೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ

ಅಥ ನಾಮಮೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಸಮಾಸೋತಿ ನಾಮನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತಾ ನಾಮಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.

ಸೋ ಚ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ ದಿಗು ತಪ್ಪುರಿಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ದ್ವನ್ದೋ ಚಾತಿ.

ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ

ತತ್ರ ಪಠಮಂ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ;

ಸೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋತಿ ಅಸ್ಸಪದವಿಗ್ಗಹೋ.

‘‘ಉಪನಗರಂ’’ಇತೀಧ – ಉಪಸದ್ದತೋ ಪಠಮೇಕವಚನಂ ಸಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಪರತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾಸಮಾವುಸೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾದೀಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಲೋಪೋ, ನಗರಸದ್ದತೋ ಛಟ್ಠೇಕವಚನಂ ಸ, ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೇ –

‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಮಾಸವಿಧಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತತೇ.

೩೩೦. ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ.

ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕೋ, ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಚ ನಾಮಿಕೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ ತೇಹೇವ ಅತ್ತಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತೇಹಿ ಸಹ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮಸೀಯತೇ, ಸೋ ಚ ಸಮಾಸೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಧಾಯಕಸುತ್ತಾನೇವ ವಾ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಮುಖೇನ ಸಮಾಸವಿಧಾಯಕಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಯಮಿತಿ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಸಞ್ಞಾ, ಲಿಙ್ಗವಚನಭೇದೇಪಿ ಬ್ಯಯರಹಿತತ್ತಾ, ಅಬ್ಯಯಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವಯತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಅಬ್ಯಯತ್ಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ, ಅನಬ್ಯಯಂ ಅಬ್ಯಯಂ ಭವತೀತಿ ವಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ. ಪುಬ್ಬಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ, ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಮೇವ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ.

೩೩೧. ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ.

ತೇಸಂ ನಾಮಾನಂ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಪದತ್ಥಾನಂ ಯೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ, ಸೋ ಸಮಾಸಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ತದಞ್ಞಂ ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ರುಳ್ಹಂ.

ನಾಮಾನಿ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ, ಸಮಸ್ಸತೇತಿ ಸಮಾಸೋ, ಸಙ್ಖಿಪಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವುತ್ತಞ್ಹಿ

‘‘ಸಮಾಸೋ ಪದಸಙ್ಖೇಪೋ, ಪದಪ್ಪಚ್ಚಯಸಂಹಿತಂ;

ತದ್ಧಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೇವಂ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ತೇಸಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ.

ದುವಿಧಞ್ಚಸ್ಸ ಸಮಸನಂ ಸದ್ದಸಮಸನಮತ್ಥಸಮಸನಞ್ಚ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಲುತ್ತಸಮಾಸೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೇ ಪನ ಅತ್ಥಸಮಸನಮೇವ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾಭಾವತೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಏಕಪದತ್ತೂಪಗಮನತೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ. ದ್ವೇ ಹಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾನಿ ಏಕಪದತ್ತಮೇಕವಿಭತ್ತಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ.

ಯುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತತ್ತೋ, ಅಥ ವಾ ಯುತ್ತೋ ಸಙ್ಗತೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಯುತ್ತತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಸಙ್ಗತತ್ಥೇನ ಯುತ್ತತ್ಥವಚನೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮಾಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನಾಮಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಪಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಆಖ್ಯಾತೇನ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥೇನ ಪನ ಯುತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಭಟೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖೇಸು, ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಾ ದನ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖೇಸು ಅಯುತ್ತತ್ಥತಾಯ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

‘‘ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ’’ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಯುತ್ತತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೩೨. ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪಾ ಚ.

ಇಧ ಪದನ್ತರೇನ ವಾ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಾ ಆಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಾ ಏಕತ್ಥೀಭೂತಾ ಯುತ್ತತ್ಥಾ ನಾಮ, ತೇನ ‘‘ತೇಸಂ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸಮಾಸಾನಂ, ತದ್ಧಿತಾಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾನಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪನೀಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾಸಗ್ಗಹಣಾಧಿಕಾರೇ ಪನ ಸತಿ ತೇಸಂಗಹಣೇನ ವಾ ತದ್ಧಿತಾಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ. ಚಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಪಭಙ್ಕರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಲೋಪನಿವತ್ತನತ್ಥಂ.

ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಲುತ್ತಾಸು, ವಿಭತ್ತೀಸೂ’’ತಿ ವತ್ತತೇ, ಯುತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣಞ್ಚ.

೩೩೩. ಪಕತಿ ಚಸ್ಸ ಸರನ್ತಸ್ಸ.

ಲುತ್ತಾಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಸರನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಯುತ್ತತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸಪಿ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಚಸದ್ದೇನ ಕಿಂಸಮುದಯ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾದೀಸು ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಸ್ಸಪಿ. ನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇ ನೇಮಿತ್ತಕಾಭಾವಸ್ಸ ಇಧ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಅಯಮತಿದೇಸೋ.

ಸಕತ್ಥವಿರಹೇನಿಧ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಚ ಲಿಙ್ಗಭಾವಾಭಾವಾ ವಿಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಮಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸಾತಿದೇಸಮಾಹ.

೩೩೪. ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಕಿತಕಾ ನಾಮಂವಾ’ತವೇತುನಾದೀಸು ಚ.

ತದ್ಧಿತನ್ತಾ, ಕಿತನ್ತಾ, ಸಮಾಸಾ ಚ ನಾಮಮಿವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ತವೇತುನ ತ್ವಾನ ತ್ವಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ. ಚಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯಆಈಇನೀಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾದಿಸ್ಸಪಿ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸತ್ಥಂ. ಇಧ ಸಮಾಸಗ್ಗಹಣಂ ಅತ್ಥವತಂ ಸಮುದಾಯಾನಂ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ ಸಮಾಸಸ್ಸೇವಾತಿ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ಅಪರೇ.

‘‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೩೫. ಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ.

ಸೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸತಿಪಿ ಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಸೇ ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಅಧಿಞಾಣಂ’’ನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ ಸದ್ದನ್ತರತ್ತಾ, ‘‘ತಿಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಚಾಯಂ ಅತಿದೇಸೋ, ಸುತ್ತೇ ಅತಿದೇಸಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಇವಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ. ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ.

‘‘ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೩೬. ಅಂ ವಿಭತ್ತೀನಮಕಾರನ್ತಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ.

ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರನ್ತಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ ಪರಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಕ್ವಚಿ ಅಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ.

ತಂ ಉಪನಗರಂ, ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾನಿ ಉಪನಗರಂ, ಆಲಪನೇಪೇವಂ, ತಂ ಉಪನಗರಂ ಪಸ್ಸ, ತಾನಿ ಉಪನಗರಂ.

ನ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಯಮಮ್ಭಾವೋ, ಕ್ವಚೀತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ;

ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀಛಟ್ಠೀ-ನನ್ತು ಹೋತಿ ವಿಕಪ್ಪತೋ.

ತೇನ ಉಪನಗರಂ ಕತಂ, ಉಪನಗರೇನ ವಾ, ತೇಹಿ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರೇಹಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ಉಪನಗರಂ ದೇಹಿ, ತೇಸಂ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರಾ ಆನಯ, ಉಪನಗರಮ್ಹಾ ಉಪನಗರಸ್ಮಾ, ಉಪನಗರೇಹಿ, ಉಪನಗರಂ ಸನ್ತಕಂ, ಉಪನಗರಸ್ಸ ವಾ, ತೇಸಂ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರಾನಂ ವಾ, ಉಪನಗರಂ ನಿಧೇಹಿ, ಉಪನಗರಮ್ಹಿ ಉಪನಗರಸ್ಮಿಂ, ಉಪನಗರಂ ಉಪನಗರೇಸು ವಾ. ಏವಂ ಉಪಕುಮ್ಭಂ.

ಅಭಾವೇ – ದರಥಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿದ್ದರಥಂ, ನಿಮ್ಮಸಕಂ.

ಪಚ್ಛಾಅತ್ಥೇ – ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ, ಅನುವಾತಂ.

ಯೋಗ್ಗತಾಯಂ – ಯಥಾಸರೂಪಂ, ಅನುರೂಪಂ, ರೂಪಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಚ್ಛಾಯಂ – ಅತ್ತಾನಮತ್ತಾನಂ ಪತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅನು ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ.

ಅನುಪುಬ್ಬಿಯಂ – ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೋ ಅನುಜೇಟ್ಠಂ.

ಪಟಿಲೋಮೇ – ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಸೋತಂ, ಪಟಿಪಥಂ, ಪತಿವಾತಂ, ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ.

ಪರಿಯಾದಾಭಿವಿಧೀಸು ಆಪಾಣಕೋಟಿಯಾ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ, ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ’’ತಿ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಆಕುಮಾರೇಹಿ ಯಸೋ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಆಕುಮಾರಂ.

ಸಮಿದ್ಧಿಯಂ – ಭಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಿದ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚ ಕತೇ –

‘‘ಸಮಾಸಸ್ಸ, ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೩೭. ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ.

ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ನಾನುವತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ತೇನ ದಿಗುದ್ವನ್ದಬಹುಬ್ಬೀಹೀಸುಪಿ ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾಸನ್ತಸ್ಸರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅಂ ವಿಭತ್ತೀನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಅಮಾದೇಸೋ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ. ಗಙ್ಗಾಯ ಸಮೀಪೇ ವತ್ತತೀತಿ ಉಪಗಙ್ಗಂ, ಮಣಿಕಾಯ ಸಮೀಪಂ ಉಪಮಣಿಕಂ.

ಇತ್ಥೀಸು ಅಮಿಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸನಪುಂಸಕರಸ್ಸತ್ತಾದೀಸು ಕತೇಸು –

‘‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ, ವಿಭತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೩೮. ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಲೋಪೋ ಚ.

ಅಕಾರನ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸಾ ಪರಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಚ ಹೋತಿ. ಅಧಿತ್ತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಕಥಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿತ್ಥಿ ಪಸ್ಸ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಕತಂ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಏವಂ ಅಧಿಕುಮಾರಿ, ವಧುಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪವಧು, ಗುನ್ನಂ ಸಮೀಪಂ ಉಪಗು, ಓಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಉಕಾರೋ. ಏವಂ ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕೋ.

ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಯಥಾ – ವುಡ್ಢಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಯೇ ಯೇ ವುಡ್ಢಾ ವಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ, ಪದತ್ಥಾನತಿಕ್ಕಮೇ – ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯಥಾಸತ್ತಿ, ಯಥಾಬಲಂ ಕರೋತಿ, ಬಲಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಸ್ಸ ಯತ್ತಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾವಜೀವಂ, ಯಾವತಾಯುಕಂ, ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಯತ್ತಕೇನ ಅತ್ಥೋ ಯಾವದತ್ಥಂ, ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಪರಭಾಗೋ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ, ತಿರೋಪಾಕಾರಂ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದಂ, ಅನ್ತೋನಗರಂ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ, ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿ ಬಹಿನಗರಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪರಿಪಾಸಾದಂ, ಉಪರಿಮಞ್ಚಂ, ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ, ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದಂ, ಭತ್ತಸ್ಸ ಪುರೇ ಪುರೇಭತ್ತಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ.

ಸಾಕಲ್ಲತ್ಥೇ – ಸಹ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಸಮಕ್ಖಿಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ. ಗಙ್ಗಾಯ ಓರಂ ಓರಗಙ್ಗಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ

ಅಥ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.

ಸೋ ಚ ನವವಿಧೋ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಕುಪುಬ್ಬಪದೋ ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚಾತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ತಾವ – ‘‘ಮಹನ್ತ ಪುರಿಸ’’ಇತೀಧ ಉಭಯತ್ಥ ಪಠಮೇಕವಚನಂ ಸಿ, ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವಪ್ಪಸಿದ್ಧತ್ಥಂ ಚಸದ್ದ ತಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –

ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ವಿಭಾಸಾ ರುಕ್ಖತಿಣ’’ಇಚ್ಚಾದಿತೋ ‘‘ವಿಭಾಸಾ’’ತಿ ಸಮಾಸವಿಧಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತತೇ.

೩೩೯. ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ.

ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ನಾಮಿಕಾನಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ವಿಭಾಸಾ ಸಮಸ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಸತಿ ಸೋ ಸಮಾಸೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೋ ಚ ಹೋತಿ.

ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ದ್ವಿಪದಂ, ತುಲ್ಯಂ ಸಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ತಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ. ಭಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ. ಕಮ್ಮಮಿವ ದ್ವಯಂ ಧಾರಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ಧಾರಯತಿ, ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ, ಪಯೋಜನಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸೇ ಸತಿ ಏಕತ್ಥಜೋತಕಸ್ಸ ನಾಮದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ.

ಪುರೇ ವಿಯ ಸಮಾಸಸಞ್ಞಾವಿಭತ್ತಿಲೋಪಪಕತಿಭಾವಾ, ಸಮಾಸೇನೇವ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವುತ್ತತ್ಥಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಚಸದ್ದ ತಸದ್ದಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ.

೩೪೦. ಮಹತಂ ಮಹಾ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಪದೇ.

ಮಹನ್ತ ಸದ್ದಸ್ಸ ಮಹಾ ಹೋತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ. ಮಹತನ್ತಿ ಬಹುವಚನಗ್ಗಹಣೇನ ಕ್ವಚಿ ಮಹಆದೇಸೋ ಚ, ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ ವಿಸೇಸನಭೂತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಮಹಾದೇಸವಿಧಾನತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ, ದಿಗೂ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೪೧. ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ.

ಉಭೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯದಿಗುಸಮಾಸಾ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತಪ್ಪುರಿಸಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೋ ಗುಣಮತಿವತ್ತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪಿ. ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ. ತತೋ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನೋ, ಪರಲಿಙ್ಗೋ ಚ.

ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ, ಏವಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಮಹಾಮುನಿ, ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಬಲಞ್ಚಾತಿ ಮಹಾಬಲಂ, ಮಹಬ್ಭಯಂ, ಮಹಆದೇಸೋ. ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ‘‘ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋ ಭೇ ಬೋ ಚನ್ತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ಅಭಕಾರೇಪಿ ಸಾದೇಸೋ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೋ, ಪರಪುರಿಸೋ, ಪಠಮಪುರಿಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ, ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ, ದನ್ತಪುರಿಸೋ, ಪರಮಪುರಿಸೋ, ವೀರಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ.

ಕ್ವಚಿ ವಿಭಾಸಾಧಿಕಾರತೋ ನ ಭವತಿ, ಯಥಾ – ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾನಿಪುತ್ತೋ, ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ, ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾತಿ.

ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಕೋಕಿಲೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –

‘‘ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೪೨. ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಸಮಾಸೇಸು.

ಪುಮಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಕಾರೋ ಲೋಪಮಾಪಜ್ಜತೇ ಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಪರಪದೇಸು ಸಮಾಸೇಸು, ‘‘ಅಂಮೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಝಲಪೇಹೀ’’ತಿ ಮಕಾರಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ. ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋ. ಏವಂ ಪುನ್ನಾಗೋ.

ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಾ ಕಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –

‘‘ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ, ಪದೇ, ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿತ್ಥೀ ಪುಮಾವ ಚೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೪೩. ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚ.

ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚ ಸಮಾಸೇ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಪುಬ್ಬಭೂತೋ ಇತ್ಥಿವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ಚೇ, ಸೋ ಪುಮಾ ಇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾ, ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಏವಂ ರತ್ತಲತಾ, ದುತಿಯಭಿಕ್ಖಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಸಾ ದಾರಿಕಾ ಚಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾರಿಕಾ, ನಾಗಮಾಣವಿಕಾ.

ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ, ತೇನ ‘‘ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೀ ಕುಮಾರಸಮಣೀ ತರುಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ’’ತಿಆದೀಸು ಉತ್ತರಪದೇಸು ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಇತ್ಥಿಯಮಿಚ್ಚೇವ ಕಿಂ? ಕುಮಾರೀರತನಂ, ಸಮಣೀಪದುಮಂ.

ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ? ಗಙ್ಗಾನದೀ, ತಣ್ಹಾನದೀ, ಪಥವೀಧಾತು. ‘‘ನನ್ದಾಪೋಕ್ಖರಣೀ, ನನ್ದಾದೇವೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದತ್ತಾ ನ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮೋ ಚ ಸೋ ಕಾಯೋ ಚಾತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯೋ, ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯೇಕದೇಸೋ ಕಾಯಸದ್ದೋ. ಏವಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ, ಉಪರಿಮಕಾಯೋ, ಸಬ್ಬಕಾಯೋ, ಪುರಾಣವಿಹಾರೋ, ನವಾವಾಸೋ, ಕತರನಿಕಾಯೋ, ಕತಮನಿಕಾಯೋ, ಹೇತುಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಬಹುಲಂ ಬಹುಲಂ ಕತನ್ತಿ ಬಹುಲೀಕತಂ, ಜೀವಿತಪ್ಪಧಾನಂ ನವಕಂ ಜೀವಿತನವಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೇ ಜಿನವಚನಾನುಪರೋಧತೋ ಥೇರಾಚರಿಯಪಣ್ಡಿತಾದಿ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಞ್ಚ ಭವತಿ. ಯಥಾ – ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಥೇರೋ ಚಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ. ಏವಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋತಿ ವಾ, ಮಹೋಸಧೋ ಚ ಸೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಚಾತಿ ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ. ಏವಂ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ, ವತ್ಥುವಿಸೇಸೋ.

ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ – ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಸಿನಿದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಉಣ್ಹೋ ಚಾತಿ ಸಿನಿದ್ಧುಣ್ಹೋ, ಮಾಸೋ. ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ. ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಉಚ್ಚಾವಚಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಂ, ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ.

ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೇ ಅಭಿಧಾನಾನುರೋಧತೋ ಉಪಮಾನಭೂತಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಂ ಭವತಿ. ಯಥಾ – ಸೀಹೋ ವಿಯ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ. ಏವಂ ಮುನಿವಸಭೋ, ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ, ಬುದ್ಧನಾಗೋ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚೋ, ರಂಸಿ ವಿಯ ರಂಸಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ರಂಸಿ ಚಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿ. ಏವಂ ವಿನಯಸಾಗರೋ, ಪುಣ್ಡರೀಕಮಿವ ಪುಣ್ಡರೀಕೋ, ಸಮಣೋ ಚ ಸೋ ಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಚಾತಿ ಸಮಣಪುಣ್ಡರೀಕೋ, ಸಮಣಪದುಮೋ. ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಚನ್ದೋ, ಮುಖಞ್ಚ ತಂ ಚನ್ದೋ ಚಾತಿ ಮುಖಚನ್ದೋ. ಏವಂ ಮುಖಪದುಮಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಧಮ್ಮೋ ಇತಿ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಬುದ್ಧಿ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಧಾತುಸಞ್ಞಾ, ಧೀತುಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ಥಿಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ಗುಣಧನಂ. ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಪಞ್ಞಾಧನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿಮ್ಹಿ ಚ ಕತೇ –

‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ.

೩೪೪. ಅತ್ತಂ ನಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ.

ನಸ್ಸ ನಿಪಾತಪದಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಪ್ಪುರಿಸೇಕದೇಸತ್ತಾ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ.

ನ ನಿಸೇಧೋ ಸತೋ ಯುತ್ತೋ,

ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ;

ಅಸತೋ ಚಾಫಲೋ ತಸ್ಮಾ,

ಕಥಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಚೇ?

ನಿಸೇಧತ್ಥಾನುವಾದೇನ, ಪಟಿಸೇಧವಿಧಿ ಕ್ವಚಿ;

ಪರಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣತ್ತಾ-ಖ್ಯಾಪನಾಯೋಪಪಜ್ಜತೇ.

ದುವಿಧೋ ಚಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧಪರಿಯುದಾಸವಸೇನ.

ತತ್ಥ ಯೋ ‘‘ಅಸೂರಿಯಪಸ್ಸಾ ರಾಜದಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಸೋ ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧವಾಚೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಂ ಪರಿಯುದಾಸಿತ್ವಾ ತಂಸದಿಸೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಕಾರಿಯಂ ಪಟಿಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಪರಿಯುದಾಸವಾಚೀ ನಾಮ.

ವುತ್ತಞ್ಚ

‘‘ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ, ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ಥುನತ್ಥಿತಾ;

ವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ವುತ್ತಿ, ಪರಿಯುದಾಸಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ.

ನನ್ವೇವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥಮುತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತಾ ಸಿಯಾತಿ?

ವುಚ್ಚತೇ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ತಂಸದಿಸಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ವಾಚಕತ್ತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸದ್ದಾ ಹಿ ಕೇವಲಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಅತ್ಥೇಸ್ವೇವ ಪಾಕಟಾ, ಭೂಸದ್ದೋ ವಿಯಸತ್ತಾಯಂ, ಯದಾ ತೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇನ ಸದಿಸಾದಿವಾಚಕೇನ ನಇತಿ ನಿಪಾತೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ತಂಸದಿಸತದಞ್ಞತಬ್ಬಿರುದ್ಧತದಭಾವೇಸುಪಿ ವತ್ತನ್ತಿ, ಭೂಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನ್ವಭಿಯಾದಿಯೋಗೇ ಅನುಭವನಅಭಿಭವನಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಜೋತಕೋಯೇವೇತ್ಥ ನಇತಿ ನಿಪಾತೋತಿ ನ ದೋಸೋ, ತೇನ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸೋ, ಅಸ್ಸಮಣೋ.

ಅಞ್ಞತ್ಥೇ – ನ ಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ.

ವಿರುದ್ಧತ್ಥೇ – ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಅಲೋಭೋ, ಅಮಿತ್ತೋ.

ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ – ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುನ ಪುಞ್ಞಂ ಅಕರೋನ್ತೋ.

‘‘ನಸ್ಸ, ತಪ್ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೪೫. ಸರೇ ಅನ.

ನಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಅನ ಹೋತಿ ಸರೇ ಪರೇ.

ನ ಅಸ್ಸೋ ಅನಸ್ಸೋ, ನ ಅರಿಯೋ ಅನರಿಯೋ. ಏವಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ, ಅನಿಟ್ಠೋ, ಅನುಪವಾದೋ, ನ ಆದಾಯ ಅನಾದಾಯ, ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕುಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಕುಚ್ಛಿತಮನ್ನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇ ಕತೇ –

‘‘ತಪ್ಪುರಿಸೇ, ಸರೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೩೪೬. ಕದದ ಕುಸ್ಸ.

ಕುಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ನಿಪಾತಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಕದ ಹೋತಿ ಸರೇ ಪರೇ. ಕದನ್ನಂ. ಏವಂ ಕದಸನಂ.

ಸರೇತಿ ಕಿಂ? ಕುದಾರಾ, ಕುಪುತ್ತಾ, ಕುದಾಸಾ, ಕುದಿಟ್ಠಿ.

‘‘ಕುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೪೭. ಕಾಪ್ಪತ್ಥೇಸು ಚ.

ಕುಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕಾ ಹೋತಿ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ. ಬಹುವಚನುಚ್ಚಾರಣತೋ ಕುಚ್ಛಿತತ್ಥೇ ಚ ಕ್ವಚಿ ತಪ್ಪುರಿಸೇ. ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ. ಏವಂ ಕಾಪುಪ್ಫಂ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸೋ, ಕುಪುರಿಸೋ ವಾ.

ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋವ, ಪಧಾನಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ, ಭುಸಂ ವದ್ಧಂ ಪವದ್ಧಂ, ಸರೀರಂ, ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಧಾನಂ ಸಮಾಧಾನಂ, ವಿವಿಧಾ ಮತಿ ವಿಮತಿ, ವಿವಿಧೋ ಕಪ್ಪೋ ವಿಕಪ್ಪೋ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾ ಕಪ್ಪೋ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಅಧಿಕೋ ದೇವೋ ಅತಿದೇವೋ. ಏವಂ ಅಧಿದೇವೋ, ಅಧಿಸೀಲಂ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ, ಸೋಭನಂ ಕತಂ ಸುಕತಂ, ಅಸೋಭನಂ ಕತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಯೇ ಇಧ ಅವಿಹಿತಲಕ್ಖಣಾ ನಾಮನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗಾ, ತೇಸಂ ‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ – ಅಪುನಗೇಯ್ಯಾ ಗಾಥಾ, ಅಚನ್ದಮುಲ್ಲೋಕಿಕಾನಿ ಮುಖಾನಿ, ಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜೀ, ಅಲವಣಭೋಜೀತಿಆದೀಸು ಅಯುತ್ತತ್ಥತ್ತಾ ನಾಞ್ಞೇನ ಸಮಾಸೋ.

ತಥಾ ದಿಟ್ಠೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ತಥಾಗತಂ. ಏವಂ ಸುತಪುಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಂ, ಗತಪುಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗಂ, ಕಮ್ಮನಿ ದಿಟ್ಠಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ದೇವಾ ತೇನ. ಏವಂ ಸುತಪುಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಗತಪುಬ್ಬಾ ದಿಸಾ, ಪಹಾರೋ, ಪರಾಭವೋ, ವಿಹಾರೋ, ಆಹಾರೋ, ಉಪಹಾರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ.

ದಿಗುಸಮಾಸ

ಅಥ ದಿಗುಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.

ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಮಾಹಟಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೇ –

‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನೇ ‘‘ದ್ವಿಪದೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ, ತತೋ ಸಮಾಸಸಞ್ಞಾಯಂ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ, ಪಕತಿಭಾವೇ ಚ ಕತೇ –

‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೪೮. ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ ದಿಗು.

ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ದಿಗುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ.

ದ್ವೇ ಗಾವೋ ದಿಗು, ದಿಗುಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೋ ದಿಗೂತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬತ್ತನಪುಂಸಕೇಕತ್ತಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ದಿಗೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಿಗು. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ.

‘‘ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೩೪೯. ದಿಗುಸ್ಸೇಕತ್ತಂ.

ದಿಗುಸ್ಸ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ.

ಸಮಾಹಾರದಿಗುಸ್ಸೇತಂ ಗಹಣಂ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕವಚನಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ, ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಮಾದೇಸಾದಿ.

ತಿಲೋಕಂ, ಹೇ ತಿಲೋಕ, ತಿಲೋಕಂ, ತಿಲೋಕೇನ, ತಿಲೋಕಸ್ಸ, ತಿಲೋಕಾ ತಿಲೋಕಸ್ಮಾ ತಿಲೋಕಮ್ಹಾ, ತಿಲೋಕಸ್ಸ, ತಿಲೋಕೇ ತಿಲೋಕಮ್ಹಿ ತಿಲೋಕಸ್ಮಿಂ.

ಏವಂ ತಯೋ ದಣ್ಡಾ ತಿದಣ್ಡಂ, ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಲಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ತಿಮಲಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಚತುಸ್ಸಚ್ಚಂ, ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಂ, ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಳಾಯತನಂ, ಸತ್ತಾಹಂ, ಅಟ್ಠಸೀಲಂ, ನವಲೋಕುತ್ತರಂ, ದಸಸೀಲಂ, ಸತಯೋಜನಂ.

ತಥಾ – ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ದ್ವಿರತ್ತಂ, ತಿಸ್ಸೋ ರತ್ತಿಯೋ ತಿರತ್ತಂ, ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ದ್ವಙ್ಗುಲಂ, ಸತ್ತ ಗೋದಾವರಿಯೋ, ತಾಸಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ಸತ್ತಗೋದಾವರಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ರತ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿ ಗೋದಾವರೀನಮನ್ತಸ್ಸ –

೩೫೦. ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ.

ರಾಜಾದಿಗಣಸ್ಸೇತಂ ಗಹಣಂ, ತೇನ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಂ ರಾಜಾದೀನಂ ನಾಮಾನಂ ಅನ್ತೋ ಕ್ವಚಿ ಅಕಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಬಹುಬ್ಬೀಹಾದಿಮ್ಹಿ ಸಮಾಸನ್ತೇ ಕ್ವಚಿ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸುರಭಿ ಸು ದು ಪೂತೀಹಿ ಗನ್ಧನ್ತಸ್ಸಿಕಾರೋ ಚ.

ಅಥ ವಾ ಅ ಚ ಕೋ ಚ ಅಕಾ, ರಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ತೇನ ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅ ಕ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಪಞ್ಚ ಗಾವೋ ಸಮಾಹಟಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸನ್ತೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ, ‘‘ಓ ಸರೇ ಚಾ’’ತಿ ಅವಾದೇಸೇ ಚ ಕತೇ ‘‘ಪಞ್ಚಗವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ. ‘‘ದ್ವಿರತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ಪುಬ್ಬಸರಸ್ಸ ‘‘ಸರಲೋಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಪೋ.

ಅಸಮಾಹಾರದಿಗು ಯಥಾ – ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ. ಏವಂ ಏಕಧಮ್ಮೋ, ಏಕಪುತ್ತೋ, ತಯೋ ಭವಾ ತಿಭವಾ, ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ, ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ದಿಗುಸಮಾಸೋ.

ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸ

ಅಥ ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.