೨೩. ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋತಿ

ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ. ಭೋ ಛತ್ತುಪಾಹನ, ಛತ್ತುಪಾಹನಂ, ಛತ್ತುಪಾಹನೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತೇ ಚ ಸಮಾಹಾರಿತರೀತರಯೋಗಾ ಬಹುಲಂವಿಧಾನಾ ನಿಯತವಿಸಯಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ರಾ+ಯಂ ವಿಸಯವಿಭಾಗೋ-ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಾಗತೋ-ಪಾಣಿ+ತೂರಿಯ+ಯೋಗ್ಗ+ಸೇನಙ್ಗಾನಂ, ನಿಚ್ಚವೇರೀನಂ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಸಞ್ಞಾನಂ, ಖುದ್ದಜನ್ತುಕಾನಂ, ಪಚನಚಣ್ಡಾಲಾನಂ, ಚರಣಸಾಧಾರಣಾನಂ, ಏಕಜ್ಝಾಯನಪಾವಚನಾನಂ, ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾನಂ, ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾನಂ, ದಿಸಾನಂ, ನದೀನಞ್ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಹಾರೇಕತ್ಥಂ ಭವತಿ.

ಪಾಣಙ್ಗಾನಂ-ಚಕ್ಖು ಚ ಸೋತಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಮುಖಞ್ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ‘‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’’ತಿ ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ. ಹನು ಚ ಗೀವಾ ಚ ಹನುಗೀವಂ, ಕಣ್ಣಾ ಚ ನಾಸಾ ಚ ಕಣ್ಣನಾಸಂ, ಪಾಣಿ ಚ ಪಾದೋ ಚ ಪಾಣಿಪಾದಂ, ಛವಿ ಚ ಮಂಸಞ್ಚ ಲೋಹಿತಞ್ಚ ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ, ಜರಾ ಚ ಮರಣಞ್ಚ ಜರಾಮರಣಂ.

ತೂರಿಯಙ್ಗಾನಂ-ಅಲಸೋ ಚ ತಾಲಮ್ಬರೋ ಚ ಅಲಸತಾಲಮ್ಬರಂ, ಮುರಜೋ ಚ ಗೋಮುಖೋ ಚ ಮುರಜಗೋಮುಖಂ, ಸಂಖೋ ಚ ಪಣವೋ ಚ ದೇಣ್ಡಿಮೋ ಚ, ಸಂಖಾ ಚ ಪಣವಾ ಚ ದೇಣ್ಡಿಮಾ ಚಾತಿ ವಾ ಸಂಖಪಣವದೇಣ್ಡಿಮಂ, ಪಣವಾದಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಭೇರಿವಿಸೇಸಾ, ಮದ್ದವಿಕೋ ಚ ಪಾಣವಿಕೋ ಚ ಮದ್ದವಿಕಪಾಣವಿಕಂ, ಗೀತಞ್ಚ ವಾದಿತಞ್ಚ ಗೀತವಾದಿತಂ, ಸಮ್ಮಞ್ಚ ತಾಳಞ್ಚ ಸಮ್ಮತಾಳಂ, ಸಮ್ಮಂತಿ ಕಂಸತಾಲಂ, ತಾಳಂತಿ ಹತ್ಥತಾಳಂ.

ಯೋಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ-ಫಾಲೋ ಚ ಪಾಚನಞ್ಚ ಫಾಲಪಾಚನಂ, ಯುಗಞ್ಚ ನಙ್ಗಲಞ್ಚ ಯುಗನಙ್ಗಲಂ.

ಸೇನಙ್ಗಾನಂ-ಹತ್ಥಿನೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಂ, ರಥಾ ಚ ಪತ್ತಿಕಾ ಚ ರಥಪತ್ತಿಕಂ, ಅಸಿ ಚ ಸತ್ತಿ ಚ ತೋಮರಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಞ್ಚ ಅಸಿಸತ್ತಿತೋಮರಪಿಣ್ಡಂ, ಅಸಿ ಚ ಚಮ್ಮಞ್ಚ ಅಸಿಚಮ್ಮಂ, ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಸರವಾರಣ-ಫಲಕಂ. ಧನು ಚ ಕಲಾಪೋ ಚ ಧನುಕಲಾಪಂ, ಕಲಾಪೋ=ತುಣೀರಂ. ಪಹರಣಞ್ಚ ಆವರಣಞ್ಚ ಪಹರಣಾವರಣಂ.

ನಿಚ್ಚವೇರೀನಂ-ಅಹಿ ಚ ನಕುಲೋ ಚ, ಅಹೀ ಚ ನಕುಲಾ ಚಾತಿ ವಾ ಅಹಿನಕುಲಂ. ಏವಂ ಬಿಳಾರಮೂಸಿಕಂ, ಅನ್ತಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಕಾಕೋಲುಕಂ, ಸಪ್ಪಮಣ್ಡೂಕಂ, ಗರುಳಸಪ್ಪಂ, ನಾಗಸುಪಣ್ಣಂ.

ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಸಞ್ಞಾನಂ-ಏಕಕಞ್ಚ ದುಕಞ್ಚ ಏಕಕದುಕಂ. ಏವಂ, ದುಕತಿಕಂ, ತಿಕಚತುಕ್ಕಂ, ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಂ. ದಸಕಞ್ಚ ಏಕಾದಸಕಞ್ಚ ದಸೇಕಾದಸಕಂ, ‘‘ತಿತಾಲೀಸ’’ ಇತಿ ಚಕ-ಭಾಗಲೋಪನಿದ್ದೇಸೇನ ಕಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ.

ಖುದ್ದಜನ್ತುಕಾನಂ-ಕೀಟಾ ಚ ಪಟಙ್ಗಾ ಚ ಕೀಟಪಟಙ್ಗಂ, ಕೀಟಾ=ಕಪಾಲಪಿಟ್ಠಿಕಪಾಣಾ. ಏವಂ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ, ಡಂಸಾ ಚ ಮಕಸಾ ಚ ಡಂಸಮಕಸಂ, ಮಕ್ಖಿಕಾ ಚ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಾ ಚ ಮಕ್ಖಿಕಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ, ಕೀಟಾ ಚ ಸರಿಂಸಪಾ ಚ ಕೀಟಸರಿಂಸಪಂ. ತತ್ಥ ಕುನ್ಥಾ=ಸುಖುಮಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಾ.

ಖುದ್ದಜನ್ತು ಅನಟ್ಠೀ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಖುದ್ದಕೋಪಿ ವಾ;

ಸತಂ ವಾ ಪಸತೋ ಯೇಸಂ, ಕೇಚಿ ಆನತುಲಾ ಇತಿ.

ಪಚನಚಣ್ಡಾಲಾನಂ-ಓರಬ್ಭಿಕಾ ಚ ಸೂಕರಿಕಾ ಚ ಓರಬ್ಭಿಕಸೂಕರಿಕಂ, ಏವಂ ಸಾಕುನ್ತಿಕಮಾಗವಿಕಂ. ಸಪಾಕೋ ಚ ಚಣ್ಡಾಲೋ ಚ ಸಪಾಕಚಣ್ಡಾಲಂ, ಪುಕ್ಕುಸಛವಡಾಹಕಂ, ವೇನರಥಕಾರಂ, ತತ್ಥ ವೇನಾ=ತಚ್ಛಕಾ, ರಥಕಾರಾ=ಚಮ್ಮಕಾರಾ.

ಚರಣಸಾಧಾರಣಾನಂ-ಅತಿಸೋ ಚ ಭಾರದ್ವಾಜೋ ಚ ಅತಿಸಭಾರದ್ವಾಜಂ, ಕಟ್ಠೋ ಚ ಕಪಾಲೋ ಚ ಕಟ್ಠಕಪಾಲಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ, ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಂ, ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಸತಿಸಮ್ಪ-ಜಞ್ಞಂ, ಲೋಭಮೋಹಂ, ದೋಸಮೋಹಂ, ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಏಕಜ್ಝಾಯನಪಾವಚನಾನಂ-ದೀಘೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಚ ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಂ, ಏವಂ ಏಕುತ್ತರ ಸಂಯುತ್ತಕಂ, ಖನ್ಧಕವಿಭಙ್ಗಂ.

ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾನಂ-ಇತ್ಥೀ ಚ ಪುಮಾ ಚ ಇತ್ಥಿಪುಮಂ, ದಾಸೀ ಚ ದಾಸೋ ಚ ದಾಸಿದಾಸಂ, ಚೀವರಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಚ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಚ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ, ತಿಣಞ್ಚ ಕಟ್ಠೋ ಚ ಸಾಖಾ ಚ ಪಲಾಸಞ್ಚ ತಿಣಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸಂ. ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ’’ತಿಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ.

ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾನಂ-ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಏವಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ, ಹೀನಪಣೀತಂ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ, ಛೇಕಪಾಪಕಂ, ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಅಧಮುತ್ತಮಂ, ಪಟಿಘಾನುನಯಂ, ಛಾಯಾತಪಂ, ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಂ. ರತ್ತಿಞ್ಚ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ‘‘ರತ್ತಿನ್ದಿವದಾರಗವಚತುರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ನುಮಆಗಮೋ. ಅಹೋ ಚ ರತ್ತಿ ಚ ಅಹೋರತ್ತಂ, ‘‘ದೀಘಾ+ಹೋವಸ್ಸೇಕದೇಸೇಹಿ ಚ ರತ್ಯಾ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನ+ಮೋ ಮಯೇ ಚೇ’’ತಿ ಓಕಾರೋ.

ದಿಸಾನಂ-ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಅಪರಾ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ, ಏವಂ ಪುರತ್ಥಿಮಪಚ್ಛಿಮಂ, ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಂ, ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಂ, ಪುಬ್ಬುತ್ತರಂ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಂ, ಅಪರುತ್ತರಂ.

ನದೀನಂ-ಗಙ್ಗಾ ಚ ಯಮುನಾ ಚ ಗಙ್ಗಾಯಮುನಂ, ಏವಂ ಮಹೀಸರಭೂ.

ತಿಣ+ರುಕ್ಖ+ಪಸು+ಸಕುಣ+ಧನ+ಖಞ್ಞ+ಬ್ಯಞ್ಜನ+ಜನಪದಾನಂ ವಾ. ತಿಣವಿಸೇಸಾನಂ-ಉಸೀರಾನಿ ಚ ಬೀರಣಾನಿ ಚ ಉಸೀರಬೀರಣಂ ಉಸೀರಬೀರಣಾನಿ ವಾ. ಏವಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಾನಿ ವಾ, ಕಾಸಕುಸಂ ಕಾಸಕುಸಾ ವಾ.

ರುಕ್ಖವಿಸೇಸಾನಂ-ಅಸ್ಸತ್ಥಾ ಚ ಕಪಿಟ್ಠಾ ಚ ಅಸ್ಸತ್ಥಕಪಿಟ್ಠಂ ಅಸ್ಸತ್ಥಕಪಿಟ್ಠಾ ವಾ, ಏವಂ ಅಮ್ಬಪನಸಂ ಅಮ್ಬಪನಸಾ, ಖದಿರಪಲಾಸಂ ಖದಿರಪಲಾಸಾ, ಧವಾಸ್ಸಕಣ್ಣಂ ಧವಾಸ್ಸಕಣ್ಣಾ, ಪಿಲಕ್ಖನಿಗ್ರೋಧಂ ಪಿಲಕ್ಖನಿಗ್ರೋಧಾ, ಸಾಕಸಾಲಂ ಸಾಕಸಾಲಾ.

ಪಸುವಿಸೇಸಾನಂ-ಗಜಾ ಚ ಗವಜಾ ಚ ಗಜಗವಜಂ ಗಜಗವಜಾ ವಾ, ಅಜಾ ಚ ಏಳಕಾ ಚ ಅಜೇಳಕಂ ಅಜೇಳಕಾ, ಹತ್ಥೀ ಚ ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ವಳವಾ ಚ ಹತ್ಥೀಗವಸ್ಸವಳವಂ ಹತ್ಥೀಗವಸ್ಸವಳವಾ, ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಏವಂ ಗೋಮಹಿಸಂ ಗೋಮಹಿಸಾ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಂ ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಾ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಂ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಾ, ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಂ ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಾ, ಏಣೇಯ್ಯಗೋಮಹಿಸಂ ಏಣೇಯ್ಯಗೋಮಹಿಸಾ.

ಸಕುಣವಿಸೇಸಾನಂ-ಹಂಸಾ ಚ ಬಕಾ ಚ ಹಂಸಬಕಂ ಹಂಸಬಕಾ. ಏವಂ ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಂ ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಾ, ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಂ ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಾ, ಸುಕಸಾಲಿಕಂ ಸುಕಸಾಲಿಕಾ, ಬಕಬಲಾಕಂ ಬಕಬಲಾಕಾ.

ಧನಾನಂ-ಹಿರಞ್ಞಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಞ್ಚ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾನಿ. ಏವಂ ಜಾತರೂಪರಜತಂ ಜಾತರೂಪರಜತಾನಿ, ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಂ ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಾ.

ಧಞ್ಞಾನಂ-ಸಾಲೀ ಚ ಯವಾ ಚ ಸಾಲಿಯವಂ ಸಾಲಿಯವಾ ವಾ. ಏವಂ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಂ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾನಿ, ನಿಪ್ಪಾವಕುಲತ್ಥಂ ನಿಪ್ಪಾವಕುಲತ್ಥಾ.

ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ-ಸಾಕೋ ಚ ಸುವಾ ಚ ಸಾಕಸುವಂ ಸಾಕಸುವಾ. ಏವಂ ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಂ ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಾ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಂ ಏಣೇಯ, ವರಾಹಾ. ಮಿಗಮಯೂರಂ ಮಿಗಮಯೂರಾ.

ಜನಪದಾನಂ-ಕಾಸಿ ಚ ಕೋಸಲಾ ಚ ಕಾಸಿಕೋಸಲಂ ಕಾಸಿಕೋಸಲಾ, ವಜ್ಜೀ ಚ ಮಲ್ಲಾ ಚ ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಂ ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಾ, ಅಙ್ಗಾ ಚ ಮಗಧಾ ಚ ಅಙ್ಗಮಗಧಂ ಅಙ್ಗಮಗಧಾ, ಏವಂ ಚೇತಿವಂಸಂ ಚೇತಿವಂಸಾ, ಮಚ್ಛಸೂರಸೇನಂ ಮಚ್ಛಸೂರಸೇನಾ, ಕುರುಪಞ್ಚಾಲಂ ಕುರುಪಞ್ಚಾಲಾ. ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಚತುರೇಕಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏತಸ್ಮಿಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವಕಣ್ಡೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಕಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಯೋಜನಸ್ಸಾ+ಭಾವಾ. ಕ್ವಚಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋಪಿ ಹೋತಿ, ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತೋ, ದನ್ತಾನಂ ರಾಜಾ ರಾಜದನ್ತೋ. ಚತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ‘‘ಸಭಾಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ಞಾಪಕಾ ಕ್ವಚಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ನ ಭವತಿ, ಆಧಿಪಚ್ಚಞ್ಚ ಪರಿವಾರೋ ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರೋ. ಏವಂ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಯಂ.