೫. ತದ್ಧಿತಕಣ್ಡ

ಅಪಚ್ಚತದ್ಧಿತ

ಅಥ ನಾಮತೋ ಏವ ವಿಭತ್ಯನ್ತಾ ಅಪಚ್ಚಾದಿಅತ್ಥವಿಸೇಸೇ ತದ್ಧಿತುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ನಾಮತೋ ಪರಂ ತದ್ಧಿತವಿಧಾನಮಾರಭೀಯತೇ.

ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗತೋ ಪರಂ ಹುತ್ವಾ ಹಿತಾ ಸಹಿತಾತಿ ತದ್ಧಿತಾ, ಣಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ನಾಮಿಕಾನಂ ಹಿತಾ ಉಪಕಾರಾ ತದ್ಧಿತಾತಿ ಅನ್ವತ್ಥಭೂತಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನಾಪಿ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾವ ತದ್ಧಿತಾ ನಾಮ.

‘‘ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

‘‘ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ನಿಪಚ್ಚತೇ’’ತಿ ಇತೋ ಲಿಙ್ಗಗ್ಗಹಣಮನುವತ್ತತೇ.

೩೬೧. ವಾ ಣ’ಪಚ್ಚೇ.

ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ.

ಸೋ ಚ –

೩೬೨. ಧಾತುಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಾ ಪಚ್ಚಯಾ.

ಧಾತೂಹಿ, ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರಿಭಾಸತೋ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಿಲಿಙ್ಗತೋ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಾಯೇವ ಪರೋ ಹೋತಿ. ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪತೀಯನ್ತಿ ಅನೇನ ಅತ್ಥಾತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ‘‘ವುತ್ತತ್ಥಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯೋಗೋ, ‘‘ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪಾ ಚೇ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಚ.

೩೬೩. ತೇಸಂ ಣೋ ಲೋಪಂ.

ತೇಸಂ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಣಾನುಬನ್ಧಾನಂ ಣಕಾರೋ ಲೋಪಮಾಪಜ್ಜತೇ.

೩೬೪. ವುದ್ಧಾದಿಸರಸ್ಸ ವಾಸಂಯೋಗನ್ತಸ್ಸ ಸಣೇ ಚ.

ಆದಿಸರಸ್ಸ ವಾ ಆದಿಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಸ್ಸ ವುದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಸಣಕಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ. ಸಂಯೋಗೋ ಅನ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಂಯೋಗನ್ತೋ, ತದಞ್ಞೋ ಅಸಂಯೋಗನ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ಥೋಯಂ ವಾಸದ್ದೋ, ತದಾ ಚ ಪಕತಿಭೂತೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಸರಾನಮಾದಿಸರಸ್ಸ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಸ್ಸ ವುದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಸಣಕಾರೇ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತೇನ –

ವಾಸಿಟ್ಠಾದೀಸು ನಿಚ್ಚಾಯಂ, ಅನಿಚ್ಚೋಳುಮ್ಪಿಕಾದಿಸು;

ನ ವುದ್ಧಿ ನೀಲಪೀತಾದೋ, ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತೋ.

ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣಮವಧಾರಣತ್ಥಂ.

ತಸ್ಸಾ ವುದ್ಧಿಯಾ ಅನಿಯಮಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮತ್ಥಂ ಪರಿಭಾಸಮಾಹ.

೩೬೫. ಅಯುವಣ್ಣಾನಞ್ಚಾಯೋ ವುದ್ಧೀ.

ತೇಸಂ ಅಕಾರಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಮೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆ ಏಓಇಚ್ಚೇತೇ ವುದ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣಮವುದ್ಧಿಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥಂ, ಅವಧಾರಣತ್ಥಂ ವಾ. ಇ ಚ ಉ ಚ ಯು, ಯು ಏವ ವಣ್ಣಾ ಯುವಣ್ಣಾ, ಅ ಚ ಯುವಣ್ಣಾ ಚ ಅಯುವಣ್ಣಾ. ಆ ಚ ಏ ಚ ಓ ಚ ಆಯೋ. ಪುನ ವುದ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ನೇಗಮಜಾನಪದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಉತ್ತರಪದವುದ್ಧಿಭಾವತ್ಥಂ, ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಯುವಣ್ಣಾನ’’ನ್ತಿ ಠಾನನಿಯಮವಚನಂ ಆಯೋನಂ ವುದ್ಧಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ.

ಯಥಾ ಹಿ ಕತವುದ್ಧೀನಂ, ಪುನ ವುದ್ಧಿ ನ ಹೋತಿಹ;

ತಥಾ ಸಭಾವವುದ್ಧೀನಂ, ಆಯೋನಂ ಪುನ ವುದ್ಧಿ ನ.

ತತೋ ಅಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರೋ ವುದ್ಧಿ, ‘‘ಸರಲೋಪೋಮಾದೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಮ್ಹಿ ಸರಲೋಪೇ ತು ಪಕತೀ’’ತಿ ಸರಲೋಪಪಕತಿಭಾವಾ, ‘‘ನಯೇ ಪರಂ ಯುತ್ತೇ’’ತಿ ಪರನಯನಂ ಕತ್ವಾ ತದ್ಧಿತತ್ತಾ ‘‘ತದ್ಧಿತಸಮಾಸ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೇ ಕತೇ ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ.

ವಾಸಿಟ್ಠೋ, ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ವಾ, ವಾಸಿಟ್ಠಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ. ತಸ್ಸ ನತ್ತುಪನತ್ತಾದಯೋಪಿ ತದುಪಚಾರತೋ ವಾಸಿಟ್ಠಾಯೇವ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗೋತ್ತತದ್ಧಿತೇ ಪಠಮಪ್ಪಕತಿತೋಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಇತ್ಥಿಯಂ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತತ್ತಾ ‘‘ಣವ ಣಿಕ ಣೇಯ್ಯ ಣ ನ್ತೂಹೀ’’ತಿ ವಾಸಿಟ್ಠಸದ್ದತೋ ಈಪಚ್ಚಯೋ. ಸರಲೋಪಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತತ್ತಾ ‘‘ತದ್ಧಿತಸಮಾಸ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ ಚಗ್ಗಹಣೇನ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೇ ಕತೇ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ವಾಸಿಟ್ಠೀ ಕಞ್ಞಾ, ವಾಸಿಟ್ಠೀ, ವಾಸಿಟ್ಠಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಇತ್ಥಿಸದ್ದಸಮಂ.

ನಪುಂಸಕೇ ವಾಸಿಟ್ಠಂ ಅಪಚ್ಚಂ, ವಾಸಿಟ್ಠಾನಿ ಅಪಚ್ಚಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸಮಂ. ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ತದ್ಧಿತನ್ತಸ್ಸ ತಿಲಿಙ್ಗತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಭಾರದ್ವಾಜಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಭಾರದ್ವಾಜೋ, ವೇಸಾಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ವೇಸಾಮಿತ್ತೋ, ಗೋತಮಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಗೋತಮೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಯುವಣ್ಣತ್ತಾಭಾವಾ ಆಕಾರಾದೀನಂ ನ ವುದ್ಧಿ ಹೋತಿ. ವಸುದೇವಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ವಾಸುದೇವೋ, ಬಲದೇವೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಂಯೋಗನ್ತತ್ತಾ ವುದ್ಧಿ ನ ಭವತಿ.

‘‘ವಚ್ಛಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ ಣಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ವಾ ಣ’ಪಚ್ಚೇ’’ತಿ ಇತೋ ವಾತಿ ತದ್ಧಿತವಿಧಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತತೇ, ತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾಕ್ಯವುತ್ತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ. ‘‘ಅಪಚ್ಚೇ’’ತಿ ಪದಂ ಯಾವ ಸಂಸಟ್ಠಗ್ಗಹಣಾವ ವತ್ತತೇ.

೩೬೬. ಣಾಯನ ಣಾನ ವಚ್ಛಾದಿತೋ.

ವಚ್ಛ ಕಚ್ಚಇಚ್ಚೇವಮಾದಿತೋ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ಗೋತ್ತಗಣತೋ ಣಾಯನ ಣಾನಇಚ್ಚತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾಪಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಣಕಾರಾನುಬನ್ಧೋ ವುದ್ಧತ್ಥೋ, ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ, ಸಂಯೋಗನ್ತತ್ತಾ ವುದ್ಧಿಅಭಾವೋವ ವಿಸೇಸೋ.

ವಚ್ಛಾಯನೋ ವಚ್ಛಾನೋ ವಚ್ಛಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ವಾ. ಏವಂ ಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಕಚ್ಚಾಯನೋ ಕಚ್ಚಾನೋ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾಯನೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ. ಏವಂ ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸಾಯನೋ ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸಾನೋ, ಕಣ್ಹಾಯನೋ ಕಣ್ಹಾನೋ, ಸಾಕಟಾಯನೋ ಸಾಕಟಾನೋ, ಮುಞ್ಚಾಯನೋ ಮುಞ್ಚಾನೋ, ಕುಞ್ಜಾಯನೋ ಕುಞ್ಜಾನೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಆಕತಿಗಣೋ’ಯಂ.

‘‘ಕತ್ತಿಕಾಯ ಅಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೬೭. ಣೇಯ್ಯೋ ಕತ್ತಿಕಾದೀಹಿ.

ಆದಿಸದ್ದೋಯಂ ಪಕಾರೇ ವತ್ತತೇ. ಕತ್ತಿಕಾ ವಿನತಾರೋಹಿಣೀಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಣೇಯ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾಪಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ.

ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ ‘‘ಪಕತಿ ಚಸ್ಸ ಸರನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಕತಿಭಾವೋ. ಕತ್ತಿಕೇಯ್ಯೋ, ಕತ್ತಿಕಾಯ ಪುತ್ತೋ ವಾ. ಏವಂ ವಿನತಾಯ ಅಪಚ್ಚಂ ವೇನತೇಯ್ಯೋ, ಇಕಾರಸ್ಸೇಕಾರೋ ವುದ್ಧಿ, ರೋಹಿಣಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ರೋಹಿಣೇಯ್ಯೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅಪಚ್ಚಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯೋ, ಭಗಿನಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ, ನದಿಯಾಪುತ್ತೋ ನಾದೇಯ್ಯೋ. ಏವಂ ಅನ್ತೇಯ್ಯೋ, ಆಹೇಯ್ಯೋ, ಕಾಮೇಯ್ಯೋ. ಸುಚಿಯಾ ಅಪಚ್ಚಂ ಸೋಚೇಯ್ಯೋ, ಏತ್ಥ ಉಕಾರಸ್ಸೋಕಾರೋ ವುದ್ಧಿ, ಬಾಲಾಯ ಅಪಚ್ಚಂ ಬಾಲೇಯ್ಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ದಕ್ಖಸ್ಸಾಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ ಣಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –

೩೬೮. ಅತೋ ಣಿ ವಾ.

ಅಕಾರನ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಣಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾಪಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ದಕ್ಖಿ, ದಕ್ಖೀ, ದಕ್ಖಯೋ, ದೋಣಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ದೋಣಿ. ಏವಂ ವಾಸವಿ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿ, ನಾಟಪುತ್ತಿ, ದಾಸಪುತ್ತಿ, ದಾಸರಥಿ. ವಾರುಣಿ, ಕಣ್ಡಿ, ಬಾಲದೇವಿ, ಪಾವಕಿ, ಜಿನದತ್ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ಜೇನದತ್ತಿ, ಸುದ್ಧೋದನಿ, ಅನುರುದ್ಧಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಪುನ ವಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪಚ್ಚತ್ಥೇ ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಅದಿತಿಆದಿತೋ ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ. ಯಥಾ – ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಕೋ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರೋ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೋ. ಏವಂ ನಾಟಪುತ್ತಿಕೋ, ಜೇನದತ್ತಿಕೋ, ವಿಮಾತುಯಾ ಪುತ್ತೋ ವೇಮಾತಿಕೋ.

‘‘ಅದಿತಿಯಾ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ವುದ್ಧಿ ಚ.

೩೬೯. ಅವಣ್ಣೋ ಯೇ ಲೋಪಞ್ಚ.

ಅವಣ್ಣೋ ತದ್ಧಿತಭೂತೇ ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ ಲೋಪಮಾಪಜ್ಜತೇ. ಚಸದ್ದೇನ ಇವಣ್ಣೋಪೀತಿ ಇಕಾರಲೋಪೋ, ‘‘ಯವತಂ ತಲನದಕಾರಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚ ಲ ಞ ಜಕಾರತ್ತ’’ನ್ತಿ ತ್ಯಕಾರಸಂಯೋಗಸ್ಸ ಚಕಾರೋ, ‘‘ಪರದ್ವೇಭಾವೋ ಠಾನೇ’’ತಿ ದ್ವಿತ್ತಂ, ಆದಿಚ್ಚೋ. ಏವಂ ದಿತಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ದೇಚ್ಚೋ.

‘‘ಕುಣ್ಡನಿಯಾ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ –

‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರೇಸೂ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೭೦. ತೇಸು ವುದ್ಧಿಲೋಪಾಗಮವಿಕಾರವಿಪರೀತಾದೇಸಾ ಚ.

ತೇಸು ಆದಿಮಜ್ಝುತ್ತರೇಸು ಅವಿಹಿತಲಕ್ಖಣೇಸು ಜಿನವಚನಾನುಪರೋಧೇನ ಕ್ವಚಿ ವುದ್ಧಿ ಲೋಪ ಆಗಮ ವಿಕಾರ ವಿಪರೀತಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಗನ್ತತ್ತೇಪಿ ಆದಿವುದ್ಧಿ, ಇಕಾರಲೋಪೇ ನ್ಯಸ್ಸಞಾದೇಸೋ, ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ, ಕುರುನೋ ಪುತ್ತೋ ಕೋರಬ್ಯೋ, ಏತ್ಥಾಪಿ ತೇನೇವ ಉಕಾರಸ್ಸ ಅವಾದೇಸೋ, ಭಾತುನೋ ಪುತ್ತೋ ಭಾತಬ್ಯೋ.

‘‘ಉಪಗುಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೭೧. ಣವೋಪಗ್ವಾದೀಹಿ.

ಉಪಗು ಮನುಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಉಕಾರನ್ತೇಹಿ ಗೋತ್ತಗಣೇಹಿ ಣವಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾಪಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಪಕಾರವಾಚಕತ್ತಾ ಉಕಾರನ್ತತೋಯೇವಾಯಂ. ಓಪಗವೋ, ಓಪಗವೀ, ಓಪಗವಂ, ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಮಾನವೋ, ‘‘ಮಾನುಸೋ’’ತಿ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೇ, ಸಾಗಮೇ ಚ ಕತೇ ರೂಪಂ, ಭಗ್ಗುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಭಗ್ಗವೋ, ಪಣ್ಡುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಪಣ್ಡವೋ, ಉಪವಿನ್ದುಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ಓಪವಿನ್ದವೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ವಿಧವಾಯ ಅಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ –

೩೭೨. ಣೇರ ವಿಧವಾದಿತೋ.

ವಿಧವಾದಿತೋ ಣೇರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ ಅಪಚ್ಚತ್ಥೇ. ವಿಗತೋ ಧವೋ ಪತಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಧವಾ, ವೇಧವೇರೋ, ಬನ್ಧುಕಿಯಾ ಅಭಿಸಾರಿಣಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಬನ್ಧುಕೇರೋ, ಸಮಣಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಪುತ್ತಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾತಿ ಸಾಮಣೇರೋ, ನಾಳಿಕೇರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅಪಚ್ಚತದ್ಧಿತಂ.

ಸಂಸಟ್ಠಾದಿಅನೇಕತ್ಥತದ್ಧಿತ

‘‘ತಿಲೇನ ಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೭೩. ಯೇನ ವಾ ಸಂಸಟ್ಠಂ ತರತಿ ಚರತಿ ವಹತಿ ಣಿಕೋ.

ಯೇನ ವಾ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ಯೇನ ವಾ ತರತಿ, ಯೇನ ವಾ ಚರತಿ, ಯೇನ ವಾ ವಹತಿ, ತತೋ ತತಿಯನ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಾದೀಸ್ವತ್ಥೇಸು ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ. ತೇಲಿಕಂ ಭೋಜನಂ, ತಿಲೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಲಿಕೀ ಯಾಗು. ಗುಳೇನ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಏಗಾಳಿಕಂ. ಏವಂ ಘಾತಿಕಂ, ದಾಧಿಕಂ, ಮಾರಿಚಿಕಂ, ಲೋಣಿಕಂ.

ನಾವಾಯ ತರತೀತಿ ನಾವಿಕೋ, ಉಳುಮ್ಪೇನ ತರತೀತಿ ಓಳುಮ್ಪಿಕೋ, ವುದ್ಧಿಅಭಾವಪಕ್ಖೇ ಉಳುಮ್ಪಿಕೋ. ಏವಂ ಕುಲ್ಲಿಕೋ, ಗೋಪುಚ್ಛಿಕೋ. ಸಕಟೇನ ಚರತೀತಿ ಸಾಕಟಿಕೋ. ಏವಂ ಪಾದಿಕೋ, ದಣ್ಡಿಕೋ, ಧಮ್ಮೇನ ಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ. ಸೀಸೇನ ವಹತೀತಿ ಸೀಸಿಕೋ, ವಾಗ್ಗಹಣೇನ ಈಕಾರಸ್ಸ ವುದ್ಧಿ ನ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಂಸಿಕೋ, ಖನ್ಧಿಕೋ, ಹತ್ಥಿಕೋ, ಅಙ್ಗುಲಿಕೋ.

ಪುನ ವಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥೇಸುಪಿ ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಪರದಾರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಾರದಾರಿಕೋ, ಪಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಥಿಕೋ.

‘‘ವಿನಯಮಧೀತೇ, ಅವೇಚ್ಚಾಧೀತೇ’’ತಿ ವಾ ವಿಗ್ಗಹೇ –

‘‘ಣಿಕೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೭೪. ತಮಧೀತೇ ತೇನಕತಾದಿಸನ್ನಿಧಾನನಿಯೋಗಸಿಪ್ಪಭಣ್ಡಜೀವಿಕತ್ಥೇಸು ಚ.

ಚತುಪ್ಪದಮಿದಂ. ತಮಧೀತೇತಿ ಅತ್ಥೇ, ತೇನ ಕತಾದೀಸ್ವತ್ಥೇಸು ಚ ತಮ್ಹಿ ಸನ್ನಿಧಾನೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ, ತಮಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಂ, ತಮಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ, ತಮಸ್ಸ ಜೀವಿಕಾ ಇಚ್ಚೇತೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಚ ದುತಿಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ. ವೇನಯಿಕೋ. ಏವಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕೋ, ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕೋ.

‘‘ಬ್ಯಾಕರಣಮಧೀತೇ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ –

‘‘ವುದ್ಧಾದಿಸರಸ್ಸ ವಾಸಂಯೋಗನ್ತಸ್ಸ ಸಣೇ ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನೇ –

೩೭೫. ಮಾಯೂನಮಾಗಮೋ ಠಾನೇ.

ಇ ಉಇಚ್ಚೇಭೇಸಂ ಆದಿಸರಾನಂ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಾನಂ ಮಾ ವುದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಸಣೇ, ತತ್ರೇವ ವುದ್ಧಿ ಆಗಮೋ ಹೋತಿ ಚ ಠಾನೇತಿ ಏಕಾರವುದ್ಧಾಗಮೋ.

‘‘ಠಾನೇ’’ತಿ ವಚನಾ ಚೇತ್ಥ, ಯೂನಮಾದೇಸಭೂತತೋ;

ಯವೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇವ ಏಓ-ವುದ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಆಗಮಾ.

ಯಕಾರಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ.

ವೇಯ್ಯಾಕರಣಿಕೋ, ನ್ಯಾಯಮಧೀತೇತಿ ನೇಯ್ಯಾಯಿಕೋ. ಏವಂ ತಕ್ಕಿಕೋ, ವೇದಿಕೋ, ನೇಮಿತ್ತಿಕೋ, ಕಾಯೇನ ಕತೋ ಪಯೋಗೋ ಕಾಯಿಕೋ, ಕಾಯೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಿಕಂ, ವಚಸಾ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ವಾಚಸಿಕಂ. ಏವಂ ಮಾನಸಿಕಂ, ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಸರೇ ವಾಗಮೋ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವವತ್ಥಿತವಾಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇಪಿ ಸಾಗಮೋ, ಥೇರೇಹಿ ಕತಾ ಸಙ್ಗೀತಿ ಥೇರಿಕಾ. ಏವಂ ಪಞ್ಚಸತಿಕಾ, ಸತ್ತಸತಿಕಾ, ಏತ್ಥ ‘‘ಣವಣಿಕಾ’’ದಿಸುತ್ತೇ ಅನುವತ್ತಿತವಾಗ್ಗಹಣೇನ ಈಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ.

ಸನ್ನಿಧಾನತ್ಥೇ ಸರೀರೇ ಸನ್ನಿಧಾನಾ ವೇದನಾ ಸಾರೀರಿಕಾ, ಸಾರೀರಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಏವಂ ಮಾನಸಿಕಾ, ಮಾನಸಿಕಂ.

ನಿಯುತ್ತತ್ಥೇ ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ದೋವಾರಿಕೋ, ಏತ್ಥ ‘‘ಮಾಯೂನಮಾಗಮೋ ಠಾನೇ’’ತಿ ವಕಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇಓಕಾರಾಗಮೋ. ಏವಂ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ನಾಗರಿಕೋ, ನವಕಮ್ಮಿಕೋ, ವನಕಮ್ಮಿಕೋ, ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ, ಓದರಿಕೋ, ರಥಿಕೋ, ಪಥಿಕೋ, ಉಪಾಯೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಓಪಾಯಿಕೋ, ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಾ ಚೇತಸಿಕಾ.

ಸಿಪ್ಪತ್ಥೇ ವೀಣಾವಾದನಂ ವೀಣಾ, ವೀಣಾ ಅಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಂ ವೇಣಿಕೋ. ಏವಂ ಪಾಣವಿಕೋ, ಮೋದಿಙ್ಗಿಕೋ, ವಂಸಿಕೋ.

ಭಣ್ಡತ್ಥೇ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸ ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಗನ್ಧಿಕೋ. ಏವಂ ತೇಲಿಕೋ, ಗೋಳಿಕೋ, ಪೂವಿಕೋ, ಪಣ್ಣಿಕೋ, ತಮ್ಬೂಲಿಕೋ, ಲೋಣಿಕೋ.

ಜೀವಿಕತ್ಥೇ ಉರಬ್ಭಂ ಹನ್ತ್ವಾ ಜೀವತಿ, ಉರಬ್ಭಮಸ್ಸ ಜೀವಿಕಾತಿ ವಾ ಓರಬ್ಭಿಕೋ. ಏವಂ ಮಾಗವಿಕೋ, ಏತ್ಥ ವಕಾರಾಗಮೋ. ಸೂಕರಿಕೋ, ಸಾಕುಣಿಕೋ, ಮಚ್ಛಿಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ತೇನ ಕತಾದೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ತೇನ ಹತಂ, ತೇನ ಬದ್ಧಂ, ತೇನ ಕೀತಂ, ತೇನ ದಿಬ್ಬತಿ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಆವುಧೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಆಬಾಧೋ, ತತ್ಥ ಪಸನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ, ತಮಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಂ, ತಸ್ಸ ರಾಸಿ, ತಂ ಅರಹತಿ, ತಮಸ್ಸ ಸೀಲಂ, ತತ್ಥ ಜಾತೋ, ತತ್ಥ ವಸತಿ, ತತ್ರ ವಿದಿತೋ, ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತತೋ ಆಗತೋ, ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ, ತದಸ್ಸ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥೇ ಚ ಣಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ – ಜಾಲೇನ ಹತೋ, ಹನತೀತಿ ವಾ ಜಾಲಿಕೋ. ಏವಂ ಬಾಳಿಸಿಕೋ, ವಾಕರಿಕೋ, ಸುತ್ತೇನ ಬದ್ಧೋ ಸುತ್ತಿಕೋ, ವರತ್ತಾಯ ಬದ್ಧೋ ವಾರತ್ತಿಕೋ ನಾಗೋ.

ವತ್ಥೇನ ಕೀತಂ ಭಣ್ಡಂ ವತ್ಥಿಕಂ. ಏವಂ ಕುಮ್ಭಿಕಂ, ಫಾಲಿಕಂ, ಸೋವಣ್ಣಿಕಂ, ಸಾತಿಕಂ. ಅಕ್ಖೇನ ದಿಬ್ಬತೀತಿ ಅಕ್ಖಿಕೋ. ಏವಂ ಸಾಲಾಕಿಕೋ, ತಿನ್ದುಕಿಕೋ, ಅಮ್ಬಫಲಿಕೋ. ಚಾಪೋ ಅಸ್ಸ ಆವುಧೋತಿ ಚಾಪಿಕೋ. ಏವಂ ತೋಮರಿಕೋ, ಮುಗ್ಗರಿಕೋ, ಮೋಸಲಿಕೋ.

ವಾತೋ ಅಸ್ಸ ಆಬಾಧೋತಿ ವಾತಿಕೋ. ಏವಂ ಸೇಮ್ಹಿಕೋ, ಪಿತ್ತಿಕೋ.

ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಿಕೋ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ಸಙ್ಘಿಕೋ. ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಕೋ ಬುದ್ಧಿಕೋ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ಸಙ್ಘಿಕೋ ವಿಹಾರೋ, ಸಙ್ಘಿಕಾ ಭೂಮಿ, ಸಙ್ಘಿಕಂ ಚೀವರಂ, ಪುಗ್ಗಲಿಕಂ.

ಕುಮ್ಭೋ ಅಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣನ್ತಿ ಕುಮ್ಭಿಕಂ. ಏವಂ ಖಾರಿಕಂ, ದೋಣಿಕಂ. ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ರಾಸಿ ಕುಮ್ಭಿಕೋ. ಕುಮ್ಭಂ ಅರಹತೀತಿ ಕುಮ್ಭಿಕೋ. ಏವಂ ದೋಣಿಕೋ, ಅಟ್ಠಮಾಸಿಕೋ, ಕಹಾಪಣಿಕೋ, ಆಸೀತಿಕಾ ಗಾಥಾ, ನಾವುತಿಕಾ, ಸಾತಿಕಂ, ಸಾಹಸ್ಸಿಕಂ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಮರಹತೀತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ, ‘‘ಏಹಿ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಂ ವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ.

ಸೀಲತ್ಥೇ ಪಂಸುಕೂಲಧಾರಣಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ತಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ. ಏವಂ ತೇಚೀವರಿಕೋ, ಏಕಾಸನೇ ಭೋಜನಸೀಲೋ ಏಕಾಸನಿಕೋ, ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಸನಸೀಲೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಿಕೋ, ತಥಾ ಆರಞ್ಞಿಕೋ, ಸೋಸಾನಿಕೋ.

ಜಾತತ್ಥೇ ಅಪಾಯೇ ಜಾತೋ ಆಪಾಯಿಕೋ. ಏವಂ ನೇರಯಿಕೋ, ಸಾಮುದ್ದಿಕೋ ಮಚ್ಛೋ, ವಸ್ಸೇಸು ಜಾತೋ ವಸ್ಸಿಕೋ, ವಸ್ಸಿಕಾ, ವಸ್ಸಿಕಂ ಪುಪ್ಫಂ, ಸಾರದಿಕೋ, ಹೇಮನ್ತಿಕೋ, ವಾಸನ್ತಿಕೋ, ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ, ರಾಜಗಹೇ ಜಾತೋ, ರಾಜಗಹೇ ವಸತೀತಿ ವಾ ರಾಜಗಹಿಕೋ ಜನೋ, ಮಗಧೇಸು ಜಾತೋ, ವಸತೀತಿ ವಾ ಮಾಗಧಿಕೋ, ಮಾಗಧಿಕಾ, ಮಾಗಧಿಕಂ, ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಜಾತೋ, ವಸತೀತಿ ವಾ ಸಾವತ್ಥಿಕೋ, ಕಾಪಿಲವತ್ಥಿಕೋ, ವೇಸಾಲಿಕೋ.

ಲೋಕೇ ವಿದಿತೋ ಲೋಕಿಕೋ, ಲೋಕಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿಪಿ ಲೋಕಿಕೋ. ತಥಾ ಮಾತಿತೋ ಆಗತಂ ಮಾತಿಕಂ, ಪಿತಿತೋ ಆಗತಂ ಪೇತ್ತಿಕಂ ನಾಮಂ.

ಸಮ್ಭೂತತ್ಥೇ ಮಾತಿತೋ ಸಮ್ಭೂತಂ ಮತ್ತಿಕಂ. ಏವಂ ಪೇತ್ತಿಕಂ. ಉಪಧಿತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ಓಪಧಿಕಂ.

ಸಕತ್ಥೇಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರೋಯೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ. ಏವಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ನಾಮಮೇವ ನಾಮಿಕಂ. ಏವಂ ಆಖ್ಯಾತಿಕಂ, ಓಪಸಗ್ಗಿಕಂ, ನೇಪಾತಿಕಂ, ಚತುಮಹಾರಾಜೇ ಭತ್ತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ. ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ಕಸಾವೇನ ರತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೭೬. ಣ ರಾಗಾ ತೇನರತ್ತಂ ತಸ್ಸೇದಮಞ್ಞತ್ಥೇಸು ಚ.

ರಾಗತ್ಥವಾಚಕಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ‘‘ತೇನ ರತ್ತ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ, ‘‘ತಸ್ಸೇ’’ತಿ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ‘‘ಇದ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಅಞ್ಞತ್ಥೇಸು ಚ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ.

ಕಾಸಾವಂ ವತ್ಥಂ. ಏವಂ ಕಾಸಾಯಂ, ಕುಸುಮ್ಭೇನ ರತ್ತಂ ಕೋಸುಮ್ಭಂ, ಹಲಿದ್ದಿಯಾ ರತ್ತಂ ಹಾಲಿದ್ದಂ, ಪತ್ತಙ್ಗಂ, ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಂ, ಕುಙ್ಕುಮಂ, ನೀಲೇನ ರತ್ತಂ ನೀಲಂ. ಏವಂ ಪೀತಂ.

ಇದಮತ್ಥೇ ಮಹಿಂಸಸ್ಸ ಇದಂ ಮಾಹಿಂಸಂ ಮಂಸಂ, ದಧಿ ಸಪ್ಪಿ ಚಮ್ಮಾದಿಕಂ ವಾ, ಸೂಕರಸ್ಸ ಇದಂ ಸೂಕರಂ, ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಚ್ಚಾಯನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಏವಂ ಸೋಗತಂ ಸಾಸನಂ.

‘‘ಇಸಿಸ್ಸ ಇದ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ವುದ್ಧಿಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –

‘‘ಸಣೇ, ಯೂನಮಾಗಮೋ ಠಾನೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೭೭. ಆತ್ತಞ್ಚ.

ಇ ಉಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಆದಿಸರಾನಂ ಆತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ ಸಣಕಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ, ಚಸದ್ದೇನ ರಿಕಾರಾಗಮೋ ಚ ಠಾನೇತಿ ಇಕಾರಸ್ಸ ಆತ್ತಂ.

ಠಾನಾಧಿಕಾರತೋ ಆತ್ತಂ, ಇಸೂಸಭಉಜಾದಿನಂ;

ಇಸಿಸ್ಸ ತು ರಿಕಾರಾಗ-ಮೋ ಚಾತ್ತಾನನ್ತರೇ ಭವೇ.

ಆರಿಸ್ಯಂ, ಉಸಭಸ್ಸ ಇದಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ, ಆಸಭೀ ವಾಚಾ.

ಅಞ್ಞತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಅವಿದೂರಭವೋ, ತತ್ರ ಭವೋ, ತತ್ರ ಜಾತೋ, ತತೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ನಿವಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋ, ಕತ್ತಿಕಾದೀಹಿ ನಿಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ, ಸಾಸ್ಸ ದೇವತಾ, ತಮವೇಚ್ಚಾಧೀತೇ, ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ, ತಮಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಸ್ವತ್ಥೇಸು ಚ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾ – ವಿದಿಸಾಯ ಅವಿದೂರೇ ಭವೋ ವೇದಿಸೋ ಗಾಮೋ, ಉದುಮ್ಬರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಭವಂ ಓದುಮ್ಬರಂ ವಿಮಾನಂ.

ಭವತ್ಥೇ ಮನಸಿ ಭವಂ ಮಾನಸಂ ಸುಖಂ, ಸಾಗಮೋ. ಸರೇ ಭವೋ ಸಾರಸೋ ಸಕುಣೋ, ಸಾರಸಾ ಸಕುಣೀ, ಸಾರಸಂ ಪುಪ್ಫಂ, ಉರಸಿ ಭವೋ ಓರಸೋ ಪುತ್ತೋ, ಉರಸಿ ಸಂವಡ್ಢಿತತ್ತಾ, ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತೀ ವಾ, ಪುರೇ ಭವಾ ಪೋರೀ ವಾಚಾ.

ಜಾತಾದೀಸು ಪಾವುಸೇ ಜಾತೋ ಪಾವುಸೋ ಮೇಘೋ, ಪಾವುಸಾ ರತ್ತಿ, ಪಾವುಸಂ ಅಬ್ಭಂ, ಸರದೇ ಜಾತೋ ಸಾರದೋ ಮಾಸೋ, ಸಾರದಾ ರತ್ತಿ, ಸಾರದಂ ಪುಪ್ಫಂ. ಏವಂ ಸಿಸಿರೋ, ಹೇಮನ್ತೋ, ವಸನ್ತೋ, ವಿಮ್ಹೋ, ಮಥುರಾಯಂ ಜಾತೋ ಮಾಥುರೋ ಜನೋ, ಮಾಥುರಾ ಗಣಿಕಾ, ಮಾಥುರಂ ವತ್ಥಂ. ಮಥುರಾಯ ಆಗತೋ ಮಾಥುರೋ, ಮಥುರಾ ಅಸ್ಸ ನಿವಾಸೋತಿ ಮಾಥುರೋ, ಮಥುರಾಯ ಇಸ್ಸರೋ ಮಾಥುರೋ ರಾಜಾ. ‘‘ಸಬ್ಬತೋ ಕೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುನ ಸಬ್ಬತೋಗ್ಗಹಣೇನ ತದ್ಧಿತತೋಪಿ ಕ್ವಚಿ ಸಸರಕಕಾರಾಗಮೋ, ಮಾಥುರಕೋ ವಾ, ರಾಜಗಹೇ ಜಾತೋ, ರಾಜಗಹಾ ಆಗತೋ, ರಾಜಗಹೋ ಅಸ್ಸ ನಿವಾಸೋತಿ ವಾ, ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋತಿ ವಾ ರಾಜಗಹೋ, ರಾಜಗಹಕೋ ವಾ. ಏವಂ ಸಾಗಲೋ, ಸಾಗಲಕೋ ವಾ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೋ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೋ ವಾ, ವೇಸಾಲಿಯಂ ಜಾತೋತಿಆದಿಅತ್ಥೇ ವೇಸಾಲೋ, ವೇಸಾಲಕೋ ವಾ, ಕುಸಿನಾರೇ ಜಾತೋ ಕೋಸಿನಾರೋ, ಕೋಸಿನಾರಕೋ ವಾ. ಏವಂ ಸಾಕೇತೋ, ಸಾಕೇತಕೋ ವಾ, ಕೋಸಮ್ಬೋ, ಕೋಸಮ್ಬಕೋ ವಾ, ಇನ್ದಪತ್ತೋ, ಇನ್ದಪತ್ತಕೋ ವಾ, ಕಪಿಲ್ಲೋ, ಕಪಿಲ್ಲಕೋ ವಾ, ಭಾರುಕಚ್ಛೋ, ಭಾರುಕಚ್ಛಕೋ ವಾ, ನಗರೇ ಜಾತೋ, ನಗರಾ ಆಗತೋ, ನಗರೇ ವಸತೀತಿ ವಾ ನಾಗರೋ, ನಾಗರಕೋ ವಾ. ಏವಂ ಜಾನಪದೋ.

ಜನಪದನಾಮೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಹುವಚನಮೇವ ಭವತಿ. ಯಥಾ – ಅಙ್ಗೇಸು ಜಾತೋ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಆಗತೋ, ಅಙ್ಗಾ ಅಸ್ಸ ನಿವಾಸೋ, ಅಙ್ಗಾನಂ ಇಸ್ಸರೋ ವಾ ಅಙ್ಗೋ, ಅಙ್ಗಕೋ ವಾ, ಮಾಗಧೋ, ಮಾಗಧಕೋ ವಾ, ಕೋಸಲೋ, ಕೋಸಲಕೋ ವಾ, ವೇದೇಹೋ, ವೇದೇಹಕೋ ವಾ, ಕಮ್ಬೋಜೋ, ಕಮ್ಬೋಜಕೋ ವಾ, ಗನ್ಧಾರೋ, ಗನ್ಧಾರಕೋ ವಾ, ಸೋವೀರೋ, ಸೋವೀರಕೋ ವಾ, ಸಿನ್ಧವೋ, ಸಿನ್ಧವಕೋ ವಾ, ಅಸ್ಸಕೋ, ಕಾಲಿಙ್ಗೋ, ಪಞ್ಚಾಲೋ, ಸಕ್ಕೋ, ತಥಾ ಸುರಟ್ಠೇ ಜಾತೋ, ಸುರಟ್ಠಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋ ವಾ ಸೋರಟ್ಠೋ, ಸೋರಟ್ಠಕೋ ವಾ. ಏವಂ ಮಹಾರಟ್ಠೋ, ಮಹಾರಟ್ಠಕೋ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗೇ ಕತ್ತಿಕಾಯ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಯುತ್ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಕತ್ತಿಕೋ, ಮಗಸಿರೇನ ಚನ್ದಯುತ್ತೇನ ನಕ್ಖತ್ತೇನ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಮಾಗಸಿರೋ. ಏವಂ ಫುಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಫುಸ್ಸೋ, ಮಘಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಮಾಘೋ, ಫಗ್ಗುನಿಯಾ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಫಗ್ಗುನೋ, ಚಿತ್ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಚಿತ್ತೋ, ವಿಸಾಖಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ವೇಸಾಖೋ, ಜೇಟ್ಠಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಜೇಟ್ಠೋ, ಉತ್ತರಾಸಾಳ್ಹಾಯ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಆಸಾಳ್ಹೋ, ಆಸಾಳ್ಹೀ ವಾ, ಸವಣೇನ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಸಾವಣೋ, ಸಾವಣೀ. ಭದ್ದೇನ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಭದ್ದೋ, ಅಸ್ಸಯುಜೇನ ಯುತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಅಸ್ಸಯುಜೋ, ಬುದ್ಧೋ ಅಸ್ಸ ದೇವತಾತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಏವಂ ಸೋಗತೋ, ಮಾಹಿನ್ದೋ, ಯಾಮೋ, ಸೋಮೋ.

ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅವೇಚ್ಚಾಧೀತೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ. ಏವಂ ಮೋಹುತ್ತೋ, ನೇಮಿತ್ತೋ, ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜೋ, ವತ್ಥುವಿಜ್ಜೋ. ವಸಾತೀನಂ ವಿಸಯೋ ದೇಸೋ ವಾಸಾತೋ, ಉದುಮ್ಬರಾ ಅಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸನ್ತೀತಿ ಓದುಮ್ಬರೋ ದೇಸೋ.

ಸಹಸ್ಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸಾಹಸ್ಸೀ ಪರಿಖಾ, ಪಯಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಾಯಾಸಂ, ಸಹಸ್ಸಂ ಅರಹತೀತಿ ಸಾಹಸ್ಸೀ ಗಾಥಾ, ಅಯಸೋ ವಿಕಾರೋ ಆಯಸೋ. ಏವಂ ಸೋವಣ್ಣೋ, ಪುರಿಸೋ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ಪೋರಿಸಂ ಉದಕಂ.

ಚಗ್ಗಹಣೇನ ತತ್ಥ ಜಾತೋ, ತತ್ಥ ವಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹಿತಂ, ತಂ ಅರಹತೀತಿಆದೀಸು ಣೇಯ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಜಾತೋ, ವಸತೀತಿ ವಾ ಬಾರಾಣಸೇಯ್ಯಕೋ, ಪುರೇ ವಿಯ ಕಕಾರಾಗಮೋ. ಏವಂ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕೋ, ಸಾಗಲೇಯ್ಯಕೋ, ಮಿಥಿಲೇಯ್ಯಕೋ ಜನೋ, ಗಙ್ಗೇಯ್ಯೋ ಮಚ್ಛೋ, ಸಿಲಾಯ ಜಾತಂ ಸೇಲೇಯ್ಯಕಂ, ಕುಲೇ ಜಾತೋ ಕೋಲೇಯ್ಯಕೋ ಸುನಖೋ, ವನೇ ಜಾತಂ ವಾನೇಯ್ಯಂ ಪುಪ್ಫಂ. ಏವಂ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯೋ ಮಾನುಸೋ, ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ, ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಂ ಓಸಧಂ, ಪಥಸ್ಸ ಹಿತಂ ಪಾಥೇಯ್ಯಂ, ಸಪತಿಸ್ಸ ಹಿತಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಧನಂ, ಪದೀಪೇಯ್ಯಂ ತೇಲಂ, ಮಾತು ಹಿತಂ ಮತ್ತೇಯ್ಯಂ. ಏವಂ ಪೇತ್ತೇಯ್ಯಂ. ದಕ್ಖಿಣಮರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೩೭೮. ಜಾತಾದೀನಮಿಮಿಯಾ ಚ.

ಜಾತಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥೇ ಇಮ ಇಯಇಚ್ಚೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ.

ಪಚ್ಛಾ ಜಾತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅನ್ತೇ ಜಾತೋ ಅನ್ತಿಮೋ, ಅನ್ತಿಮಾ, ಅನ್ತಿಮಂ. ಏವಂ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಪುರಿಮೋ, ಉಪರಿಮೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮೋ, ಪಚ್ಚನ್ತಿಮೋ, ಗೋಪ್ಫಿಮೋ, ಗನ್ಥಿಮೋ.

ತಥಾ ಇಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯೋ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯಾ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯಂ. ಏವಂ ಅಸ್ಸಜಾತಿಯೋ, ಹತ್ಥಿಜಾತಿಯೋ, ಬೋಧಿಸತ್ತಜಾತಿಯೋ, ದಬ್ಬಜಾತಿಯೋ, ಸಮಾನಜಾತಿಯೋ, ಲೋಕಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ, ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಭವೋತಿಆದೀಸ್ವಪಿ ಇಮ ಇಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಇಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ. ಅನ್ತೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಅನ್ತಿಮೋ, ಅನ್ತಿಯೋ, ಅನ್ತಿಕೋ, ಪುತ್ತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಪುತ್ತಿಮೋ, ಪುತ್ತಿಯೋ, ವುತ್ತಿಕೋ, ಕಪ್ಪೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಪ್ಪಿಯೋ, ಜಟಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಟಿಯೋ, ಹಾನಭಾಗೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ. ಏವಂ ಠಿತಿಭಾಗಿಯೋ, ಬೋಧಿಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ, ಪಞ್ಚವಗ್ಗೇ ಭವಾ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾ. ಏವಂ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ, ಉದರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ಇದನ್ತಿ ಅತ್ತನಿಯಂ, ನಕಾರಾಗಮೋ.

ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಯ ಯಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಚ. ಜಾತಿಯಾ ನಿಯುತ್ತೋ ಜಾತಿಕಿಯೋ. ಏವಂ ಅನ್ಧಕಿಯೋ, ಜಚ್ಚನ್ಧೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಜಚ್ಚನ್ಧಕಿಯೋ. ಸಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಸಕಿಯೋ. ಏವಂ ಪರಕಿಯೋ.

ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಸಾಧುಹಿತಭವಜಾತಾದಿಅತ್ಥೇಸು. ಯಥಾ – ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧು ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ. ಸಭಾಯಂ ಸಾಧು ಸಬ್ಭಂ, ‘‘ಯವತಂ ತಲನಾ’’ದಿನಾ ಉಕಾರಾದಿ. ಏವಂ ಮೇಧಾಯ ಹಿತಂ ಮೇಜ್ಝಂ ಘಟಂ. ಪಾದಾನಂ ಹಿತಂ ಪಜ್ಜಂ ತೇಲಂ, ರಥಸ್ಸ ಹಿತಾ ರಚ್ಛಾ, ಗಾಮೇ ಭವೋ ಗಮ್ಮೋ, ಗವೇ ಭವಂ ಗಬ್ಯಂ, ‘‘ಓಸರೇ ಚಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಚಸದ್ದೇನ ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇಪಿ ಅವಾದೇಸೋ. ಕವಿಮ್ಹಿ ಭವಂ ಕಬ್ಯಂ, ದಿವಿ ಭವಾ ದಿಬ್ಯಾ, ಥನತೋ ಜಾತಂ ಥಞ್ಞಂ, ಧನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಧಞ್ಞಂ.

ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಸಾಯಂ ಸಾಧು ಪಾರಿಸಜ್ಜೋ, ದಕಾರಾಗಮೋ, ಸಮಣಾನಂ ಹಿತಾ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಜನಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಹಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಞ್ಞಾ, ಅರೂಪೇ ಭವಾ ಆರುಪ್ಪಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ರಾಜಪುತ್ತಾನಂ ಸಮೂಹೋ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೭೯. ಸಮೂಹತ್ಥೇ ಕಣಣಾ.

ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ‘‘ತೇಸಂ ಸಮೂಹೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಣಣಇಚ್ಚೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ರಾಜಪುತ್ತಕೋ, ರಾಜಪುತ್ತಕಂ ವಾ, ರಾಜಪುತ್ತೋ. ಏವಂ ಮಾನುಸ್ಸಕೋ, ಮಾನುಸ್ಸೋ, ಮಾಥುರಕೋ, ಮಾಥುರೋ, ಪೋರಿಸಕೋ, ಪೋರಿಸೋ, ವುದ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ ವುದ್ಧಕೋ, ವುದ್ಧೋ. ಏವಂ ಮಾಯೂರಕೋ, ಮಾಯೂರೋ, ಕಾಪೋತೋ, ಕೋಕಿಲೋ, ಮಾಹಿಂಸಕೋ, ಮಾಹಿಂಸೋ, ಓಟ್ಠಕೋ, ಓರಬ್ಭಕೋ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮೂಹೋ ಅಟ್ಠಕೋ, ರಾಜಾನಂ ಸಮೂಹೋ ರಾಜಕೋ, ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಭಿಕ್ಖೋ, ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸಿಕ್ಖೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮೂಹೋ ದ್ವಯಂ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಕಾರಸ್ಸ ಅಯಾದೇಸೋ. ಏವಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮೂಹೋ ತಯಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ಸಮೂಹತ್ಥೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೮೦. ಗಾಮಜನಬನ್ಧುಸಹಾಯಾದೀಹಿ ತಾ.

ಗಾಮಜನಬನ್ಧುಸಹಾಯಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ತಾಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಸಮೂಹತ್ಥೇ. ಗಾಮಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಗಾಮತಾ. ಏವಂ ಜನತಾ, ಬನ್ಧುತಾ, ಸಹಾಯತಾ, ನಾಗರತಾ. ‘‘ತಾ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಸಕತ್ಥೇಪಿ ದೇವೋಯೇವ ದೇವತಾ, ತಾಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ.

೩೮೧. ತದಸ್ಸ ಠಾನಮಿಯೋ ಚ.

‘‘ತದಸ್ಸ ಠಾನ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ಇಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಮದನಸ್ಸ ಠಾನಂ ಮದನಿಯೋ, ಮದನಿಯಾ, ಮದನಿಯಂ, ಬನ್ಧನಸ್ಸ ಠಾನಂ ಬನ್ಧನಿಯಂ. ಏವಂ ಮುಚ್ಛನಿಯಂ. ರಜನಿಯಂ, ಗಮನಿಯಂ, ದಸ್ಸನಿಯಂ, ಉಪಾದಾನಿಯಂ, ಪಸಾದನಿಯಂ. ಚಸದ್ದೇನ ಹಿತಾದಿಅತ್ಥೇಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಹಿತಾ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೩೮೨. ಉಪಮತ್ಥಾಯಿತತ್ತಂ.

ಉಪಮತ್ಥೇ ಉಪಮಾವಾಚಿಲಿಙ್ಗತೋ ಆಯಿತತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಧೂಮೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಧೂಮಾಯಿತತ್ತಂ. ಏವಂ ತಿಮಿರಾಯಿತತ್ತಂ.

‘‘ತದಸ್ಸ ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೮೩. ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ಥೇ ಲೋ.

‘‘ತನ್ನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ, ‘‘ತದಸ್ಸಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಚ ಲಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ದುಟ್ಠು ನಿಸ್ಸಿತಂ, ದುಟ್ಠು ಠಾನಂ ವಾ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾ ವಾಚಾ, ಲಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ. ಏವಂ ವೇದಲ್ಲಂ.

‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾ ಅಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾ ಅಸ್ಸ ಬಹುಲಾ’’ತಿ ವಾ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೮೪. ಆಲು ತಬ್ಬಹುಲೇ.

ಪಠಮಾವಿಭತ್ಯನ್ತತೋ ಆಲುಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ‘‘ತದಸ್ಸ ಬಹುಲ’’ಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ಅಭಿಜ್ಝಾಲು, ಅಭಿಜ್ಝಾಲೂ, ಅಭಿಜ್ಝಾಲವೋ. ಏವಂ ಸೀತಾಲು, ಧಜಾಲು, ದಯಾಲು. ‘‘ಸಬ್ಬತೋ ಕೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುನ ಸಬ್ಬತೋಗ್ಗಹಣೇನ ಕಕಾರಾಗಮೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾಲುಕೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾಲುಕಾ, ಅಭಿಜ್ಝಾಲುಕಂ. ಏವಂ ಸೀತಾಲುಕೋ, ದಯಾಲುಕೋ, ತಥಾ ಹೀನೋವ ಹೀನಕೋ. ಏವಂ ಪೋತಕೋ, ಕುಮಾರಕೋ, ಮಾಣವಕೋ, ಮುದುಕೋ, ಉಜುಕೋ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ, ಓರಮತ್ತಕಂ, ಸೀಲಮತ್ತಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ಯದನುಪಪನ್ನಾ ನಿಪಾತನಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಭಾಗಕುಚ್ಛಿತಸಞ್ಞಾನುಕಮ್ಪಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಪಟಿಭಾಗತ್ಥೇ ಹತ್ಥಿನೋ ಇವ ಹತ್ಥಿಕಾ. ಏವಂ ಅಸ್ಸಕಾ. ಕುಚ್ಛಿತತ್ಥೇ ಕುಚ್ಛಿತೋ ಸಮಣೋ ಸಮಣಕೋ. ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕೋ, ಮುಣ್ಡಕೋ, ಪಣ್ಡಿತಕೋ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣಕೋ. ಸಞ್ಞಾಯಂ ಕತಕೋ, ಭಟಕೋ. ಅನುಕಮ್ಪಾಯಂ ಪುತ್ತಕೋ.

ತಥಾ ಕಿಂಯತೇತತೋ ಪರಿಮಾಣತ್ಥೇ ತ್ತಕವನ್ತುಪ್ಪಚ್ಚಯಾ. ಕಿಂ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ಕಿತ್ತಕಂ. ಏವಂ ಯತ್ತಕಂ, ತತ್ತಕಂ, ಏತ್ತಕಂ. ವನ್ತುಮ್ಹಿ ಆತ್ತಞ್ಚ, ಯಂ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ಯಾವಾ, ಯಾವನ್ತೋ, ಗುಣವನ್ತುಸಮಂ. ಏವಂ ತಾವಾ, ತಾವನ್ತೋ. ಏತಾವಾ, ಏತಾವನ್ತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ಸುವಣ್ಣೇನ ಪಕತ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೮೫. ತಪ್ಪಕತಿವಚನೇ ಮಯೋ.

ತಪ್ಪಕತಿವಚನತ್ಥೇ ಮಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಪಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ, ತೇನ ಪಕತಿ ತಪ್ಪಕತಿ, ತಪ್ಪಕತಿಯಾ ವಚನಂ ಕಥನಂ ತಪ್ಪಕತಿವಚನಂ. ಸುವಣ್ಣಮಯೋ ರಥೋ, ಸೋವಣ್ಣಮಯೋ ವಾ, ಸುವಣ್ಣಮಯಾ ಭಾಜನವಿಕತಿ, ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಭಾಜನಂ. ಏವಂ ರೂಪಿಯಮಯಂ, ರಜತಮಯಂ, ಜತುಮಯಂ, ದಾರುಮಯಂ, ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ, ಇದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಇದ್ಧಿಮಯಂ.

ಮನತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಮನೋಮಯಾ, ಅಯಸಾಪಕತಂ ಅಯೋಮಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನೋಗಣಾದೀನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನೇ –

೩೮೬. ಏತೇಸಮೋ ಲೋಪೇ.

ಏತೇಸಂ ಮನೋಗಣಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ಓತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ ಕತೇತಿ ಓಕಾರೋ.

ಗವೇನ ಪಕತಂ ಕರೀಸಂ, ಗೋತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಗೋಮಯಂ. ‘‘ಮಯೋ’’ತಿಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಸಕತ್ಥೇಪಿ ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ, ಸೀಲಮಯಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಂಸಟ್ಠಾದಿಅನೇಕತ್ಥತದ್ಧಿತಂ.

ಭಾವತದ್ಧಿತ

‘‘ಅಲಸಸ್ಸ ಭಾವೋ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

೩೮೭. ಣ್ಯತ್ತತಾ ಭಾವೇ ತು.

ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ಣ್ಯತ್ತತಾಇಚ್ಚೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಾವೋ’’ ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ, ತುಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ತ್ತನಣೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಚ. ಭವನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಸದ್ದಾ ಇತಿ ಭಾವೋ, ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ವುತ್ತಞ್ಚ – ‘‘ಯಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ಹಿ ಭಾವಾ ದಬ್ಬೇ ಸದ್ದನಿವೇಸೋ ತದಭಿಧಾನೇಣ್ಯತ್ತತಾದಯೋ’’ತಿ. ಣ್ಯತ್ತತ್ತನನ್ತಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ, ತಾಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ. ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋಯಂ ಗುಣವಚನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀಹಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಅವಣ್ಣೋ ಯೇ ಲೋಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅವಣ್ಣಲೋಪೋ, ಆದಿವುದ್ಧಿ.

ಆಲಸ್ಯಂ. ಏವಂ ಆರೋಗ್ಯಂ, ಉದಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ, ಸಖಿನೋ ಭಾವೋ ಸಖ್ಯಂ, ಅಣಣಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಣಣ್ಯಂ, ವಿಧವಾಯ ಭಾವೋ ವೇಧಬ್ಯಂ, ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ, ಚಪಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಾಪಲ್ಯಂ.

ವಿಯತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ, ಮಚ್ಛರಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಿಯಂ. ಏವಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಆಲಸಿಯಂ, ಮುಣ್ಡಿಯಂ, ಮೂಳ್ಹಿಯಂ. ಏತ್ಥ ‘‘ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಮ್ಹಿ ಇಕಾರಾಗಮೋ.

‘‘ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿತ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಯವತಂ ತಲನದಕಾರಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚಲಞಜಕಾರತ್ತ’’ನ್ತಿ ತ್ಯಕಾರಸಂಯೋಗಾದೀನಂ ಚಲಞಜಕಾರಾದೇಸಾ, ದ್ವಿತ್ತಂ. ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ, ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಬಾಹುಸ್ಸಚ್ಚಂ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರೋ, ಏವಂ ಪೋರೋಹಿಚ್ಚಂ, ಅಧಿಪತಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ, ಇವಣ್ಣಲೋಪೋ. ಕುಸಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೋಸಲ್ಲಂ. ಏವಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ, ಸಮಾನಾನಂ ಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಗೇಲಞ್ಞಂ, ‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾ’’ದಿಸುತ್ತೇನ ಸಂಯೋಗೇ ಪರೇ ರಸ್ಸತ್ತಂ.

ಸುಹದಸ್ಸ ಭಾವೋಸೋಹಜ್ಜಂ. ಏವಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ, ಕುಸೀದಸ್ಸಭಾವೋಕೋಸಜ್ಜಂ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಈಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರೋ. ತಥಾ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪೋರಿಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಯವತಂ ತಲನಾ’’ದಿಸುತ್ತೇ ಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಯವತಂ ಸಕಾರಕಚಟಪವಗ್ಗಾನಂ ಸಕಾರಕಚಟಪವಗ್ಗಾದೇಸಾ. ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಏವಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಸೋವಚಸ್ಸಂ, ದೋವಚಸ್ಸಂ, ಏತ್ಥ ಸಕಾರಾಗಮೋ. ತಥಾ ನಿಪಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೇಪಕ್ಕಂ, ದ್ವಿತ್ತಂ. ಏವಂ ಆಧಿಕ್ಕಂ, ದುಭಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋಭಗ್ಗಂ, ವಾಣಿಜಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಾಣಿಜ್ಜಂ, ರಾಜಿನೋ ಭಾವೋ ರಜ್ಜಂ, ‘‘ಕ್ವಚಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಸರೂಪಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾರುಪ್ಪಂ. ಏವಂ ಓಪಮ್ಮಂ, ಸೋಖುಮ್ಮಂ.