೧. ತತ್ಥ ದ್ವಿಪದೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಛಸು ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸು ಭವತಿ.

(ಕ) ತತ್ಥ ದುತಿಯತ್ಥೇ ತಾವ-ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮನ್ತಿ ಆಗತಸಮಣೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ. ಸೋ ಚ ದುವಿಧೋ ತಗ್ಗುಣಾ+ತಗ್ಗುಣವಸೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

ತಗ್ಗುಣೋ+ತಗ್ಗುಣೋ ಚೇ+ತಿ,

ಸೋ ಸಮಾಸೋ ದ್ವಿಧಾ ಮತೋ.

ತಂ ಯಥಾ ‘ನೀಯತಂ ಲಮ್ಬ-

ಕಣ್ಣೋ+’ ‘ಯಂ ದಿಟ್ಠಸಾಗರೋ’.

ತೇಸು ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಲಮ್ಬಕಣ್ಣ+ಮಾನಯಾ’ತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಬಹುಧನ+ಮಾನಯಾ’ತಿ.

ಇಧ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಗತಸದ್ದೋ ಚ ಸಮಣಸದ್ದೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ಯತ್ಥಭೂತೇ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತೋ ಸಮಾಸೇನೇವ ಕಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಹಿತತ್ತಾ ಪುನ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಆಗತಸಮಣಾ ಸಾವತ್ಥಿ, ಆಗತಸಮಣಂ ಜೇತವನಂ. ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅದ್ಧಿಕಾ ಯಂ ಪಟಿಪನ್ನದ್ಧಿಕೋ ಪಥೋ, ಅಭಿರೂಳ್ಹಾವ, ಣಿಜಾಯಂ ನಾವಂ ಸಾ ಅಭಿರೂಳ್ಹವಾಣಿಜಾ ನಾವಾ.

(ಖ) ತತಿಯತ್ಥೇ-ಜಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನ ಸೋ ಜಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ, ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ, ಕತಕಿಚ್ಚೋ. ವಿಜಿತಾ ಮಾರಾ ಅನೇನಾತಿ ವಿಜಿತಮಾರೋ ಭಗವಾ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸಬ್ಬಧಮ್ಮೋ. ಕರಣತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನೋ ರುಕ್ಖೋ ಯೇನ ಸೋ ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ ಫರಸು.

(ಗ) ಚತುತ್ಥಿಯತ್ಥೇ-ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ ರಾಜಾ, ದಿನ್ನಂ ಭೋಜನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಿನ್ನಭೋಜನೋ.

(ಘ) ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ-ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ನಿಗ್ಗತಜನೋ ಗಾಮೋ, ನಿಗ್ಗತೋ ಅಯೋ=ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಾತಿ ನಿರಯೋ, ನಿಕ್ಕಿಲೇ- ಸೋ. ಅಪೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಸ್ಮಾತಿ ಅಪೇತವಿಞ್ಞಾಣೋ ಮತಕಾಯೋ, ಅಪಗತಭಯಭೇರವೋ ಅರಹಾ.

(ಙ) ಛಟ್ಠಿಯತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನಾ ಹತ್ಥಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಖೀಣಾಸವೋ, ವೀತೋ ರಾಗೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೀತರಾಗೋ. ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಪದೋ, ದ್ವಿಹತ್ಥೋ ಪಟೋ. ತೇವಿಜ್ಜೋತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಜ್ಜೋ ಏವಾತಿ ಸಕತ್ಥೇ ಣೋ ವುದ್ಧಿ ಚ. ಚತುಪ್ಪದೋ, ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ. ದಸಬಲೋ, ಅನನ್ತಞಾಣೋ. ತೀಣಿ ದಸ ಪರಿಮಾಣ+ಮೇಸಂತಿ ತಿದಸಾ ದೇವಾ, ಇಧ ಪರಿಮಾಣಸದ್ದಸನ್ನಿಮಾನತೋ ದಸಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ವತ್ತತೇ. ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಉತ್ತರಪದೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸಿ+ದಂ ವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಇದಂ. ಕೋ ಪಭವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ ಪಭವೋ ಕಾಯೋ. ವಿಗತಂ ಮಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಮಲೋ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಂ ಚನ್ದನಂ, ಏವಂ ಸುಸೀಲೋ, ಸುಮುಖೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಕುಣಪಂ, ದುಮ್ಮುಖೋ, ದುಟ್ಠು ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಮ್ಮನೋ, ಏವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ. ತಪೋ ಏವ ಧನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಪೋಧನೋ. ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ತಿಬಲೋ. ಇನ್ದೋತಿ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇನ್ದನಾಮೋ.

ಛನ್ದಜಾತಾದೀಸು ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಕಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ. ಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಛನ್ದೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಜಾತೋ. ಸಞ್ಜಾತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೋ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಞ್ಜಾತೋ. ಮಾಸಜಾತೋ, ಜಾತಮಾಸೋ. ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಛಿನ್ನೋ.

ದೀಘಾಜಙ್ಘಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದೀಘಜಙ್ಘೋ, ಏತ್ಥ ಪುಮ್ಭಾವೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸೋ ಚ. ತಥಾ ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋ. ಮಹನ್ತೀ ಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ. ‘‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿ+ತ್ಥೀ ಪುಮೇ+ವೇ+ಕತ್ಥೇ’’ತಿ ವೀಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಟಾದೇಸೋ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ. ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಕಿಂ, ಖಮಾಧನೋ. ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ, ಸದ್ಧಾಧುರೋ. ಪಞ್ಞಾಪಕತಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧಿಕೋ, ಏತ್ಥ ‘‘ಲ್ತ್ವಿತ್ಥಿಯೂಹಿ ಕೋ’’ತಿ ಕೋ. ಗಣ್ಡೀವಧನ್ವಾತಿ ಪಕತನ್ತರೇನ ಸಿದ್ಧಂ.

ನಾನಾ=ಪ್ಪಕಾರಾ ದುಮಾ ನಾನಾದುಮಾ, ನಾನಾದುಮೇಹಿ ಪತಿತಾನಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಚೇತಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫಾನಿ, ತೇಹಿ ವಾಸಿತಾ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾಸಾನುಯಸ್ಸಸೋ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಸಾನು ಪಬ್ಬತೋ, ಅಯಂ ವಿಸೇಸನ+ಅಮಾದಿಸಮಾಸಗಬ್ಭೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ.

(ಚ) ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ-ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸೋ ಜನಪದೋ. ಸುಲಭೋ ಪಿಣ್ಡೋ ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡೋ ದೇಸೋ. ಆಕಿಣ್ಣಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಂ ಸಾ ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸಾ ರಾಜಧಾನೀ. ಬಹವೋ ತಾಪಸಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುತಾಪಸೋ ಅಸ್ಸಮೋ. ಉಪಚಿತಂ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಪಚಿತಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಸರೀರಂ. ಬಹವೋ ಸಾಮಿನೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುಸಾಮಿಕಂ ನಗರಂ, ಬಹೂ ನದಿಯೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುನದಿಕೋ, ಈಕಾರನ್ತತ್ತಾ ಕಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಂ ಬಹುಜಮ್ಬುಕಂ ವನಂ, ಬಹವೋ ಕತ್ತಾರೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸ ವಾತಿ ಬಹುಕತ್ತುಕೋ ದೇಸೋ, ಏವಂ ಬಹುಭತ್ತುಕೋ, ‘‘ಲ್ತ್ವಿತ್ಥಿಯೂಹಿ ಕೋ’’ತಿ ಕೋ.

೨. ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ ಯಥಾ-ಏಕರತ್ತಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋ, ಸಮಾನೇನ ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾನವಾಸೋ ಪುರಿಸೋ. ಉಭತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನ+ಮಸ್ಸಾತಿ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ, ವಿಭತ್ಯಲೋಪೋ ‘‘ವಾ+ಞ್ಞತೋ’’ತಿ ಕೋ ಚ, ಛತ್ತಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಛತ್ತಪಾಣಿ, ಏವಂ ದಣ್ಡಪಾಣಿ, ಸತ್ಥಪಾಣಿ, ವಜಿರಪಾಣಿ, ಖಗ್ಗಹತ್ಥೋ, ಪತ್ತಹತ್ಥೋ, ದಾನೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಾನಜ್ಝಾಸಯೋ ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ, ಬುದ್ಧಭತ್ತಿಕೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಗಾರವೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೩. ತಿಪದೋ ಯಥಾ-ಪರಕ್ಕಮೇನಾ+ಧಿಗತಾ ಸಮ್ಪದಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಪರಕ್ಕಮಾಧಿಗತಸಮ್ಪದಾ ಮಹಾಪುರಿಸಾ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗಾ. ಓನೀತೋ ಪತ್ತತೋ ಪಾಣಿ ಯೇನ ಸೋ ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿ. ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಮಿವ ಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ. ಮತ್ತಾ ಬಹವೋ ಮಾತಙ್ಗಾ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮತ್ತಬಹುಮಾತಙ್ಗಂ ವನಂ.

೪. ನ-ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ-ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮೋತಿ ಅಸ್ಸಮೋ, ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಟೋ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಪುತ್ತಕೋ, ಅಹೇತುಕೋ, ಕಪಚ್ಚಯೋ, ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ. ನತ್ಥಿ ಸಂವಾಸೋ ಏತೇನಾತಿ ಅಸಂವಾಸೋ, ನ ವಿಜ್ಜತೇ ವುಟ್ಠಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವುಟ್ಠಿಕೋ ಜನಪದೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ವಿಹಾರೋ. ಏವಂ ಅನುತ್ತರೋ ‘‘ಅನ ಸರೇ’’ತಿ ಅನ, ಏವಂ ಅನನ್ತಂ, ಅನಾಸವೋ.

೫. ಪಠಮಾತ್ಥೇ ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ-ಸಹ ಹೇತುನಾ ವತ್ತತಿ ಸೋ ಸಹೇತುಕೋ ಸಹೇತು ವಾ, ‘‘ಸಹಸ್ಸ ಸೋ+ಞ್ಞತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ, ಏವಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಕಿಲೇಸೋ, ಸಉಪಾದಾನೋ, ಸಪರಿವಾರೋ ಸಹಪರಿವಾರೋ ವಾ, ಸಹ ಮೂಲೇನ ಉದ್ಧಟೋ ಸಮೂಲುದ್ಧಟೋ ರುಕ್ಖೋ.

೬. ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಜೋತಕಇವಯುತ್ತೋ ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ ಪಠಮಾಯ ಯಥಾ-ನಿಗ್ರೋಧೋ ಇವ ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ಯೋ ಸೋ ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ. ಸಙ್ಖೋ ವಿಯ ಪಣ್ಡರೋ ಅಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಪಣ್ಡರೋ, ಕಾಕೋ ವಿಯ ಸೂರೋ ಅಯನ್ತಿ ಕಾಕಸೂರೋ. ಚಕ್ಖು ಇವ ಭೂತೋ ಅಯಂ ಪರಮತ್ಥದಸ್ಸನತೋತಿ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಭಗವಾ. ಏವಂ ಅತ್ಥಭೂತೋ, ಧಮ್ಮಭೂತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ, ಅನ್ಧಭೂತೋ. ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಮಿವ ಭೂತಾ ಅಯಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತಾ ಕುದಿಟ್ಠಿ. ತನ್ತಾಕುಲಮಿವ ಜಾತಾ ಅಯಂತಿ ತನ್ತಾಕುಲಜಾತಾ.

ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೇ-ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಭಗವಾ, ಮಜ್ಝಪದಲೋಪೋ. ನಾಗಸ್ಸ ಗತಿ ವಿಯ ಗತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಾಗಗತಿ. ಏವಂ ಸೀಹಗತಿ, ನಾಗವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹಹನು. ಏಣಿಸ್ಸ ವಿಯ ಜಙ್ಘಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಣಿಜಙ್ಘೋ. ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಿಯ ಸರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ.

೭. ವಾಸದ್ದತ್ಥೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಉಭಯಪದೋ ಯಥಾ-ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ದ್ವತ್ತಿ, ದ್ವತ್ತಯೋ ಚ ತೇ ಪತ್ತಾ ಚೇತಿ ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಾ, ‘‘ತಿಸ್ವ’’ಇತಿ ತಿಸದ್ದೇ ಪರೇ ದ್ವಿಸ್ಸ ಅತ್ತಂ. ದ್ವೀಹಂ ವಾ ತೀಹಂ ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಂ, ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ವಾಚಾ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾ, ಏವಂ ಸತ್ತಟ್ಠಮಾಸಾ, ಏಕಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನಾನಿ.

೮. ದಿಸನ್ತರಾಲತ್ಥೋ ಯಥಾ-ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಚ ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ಚ ದಿಸಾಯ ಯದನ್ತರಾಲಂ ಸಾ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಾ ವಿದಿಸಾ. ಏತ್ಥ –