಿವಾಸೇ ಕೋಧಹಿಂಸಾಸು ಚ. ಖಿಯತಿ. ನ ಗಚ್ಛಸಿ ಯಮಕ್ಖಯಂ. ನಾಗದಾನೇನ ಖಿಯನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಖಿಯತೀತಿ ನಿವಸತಿ. ಯಮಕ್ಖಯನ್ತಿ ಯಮನಿವೇಸನಂ. ಖಿಯನ್ತೀತಿ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ವಾ.

ಘಾ ಗನ್ಧೋಪಾದಾನೇ. ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಂ ಘಾಯಿತುಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ.

ರುಚ ರೋಚನೇ. ರೋಚನಂ ರುಚಿ. ಭತ್ತಂ ಮೇ ರುಚ್ಚತಿ. ಭತ್ತಮ್ಪಿತಸ್ಸ ನ ರುಚ್ಚತಿ. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಮಮ ರುಚ್ಚತಿ. ರುಚ್ಚಿತುಂ, ರುಚ್ಚಿತ್ವಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಾದಿಗಣೇ ‘‘ರುಚ ದಿತ್ತಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದಿತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸೋಭನತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ರುಚಧಾತುನೋ ‘‘ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಾಭಾವತೋ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ, ದಿತ್ತಿರುಚೀನಂ ವಾಚಕೋ ರುಚಧಾತು ಭುವಾದಿಗಣಿಕೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ರೋಚತಿ, ವಿರೋಚತಿ. ಏಕತ್ತಮುಪರೋಚಿತ’’ನ್ತಿ ರೂಪಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ‘‘ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ. ರುಚಿಯಾಯೇವ ವಾಚಕೋ ಪನ ದಿವಾದಿಗಣಿಕೋಪಿ ಹೋತಿ ಚುರಾದಿಗಣಿಕೋಪಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿವಾದಿಗಣಿಕಕಾಲೇ ‘‘ಗಮನಂ ಮಯ್ಹಂ ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ. ಚುರಾದಿಗಣಿಕಕಾಲೇ ‘‘ಕಿಂ ನು ಜಾತಿಂ ನ ರೋಚೇಸೀ’’ತಿ ರೂಪಂ. ಆಪುಬ್ಬೋ ಚೇ ಆಚಿಕ್ಖನೇ ವತ್ತತಿ, ‘‘ಆರೋಚೇತಿ, ಆರೋಚಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಮುಚ ಮೋಕ್ಖೇ. ದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಮುತ್ತಿ, ವಿಮುತ್ತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿ, ಮುಚ್ಚಮಾನೋ.

ಉಚ ಸಮವಾಯೇ. ಉಚ್ಚತಿ. ಓಕೋ, ಊಕಾ, ಉಕ್ಕಾ.

ಓಕೋತಿ ಉದಕಮ್ಪಿ ಆವಾಸೋಪಿ. ‘‘ಓಕಪುಣ್ಣೇಹಿ ಚೀವರೇಹೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ವಾರಿಜೋವ ಥಲೇ ಖಿತ್ತೋ, ಓಕಮೋಕತಮುಬ್ಭತೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋ. ಊಕಾತಿ ಸೀಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಿಮಿವಿಸೇಸೋ.

ಉಕ್ಕಾತಿ ದೀಪಿಕಾದಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಉಕ್ಕಾಸು ಧಾರಿಯಮಾನಾಸೂ’’ತಿ ಹಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ದೀಪಿಕಾ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಅಙ್ಗಾರಕಪಲ್ಲಂ. ‘‘ಕಮ್ಮಾರಾನಂ ಯಥಾ ಉಕ್ಕಾ, ಅನ್ತೋ ಝಾಯತಿ ನೋ ಬಹೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಾರುದ್ಧನಂ. ‘‘ಏವಂ ವಿಪಾಕೋ ಉಕ್ಕಾಪಾತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಾತವೇಗೋ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಜಾತರೂಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸುವಣ್ಣಕಾರಾನಂ ಮೂಸಾ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಚ್ಚೇವಂ –

ದೀಪಿಕಾವಾತವೇಗೇಸು, ಕಮ್ಮಾರಾನಞ್ಚ ಉದ್ಧನೇ;

ಮೂಸಾಯಮ್ಪಿ ಚ ಅಙ್ಗಾರ-ಕಪಲ್ಲೇ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸು;

ವಿಸಯೇಸು ಪನೇತೇಸು, ಉಕ್ಕಾಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ;

ಛೇ ಛೇದನೇ. ಛಿಯತಿ, ಛಿಯನ್ತಿ. ಅವಚ್ಛಿತಂ, ಅವಚ್ಛಾತಂ. ಛೇತ್ವಾನ ಮೋಳಿಂ ವರಗನ್ಧವಾಸಿತಂ.

ಸಜ ಸಙ್ಗೇ. ಸಙ್ಗೋ ಲಗನಂ. ಸಜ್ಜತಿ. ಸಜ್ಜನಂ, ಸಜ್ಜಿತೋ, ಸತ್ತೋ.

ಯುಜ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ. ಸಮಾಧಾನಂ ಸಮಾಧಿ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯುಜ್ಜತಿ. ಯೋಗೋ, ಯೋಗೀ.

ಏತ್ಥ ಯೋಗೋತಿ ವೀರಿಯಂ. ತಞ್ಹಿ –

‘‘ವಾಯಮೇಥೇವ ಪುರಿಸೋ, ನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ;

ಪಸ್ಸಾಮಿ ವೋ’ಹ’ಮತ್ತಾನಂ, ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿಂ ತಥಾ ಅಹು’’ನ್ತಿ

ವಚನತೋ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ರನ್ಜ ರಾಗೇ. ರಜ್ಜತಿ. ವಿರಜ್ಜತಿ. ರಜ್ಜಮಾನೋ, ರಜ್ಜಂ, ರಜ್ಜನ್ತೋ, ರಾಗೋ, ವಿರಾಗೋ, ರಜ್ಜನಂ, ವಿರಜ್ಜನಂ, ರಜನೀಯಂ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ. ಸಮ್ಹಾ ರಟ್ಠಾ ನಿರಜ್ಜತಿ, ಅತ್ತನೋ ರಟ್ಠಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ವಿರಾಗೋತಿ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾತಿ ವಿರಾಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗೋ ಚ.

ವಿಜೀ ಭಯಚಲನೇಸು. ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವೇಗೋ, ಸಂವೇಜನೀಯಂ. ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತಿ. ಉಬ್ಬೇಗೋ, ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಹದಯೋ.

ಲುಜ ವಿನಾಸೇ. ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಲೋಕೋ. ಲೋಪೋ, ಲುತ್ತಿ, ಲುಜ್ಜನಂ, ಲುತ್ತೋ.

ಠಾ ಗತಿನಿವತ್ತಿಯಂ. ಠಾಯತಿ. ಠಾಯೀ, ಠಿತಿ, ಠಾನಂ, ಠಿತೋ, ತತ್ರಟ್ಠೋ, ತಿಟ್ಠಂ, ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯೀ, ಆಸಭಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯೀ.

‘‘ಸುಖಂ ಸಯಾಮಿ ಠಾಯಾಮಿ, ಸುಖಂ ಕಪ್ಪೇಮಿ ಜೀವಿತಂ;

ಅಹತ್ಥಪಾಸೋ ಮಾರಸ್ಸ, ಅಹೋ ಸತ್ಥಾನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ

ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಲಾಪಂ ಗೋಚರಟ್ಠಾಯಿನನ್ತಿ ಚ. ತತ್ಥ ಠಾಯಾಮೀತಿ ತಿಟ್ಠಾಮಿ.

ಡಿಗತಿಯಂ. ಡಿಯತಿ. ಡೇಮಾನೋ. ಡಿನೋ ವಾ. ‘‘ಉಚ್ಚೇ ಸಕುಣ ಡೇಮಾನ, ಪತ್ತಯಾನ ವಿಹಙ್ಗಮ. ವಜ್ಜೇಸಿ ಖೋ ತ್ವಂ ವಾಮೂರು’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಏತ್ಥ ಡಿಯತೀತಿ ಡೇಮಾನೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ತಾ ಪಾಲನೇ. ತಾಯತಿ. ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ. ಸೋ ನೂನ ಕಪಣೋ ತಾತೋ, ಚಿರಂ ರುಜ್ಜತಿ ಅಸ್ಸಮೇ. ತಾಣಂ, ಪರಿತ್ತಂ, ಗೋತ್ತಂ. ತ್ವಂ ಖೋಸಿ ಉಪಾಸಕ ಕತಕಲ್ಯಾಣೋ ಕತಭೀರುತ್ತಾಣೋ.

ತತ್ರ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾತೇಜವನ್ತತಾಯ ಸಮನ್ತತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಭಯಂ ಉಪದ್ದವಂ ಉಪಸಗ್ಗಞ್ಚ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಪರಿತ್ತಂ, ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ.

ನತ ಗತ್ತವಿನಾಮೇ. ಗತ್ತವಿನಾಮೋ ಗತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ. ನಚ್ಚತಿ. ನಚ್ಚಂ. ನಿಗಣ್ಠೋ ನಾಟಪುತ್ತೋ.

ದಾ ಸೋಧನೇ. ದಾಯತಿ. ದಾನಂ. ಅನುಯೋಗದಾಪನತ್ಥಂ. ಅನುಯೋಗಂ ದತ್ವಾ. ದಾನಂ ದತ್ವಾ.

ದಾ ಸುಪನೇ. ದಾಯತಿ. ನಿದ್ದಾಯತಿ. ನಿದ್ದಾಯನಂ, ನಿದ್ದಾಯಮಾನೋ, ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ.

ದಾದಾನೇ. ಪುರಿಸೋ ದಾನಂ ದಾಯತಿ. ಆಪುಬ್ಬೋ ಗಹಣೇ. ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ. ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ. ಕಮ್ಮೇ – ಪುರಿಸೇನ ದಾನಂ ದೀಯತಿ, ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ. ಕಾರಿತೇ – ಆದಪೇತಿ, ಸಮಾದಪೇತಿ, ಆದಪಯತಿ, ಸಮಾದಪಯತಿ, ಯೇ ಧಮ್ಮಮೇವಾದಪಯನ್ತಿ ಸನ್ತೋ.

ದಾ ಅವಖಣ್ಡನೇ. ದಿಯತಿ, ದಿಯನ್ತಿ. ಪರಿತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಞ್ಹಿ ಗೋಮಯಪಿಣ್ಡಂ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖತ್ತಾ.

ದಾ ಸುದ್ಧಿಯಂ. ದಾಯತಿ. ವೋದಾಯತಿ. ವೋದಾನಂ. ಅಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವೋದಾಯತಿ ಸುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾತಿ ವೋದಾನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ನೇತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ.

ದೀ ಖಯೇ. ದೀಯತೇ. ದೀನೋ, ಆದೀನವೋ.

ತತ್ರ ದೀನೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಞಾತಿಧನಾದಿಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಿತೋ. ಆದೀನವೋತಿಆದೀನಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿಆದೀನವೋ, ದೋಸೋ.

ದು ಪರಿತಾಪೇ. ದುಯತೇ. ದುನೋ, ದೂತೋ.

ಭಿದಿ ಭಿಜ್ಜನೇ. ಭಿಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಿನ್ನೋ. ಭಿಜ್ಜನಂ ಭೇದೋ.

ಛಿದಿ ಛಿಜ್ಜನೇ. ಸುತ್ತಂ ಛಿಜ್ಜತಿ. ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಛಿನ್ನೋ. ಏವಂ ಛಿದ್ದಂ. ಛಿಜ್ಜನಂ ಛೇದೋ.

ಖಿದಿ ದೀನಿಯೇ. ದೀನಭಾವೋ ದೀನಿಯಂ, ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ. ಖಿಜ್ಜತಿ, ಖಿನ್ನೋ, ಅಖಿನ್ನಮತಿ, ಖೇದೋ, ಖೇದಙ್ಗತೋ ಲೋಕಹಿತಾಯ ನಾಥೋ.

ಏತ್ಥ ಖೇದಙ್ಗತೋತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ಪತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಮನುಭವೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪದ ಗತಿಯಂ. ಪಜ್ಜತಿ. ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಕಮ್ಮಕಮ್ಪಿ ಭವತಿ, ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಜ್ಜೋ, ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೋ, ಸಮ್ಪದಾಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪಜ್ಜೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೇ ಸದ್ದುಲಪಥೇ ಜಾತೋತಿ ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೋ, ಏವಂನಾಮಕೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ. ಸಮ್ಪದಿಯತಿ ಞಾಪಿಯತಿ ಧಮ್ಮೋ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಪದಾಯೋ, ಅಕ್ಖಾತಾ.

ವಿದ ಸತ್ತಾಯಂ. ಸತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೋ. ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ. ಜಾತವೇದೋ, ವಿಜ್ಜಾ, ಅವಿಜ್ಜಾ, ವಿದಿತೋ.

ತತ್ಥ ಜಾತವೇದೋತಿ ಅಗ್ಗಿ. ಸೋ ಹಿ ಜಾತೋವ ವೇದಯತಿ ಧೂಮಜಾಲುಟ್ಠಾನೇನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತವೇದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ಞಾಣಂ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಮೋಹೋ.

ಮದ ಉಮ್ಮಾದೇ. ಉಮ್ಮಾದೋ ನಾಮ ಮುಯ್ಹ ನಂ ವಾ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ. ಮಜ್ಜತಿ, ಪಮಜ್ಜತಿ. ಮತ್ತೋ, ಸುರಾಮದಮತ್ತೋ. ಮತ್ತೋ ಅಹಂ ಮಹಾರಾಜ. ಪುತ್ತಮಂಸಾನಿ ಖಾದಯಿಂ. ಮತ್ತಹತ್ಥೀ, ಪಮತ್ತೋ, ಉಮ್ಮತ್ತೋ.

ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಂ ಪದಂ, ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ;

ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ನ ಮಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ.

ಮಿದ ಸಿನೇಹನೇ. ಮೇಜ್ಜತಿ. ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತಿ, ಮಿತ್ತಂ, ಮಿತ್ತೋ.

ಅನ್ತರಧಾ ಅದಸ್ಸನೇ. ಅನ್ತರಪುಬ್ಬೋ ಧಾಧಾತು ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅದಸ್ಸನೇ ವತ್ತತಿ. ಅನ್ತರಧಾಯತಿ. ಅನ್ತರಧಾನಂ, ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೋ. ಸಾ ದೇವತಾ ಅನ್ತರಹಿತಾ. ಅನ್ತರಾಪಿಧಾಯತಿ.

ಬುಧ ಅವಗಮನೇ. ಅವಗಮನಂ ಜಾನನಂ. ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಂ, ಬೋಧೋ, ಬೋಧಿ. ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಸಕಲಂ ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧವಾ, ವಿಬೋಧೇತಿ, ಬೋಧೇತಾ, ಬುದ್ಧೋ, ವಿಬುದ್ಧೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ.

ತತ್ರ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಅಥ ವಾ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಅಬುಜ್ಝೀತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕರೋನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಅಧಿಗತಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಬುದ್ಧೀತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುದ್ಧಿ. ಏವಂ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋ ಬೋಧಿ ಚ. ಅಥ ವಾ ಬುಜ್ಝನಂ ಬುದ್ಧಿ. ಏವಂ ಬೋಧೋ ಬೋಧಿ ಚ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾಧಿವಚನಂ.

ಇದಾನಿ ಬೋಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ. ಬೋಧೀತಿ ಹಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಏವಂಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಗಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಪಪ್ಪೋತಿ ಬೋಧಿಂ ವರಭೂರಿ ಸುಮೇಧಸೋ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ‘‘ಪತ್ವಾನ ಬೋಧಿಂ ಅಮತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ‘‘ಬೋಧಿ ಭನ್ತೇ ರಾಜಕುಮಾರೋ ಭಗವತೋ ಪಾದೇ ಸಿರಸಾ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಏವಂಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ.

ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

ರುಕ್ಖೇ ಮಗ್ಗೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಞಾಣೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಚ;

ತಥಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಞ್ಚೇವ, ಬೋಧಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುಜ್ಝಿತಾ, ಬೋಧೇತೀತಿ ಬೋಧೇತಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕೋಚಿ ಪಯೋಗೋ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ – ‘‘ಗುಯ್ಹಮತ್ಥಮಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಸಮ್ಬೋಧಯತಿ ಯೋ ನರೋ. ಪರಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧುಮರಹತಿ. ಬುಜ್ಝಿತುಂ, ಬುದ್ಧುಂ, ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾನ, ಬುಜ್ಝಿತುನ, ಬುದ್ಧಿಯ, ಬುದ್ಧಿಯಾನ, ಬುದ್ಧಾ, ಬುದ್ಧಾನ’’ ಇತಿ ಭವನ್ತಿ.

ತತ್ರ ಅಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ಅಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಅಸಮ್ಬೋಧ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪರೇಸಂ ಬೋಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಬುದ್ಧುನ್ತಿ ಸಂಬುಜ್ಝಿತುಂ. ಬುದ್ಧಾತಿ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ‘ಬೋಧಿಮಗ್ಗೇನ ಬುಧ್ವಾ’ತಿ ಚ, ‘‘ಬುಧ್ವಾ ಬೋಧಿತಲೇ ಯಮಾಹ ಸುಗತೋ’ತಿ ಚ ಧಕಾರವಕಾರಸಞ್ಞೋಗವತೋ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತಭಾವತೋ ಚ ಧಕಾರವಕಾರಸಂಯೋಗವಸೇನ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪದರೂಪಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ, ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನನುಕೂಲತಾಯ ಚ, ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಚ ಪೋರಾಣಪೋತ್ಥಕೇ ವಕಾರಸಂಯೋಗವಿಗತಸ್ಸ ‘‘ಬೋಧಿಮಗ್ಗೇನ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿಚ, ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಬೋಧಿತಲೇ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ನ ತಾದಿಸೋ ಪಾಠೋ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೋ ಹೋತೀತಿ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತಾ ತಾದಿಸಂ ವಕಾರಧಕಾರಸಞ್ಞೋಗಪದಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಂ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ಪದರೂಪಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನನುಕೂಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಟಗನ್ಥೇ ಕತಪರಿಚಯಭಾವೇನ ವಞ್ಚಿತೇಹಿ ವಿದೂಹಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮನೀತಿವಿದೂಹಿ. ಏತ್ಥ ಇಮಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ –

ಕೋ ಮಂ ವಿದ್ಧಾ ನಿಲೀಯತಿ. ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ. ಲದ್ಧಾನ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಂ ವಿಸೇಸಂ, ಅದಸ್ಸನಂ ಮಚ್ಚುರಾಜಸ್ಸ ಗಚ್ಛೇ.

ಉಮ್ಮಾದನ್ತಿಮಹಂ ದಿಟ್ಠಾ, ಆಮುಕ್ಕಮಣಿಕುಣ್ಡಲಂ;

ನ ಸುಪಾಮಿ ದಿವಾರತ್ತಿಂ, ಸಹಸ್ಸಂವ ಪರಾಜಿತೋ’’ತಿ;

ತತ್ಥ ವಿದ್ಧಾತಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ. ಲದ್ಧಾನಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾನ. ದಿಟ್ಠಾತಿ ದಿಸ್ವಾ. ಇತಿ ‘‘ವಿದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾನ ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಪದಾನಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗತಾನಿಪಿ ಸಞ್ಞೋಗವಸೇನ ವಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಾನ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿಪಿ ‘‘ಲದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾನ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಯ ಪರಿಹೀನವಕಾರಸಞ್ಞೋಗಾನಿ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ಯೇ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ ಚ, ಮಞ್ಞೇ ತೇ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ ವಞ್ಚೇತಿ, ತೇನ ತೇ ವಞ್ಚನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋ ಸದ್ದನೀತಿಯಂ ಸದ್ದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋಯೇವ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ.

ಬುಧ ಬೋಧನೇ. ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು. ತಥಾ ಹಿ ಬೋಧನಸದ್ದುಚ್ಚಾರಣೇನ ಜಾನನಂ ವಿಕಸನಂ ನಿದ್ದಕ್ಖಯೋ ಚ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬುಧ ಞಾಣೇ, ಬುಧ ವಿಕಸನೇ, ಬುಧ ನಿದ್ದಕ್ಖಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಬುಜ್ಝತಿ ಭಗವಾ, ಧಮ್ಮೇ ಬುಜ್ಝತಿ, ಪಬುಜ್ಝತಿ, ಪದುಮಂ ಬುಜ್ಝತಿ. ಪುರಿಸೋ ಬುದ್ಧೋ, ಪಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧತಿ, ಪಬೋಧತಿ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ.

ಸಂಧಾ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ. ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಧಾಧಾತು ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ವತ್ತತಿ. ನೇವಸ್ಸ ಮದ್ದೀ ಭಾಕುಟಿ, ನ ಸನ್ಧಿಯತಿ ನ ರೋದತಿ. ನ ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಕರಣೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ.

ಧನು ಯಾಚನೇ. ಮಾತಾ ಹಿ ತವ ಇರನ್ಧತಿ, ವಿಧರಸ್ಸ ಹದಯಂ ಧನಿಯ್ಯತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ.

ಧೀ ಅನಾದರೇ. ಧೀಯತೇ. ಧೀನೋ.

ಯುಧ ಸಮ್ಪಹಾರೇ. ಯುಜ್ಝತಿ. ಯೋಧೋ, ಯುದ್ಧಂ, ಚರಣಾಯುಧೋ, ಯಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರಭಾವೇ ‘‘ಆವುಧ’’ನ್ತಿ ರೂಪಂ. ತತ್ರ ಚರಣಾಯುಧೋತಿ ಕುಕ್ಕುಟೋ.

ಕುಧ ಕೋಪೇ. ಕುಜ್ಝತಿ. ಕೋಧೋ, ಕುಜ್ಝನಾ, ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ. ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ.

ಸುಧ ಸೋಚೇಯ್ಯೇ. ಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಸುಚಿಭಾವೋ. ಸುಜ್ಝತಿ. ಸುದ್ಧಿ, ವಿಸುದ್ಧಿ, ಸುಜ್ಝನಂ, ಸುದ್ಧೋ, ವಿಸುದ್ಧೋ, ಪರಿಸುದ್ಧೋ. ಕಾರಿತೇ ‘‘ಸೋಧೇತಿ, ಸೋಧಕೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ.

ಸಿಧು ಸಂರಾಧನೇ. ಸಿಜ್ಝತಿ. ಸಿದ್ಧಿ.

ರಧ ಹಿಂಸಾಯಂ. ರಜ್ಝತಿ, ವಿರಜ್ಝತಿ, ಅಪರಜ್ಝತಿ. ಅಪರಾಧೋ.

ರಾಧ ಸಾಧ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ. ರಾಧಯತಿ, ಸಾಧಯತಿ. ಆರಾಧನಂ, ಸಾಧನಂ. ಸಪರಹಿತಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಸಾಧು, ಸಪ್ಪುರಿಸೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾಧು, ಲದ್ಧಕಂ ಸುನ್ದರಂ ದಾನಸೀಲಾದಿ.

ವಿಧ ವಿಜ್ಝನೇ. ವಿಜ್ಝತಿ. ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಖಣ ವಿದ್ಧ, ವಿಧು, ವಿಜ್ಝನಕೋ, ವಿದ್ಧೋ, ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಝನಂ, ವೇಧೋ, ಪಟಿವೇಧೋ, ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ, ವಿದ್ಧಾ, ವಿದ್ಧಾನ. ಕೋ ಮಂ ವಿದ್ಧಾ ನಿಲೀಯತಿ.

ಇಧ ವುದ್ಧಿಯಂ. ಇಜ್ಝತಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ಇದ್ಧಿ, ಇಜ್ಝನಂ, ಸಮಿಜ್ಝನಂ, ಇದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಇದ್ಧೀತಿ ಇಜ್ಝನಂ ಇದ್ಧಿ. ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ.

ಗಿಧು ಅಭಿಕಙ್ಖಾಯಂ. ಗಿಜ್ಝತಿ, ಗಿಜ್ಝೋ. ಗದ್ಧೋ. ಗದ್ಧಬಾಧಿಪುಬ್ಬೋ. ಕಾಮಗಿದ್ಧೋ ನ ಜಾನಾಸಿ. ಗೇಧೋ.