೩. ಕಾರಕಕಣ್ಡ

ಅಥ ವಿಭತ್ತೀನಮತ್ಥಭೇದಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ.

ತತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ, ಏಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಯೋ, ಸ್ಯಾದಯೋ. ತಾ ಪನ ಪಠಮಾದಿಭೇದೇನ ಸತ್ತವಿಧಾ.

ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಠಮಾ?

೨೮೩. ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ.

ಲಿಙ್ಗತ್ಥಾಭಿಧಾನಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಲೀನಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಅಪಾಕಟೋ ಅವಯವೋ, ಪುರಿಸೋತಿಆದೀನಞ್ಹಿ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಂ ಸದ್ದಪ್ಪತಿರೂಪಕಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಂ ಪಠಮಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಪಕತಿರೂಪಂ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ, ಅವಯವತ್ತಾ ಚ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿಸದಾವಿಸದೋಭಯರಹಿತಾಕಾರವೋಹಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗೇನ ಸಹಿತತ್ಥಸ್ಸ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸುಪಸಗ್ಗಾದೀನಮತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಲೀನಸ್ಸ ಗಮನತೋ, ಲಿಙ್ಗನತೋ ವಾ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಅನ್ವತ್ಥನಾಮವಸೇನ ವಾ ‘‘ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಭತ್ತಿವಜ್ಜಿತಮತ್ಥವಂ ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ವಾ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಇಧ ಪಾಟಿಪದಿಕಾಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಪದಪಕತಿರೂಪಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಲಿಙ್ಗಸ್ಸತ್ಥೋ ನಾಮ ಪಬನ್ಧವಿಸೇಸಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೀಯಮಾನೋ ತದಞ್ಞಾನಞ್ಞಭಾವೇನ ಅನಿಬ್ಬಚನೀಯೋ ಸಮೂಹಸನ್ತಾನಾದಿಭೇದೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಘಟಪಟಾದಿವೋಹಾರತ್ಥೋ ಚ ಪಥವೀಧಾತುಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಲದೇಸಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ವಿಜಾತಿಯವಿನಿವತ್ತೋ ಸಜಾತಿಯಸಾಧಾರಣೋ ಯಥಾಸಙ್ಕೇತಮಾರೋಪಸಿದ್ಧೋ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಕಕ್ಖಳತ್ತಫುಸನಾದಿಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರೋ ಚ.

ಸೋ ಪನ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಟ್ಠೋ, ಸುದ್ಧೋ ಚಾತಿ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದೀನಂ ವಿಧೀಯಮಾನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಗ್ಗರಹಿತೋ ಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಯುತ್ತೋ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತುಪಸಗ್ಗಾದಿಪದತ್ಥಭೂತೋ ಚ ಸುದ್ಧೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಇಧ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ಆಖ್ಯಾತಕಿತಕತದ್ಧಿತಸಮಾಸೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋಪಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪುನ ಅತ್ತನಾ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸಾಭಾವೇನ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ಲಿಙ್ಗತ್ಥಮತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಪಠಮಾಯೇವ ವಿಸಯೋ.

ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

ಪಠಮಾವುಪಸಗ್ಗತ್ಥೇ, ಕೇಸಞ್ಚತ್ಥೇ ನಿಪಾತಸದ್ದಾನಂ;

ಲಿಙ್ಗಾದಿಕೇ ಚ ಸುದ್ಧೇ-ಭಿಹಿತೇ ಕಮ್ಮಾದಿಅತ್ಥೇಪಿ.

ಸಲಿಙ್ಗೇ ತಾವ – ಏಸೋ ಪುರಿಸೋ, ಏತೇ ಪುರಿಸಾ, ಏಸಾ ಕಞ್ಞಾ, ಏತಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ, ಏತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ.

ಸಸಙ್ಖ್ಯೇ – ಏಕೋ ದ್ವೇ.

ಸಪರಿಮಾಣೇ – ದೋಣೋ ಖಾರೀ ಆಳ್ಹಕಂ.

ಲಿಙ್ಗಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೇ ಸತ್ತಾಮತ್ತೇ – ಚ ವಾ ಹ ಅಹಂ ಅತ್ಥಿ ಸಕ್ಕಾಲಬ್ಭಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ‘‘ಆಲಪನೇ ಚಾ’’ತಿ ಆಲಪನತ್ಥೇ ಚ ಪಠಮಾ, ಅಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಲಪನಂ ಆಲಪನಂ, ಆಮನ್ತನಂ ಅವ್ಹಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಆಮನ್ತನಂ ನಾಮ ಪಗೇವ ಲದ್ಧಸರೂಪಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ, ಕತಾಭಿಮುಖೋ ಪನ ‘‘ಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕ್ರಿಯಾಯ ಯೋಜೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಮನ್ತನಸಮಯೇ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾಭಾವತೋ ಇದಂ ಕಾರಕವೋಹಾರಂ ನ ಲಭತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಚ

‘‘ಸದ್ದೇನಾಭಿಮುಖೀಕಾರೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ;

ಆಮನ್ತನಂ ವಿಧಾತಬ್ಬೇ, ನತ್ಥಿ ‘ರಾಜಾ ಭವೇ’ತಿದ’’ನ್ತಿ.

ಭೋ ಪುರಿಸ ಏಹಿ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ ವಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ಏಥ.

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ?

೨೮೪. ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ.

ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಅನಭಿಹಿತೇ ಏವಾಯಂ, ‘‘ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾಯಂ ತ್ತೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ಞಾಪಕಂ.

ಕಿಂ ಕಮ್ಮಂ?

‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ ತಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ‘‘ವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೨೮೫. ಯಂ ಕರೋತಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ.

ಯಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ಯಂ ವಾ ವಿಕರೋತಿ, ಯಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ.

ಇಧ ಲಿಙ್ಗಕಾಲವಚನಮತನ್ತಂ. ಕರೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ. ತತ್ಥ ಕಾರಕಂ, ಸಾಧಕಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಮುಚ್ಚತೇ, ತಂ ಪನ ಕಾರಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾ ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಮಪಾದಾನಮೋಕಾಸೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋ, ಪರಿಕಪ್ಪತೋ ವಾ ಕಮ್ಮಾದಿಮ್ಹಿ ಸತಿಯೇವ ಕ್ರಿಯಾಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾರಕವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋವ ಹೋತಿ.

ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತಿವಿಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೀಯಂ ವಿಕರಣೀಯಂ ಪಾಪಣೀಯಞ್ಚಾತಿ. ಯಥಾ – ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಆಹಾರೋ ಸುಖಂ ಜನಯತಿ. ಘಟಂ ಕರೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ಕಟ್ಠಮಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಸುವಣ್ಣಂ ಕೇಯೂರಂ, ಕಟಕಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ವೀಹಯೋ ಲುನಾತಿ. ದೇವದತ್ತೋ ನಿವೇಸನಂ ಪವಿಸತಿ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಪಣ್ಡಿತೇ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಚ

‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತಿಪ್ಪತ್ತಿ-ಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಮತಂ;

ಕತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಭಿಗಮ್ಮಂ ತಂ, ಸುಖಙ್ಗಾರಂ ನಿವೇಸನ’’ನ್ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಇಚ್ಛಿತಾನಿಚ್ಛಿತಕಥಿತಾಕಥಿತಾದಿಭೇದಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ‘‘ಯಂ ಕರೋತಿ ತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅತ್ಥನ್ತರವಿಕಪ್ಪನವಾಧಿಕಾರತೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಮಿನಾವ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಛಿತಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ – ಕಣ್ಟಕಂ ಮದ್ದತಿ, ವಿಸಂ ಗಿಲತಿ, ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ.

ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ – ಯಞ್ಞದತ್ತಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕಮ್ಬಲ’’ಮಿತಿ ಕಥಿತಕಮ್ಮಂ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಾಯ ಯಾಚನಕ್ರಿಯಾಯ ಪತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತರತ್ತಾ. ‘‘ಯಞ್ಞದತ್ತ’’ಮಿತಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ. ತಥಾ ಸಮಿದ್ಧಂ ಧನಂ ಭಿಕ್ಖತೇ, ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನಯತಿ, ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸಂ, ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ಗೋತಮಂ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತದವೋಚ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅಭಿಹಿತಕಮ್ಮೇ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ಯಥಾ – ಕಟೋ ಕರೀಯತೇ ದೇವದತ್ತೇನ, ಸುಗತೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಯಞ್ಞದತ್ತೋ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚೀಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ.

‘‘ದುತಿಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ.

೨೮೬. ಗತಿ ಬುದ್ಧಿ ಭುಜ ಪಠ ಹರ ಕರ ಸಯಾದೀನಂ ಕಾರಿತೇ ವಾ.

ಗಮು ಸಪ್ಪ ಗತಿಮ್ಹಿ, ಬುಧ ಬೋಧನೇ, ಬುಧ ಅವಗಮನೇ ವಾ, ಭುಜ ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು, ಪಠ ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ, ಹರ ಹರಣೇ, ಕರ ಕರಣೇ, ಸಿ ಸಯೇ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಕಾರಿತೇ ಸತಿ ಪಯೋಜ್ಜಕಕತ್ತುಭೂತೇ ಕಮ್ಮನಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ ವಾ. ನಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತೇ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋಯಂ, ತೇನ ತಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜಯತಿ. ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ, ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ. ಏವಂ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೇತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ಭೋಜಯತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಾಠೇತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಭಾರಂ ಹಾರೇತಿ, ತಥಾ ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಯತಿ, ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಾಪಯತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಸಯಾಪಯತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾರಿತೇ ಕತ್ತುಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ.

ಕಾರಿತೇತಿ ಕಿಂ? ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಅಭಿಹಿತೇ ನ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಮೀಯತೇ, ಸಿಸ್ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೀಯತೇ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೨೮೭. ಕಾಲದ್ಧಾನಮಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ.

ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಂಯೋಗೋಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೋ. ಕಾಲದ್ಧಾನಂ ದಬ್ಬಗುಣಕ್ರಿಯಾಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ತೇಹಿ ಕಾಲದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಕಾಲೇ ತಾವ – ಸತ್ತಾಹಂ ಗವಪಾನಂ, ಮಾಸಂ ಮಂಸೋದನಂ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರಮಣೀಯಂ ನನ್ದನಂ, ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ.

ಅದ್ಧಾನೇ – ಯೋಜನಂ ವನರಾಜಿ, ಯೋಜನಂ ದೀಘೋ ಪಬ್ಬತೋ, ಕೋಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ.

ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇತಿ ಕಿಂ? ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

೨೮೮. ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಯುತ್ತೇ.

ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯೇಹಿ ನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತೇ ಯೋಗೇ ಸತಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಕಮ್ಮಂ ಪವಚನೀಯಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ, ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ವಾ ಅನ್ವಾದಯೋ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ.

ತತ್ಥ ಅನುಸದ್ದಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇ, ಸಹತ್ಥೇ, ಹೀನೇ ಚ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾ – ಪಬ್ಬಜಿತಮನು ಪಬ್ಬಜಿಂಸು, ನದಿಮನ್ವವಸಿತಾ ಬಾರಾಣಸೀ, ನದಿಯಾ ಸಹ ಅವಬದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನು ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವಾ.

ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ‘‘ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತಕ್ಖಾನಭಾಗ ವಿಚ್ಛಾಸು ಪತಿ ಪರಿ ಅನವೋ’’ತಿ ಪತಿ ಪರಿ ಅನೂನಂ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ.

ಲಕ್ಖಣೇ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಂ ಪತಿ ದಿಬ್ಬಾ ಭಕ್ಖಾ ಪಾತುಭವೇಯ್ಯುಂ, ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ, ರುಕ್ಖಂ ಅನು.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಕ್ಖಾನೇ ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪತಿ, ಮಾತರಂ ಪರಿ, ಮಾತರಂ ಅನು.

ಭಾಗೇ ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪತಿ ಸಿಯಾ, ಮಂ ಪರಿ, ಮಂ ಅನು, ತಂ ದೀಯತು.

ವಿಚ್ಛಾಯೋಗೇ ಅತ್ಥಮತ್ಥಂ ಪತಿ ಸದ್ದೋ ನಿವಿಸತಿ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಅನು.

‘‘ಅಭಿರಭಾಗೇ’’ತಿ ಅಭಿಸ್ಸ ಭಾಗವಜ್ಜಿತೇಸು ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಅಭಿ.

ನಿಪಾತೇ ಧಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಹನ್ತಾರ ಮಿಚ್ಚೇವಮಾದಿ.

೨೮೯. ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾ ಛಟ್ಠೀನಮತ್ಥೇ.

ಛಟ್ಠೀನಂ ಅತ್ಥೇ ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಅನ್ತರಾಅಭಿತೋ ಪರಿತೋ ಪತಿ ಪಟಿಭಾತಿಯೋಗೇ ಅಯಂ. ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಚ ನಾಳನ್ದಾಯ ಚ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿತೋ ಗಾಮಂ ವಸತಿ, ಪರಿತೋ ಗಾಮಂ ವಸತಿ, ನದಿಂ ನೇರಞ್ಜರಂ ಪತಿ, ನೇರಞ್ಜರಾಯ ನದಿಯಾ ಸಮೀಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಭನ್ತು ತಂ ಚುನ್ದ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಉಪಮಾ ಮಂ ಪಟಿಭಾತಿ, ಉಪಮಾ ಮಯ್ಹಂ ಉಪಟ್ಠಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾ, ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ.

೨೯೦. ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಞ್ಚ.

ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಮತ್ಥೇ ಚ ಕ್ವಚಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ತತಿಯತ್ಥೇ ಸಚೇ ಮಂ ನಾಲಪಿಸ್ಸತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಮಂ ನಾಭಿಭಾಸಸಿ, ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಕುತೋ ಸುಖಂ, ಉಪಾಯಮನ್ತರೇನ ನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ.

ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ – ಕಾಲೇ, ಉಪಾನ್ವಜ್ಝಾವಸಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ, ಅಧಿಸಿಟ್ಠಾವಸಾನಂ ಪಯೋಗೇ, ತಪ್ಪಾನಚಾರೇ ಚ ದುತಿಯಾ.

ಕಾಲೇ ತಾವ – ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ. ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ.

ಉಪಾದಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಸಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ – ಗಾಮಂ ಉಪವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅನುವಸತಿ, ವಿಹಾರಂ ಅಧಿವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಆವಸತಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ತಥಾ ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ಗಾಮಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ.

ತಪ್ಪಾನಚಾರೇಸು – ನದಿಂ ಪಿವತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತತಿಯಾ?

೨೯೧. ಕರಣೇ ತತಿಯಾ.

ಕರಣಕಾರಕೇ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಕಿಂ ಕರಣಂ?

೨೯೨. ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ ತಂ ಕರಣಂ.

ಯೇನ ವಾ ಕತ್ತಾ ಉಪಕರಣಭೂತೇನ ವತ್ಥುನಾ ಕ್ರಿಯಂ ಅಬ್ಯವಧಾನೇನ ಕರೋತಿ, ಯೇನ ವಾ ವಿಕರೋತಿ, ಯೇನ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಕರಣಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ.

ಕರೀಯತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಏತ್ಥ ಚ ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧಕತ್ತೇ ‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಚನಂ ಕತ್ತೂಪಕರಣಭೂತೇಸು ಕಾರಕೇಸು ಸಾಧಕತಮಸ್ಸೇವ ಗಹಣತ್ಥಂ.

ವುತ್ತಞ್ಚ

‘‘ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸೇನ, ಕ್ರಿಯಾಸಂಸಿದ್ಧಿಹೇತುತಾ;

ಸಮ್ಭಾವೀಯತಿ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಕರಣಂ ನಾಮ ಕಾರಕ’’ನ್ತಿ.

ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ ಬಾಹಿರವಸೇನ.

ಯಥಾ – ಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯ. ದತ್ತೇನ ವೀಹಯೋ ಲುನಾತಿ, ಅಗ್ಗಿನಾ ಕುಟಿಂ ಝಾಪೇತಿ.

‘‘ತತಿಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ.

೨೯೩. ಕತ್ತರಿ ಚ.

ಕತ್ತರಿ ಚ ಕಾರಕೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ, ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೇ, ಪುಬ್ಬಸದಿಸಸಮೂನತ್ಥ ಕಲಹ ನಿಪುಣ ಮಿಸ್ಸಕ ಸಖಿಲತ್ಥಾದಿಯೋಗೇ, ಕಾಲದ್ಧಾನೇಸು, ಪಚ್ಚತ್ತಕಮ್ಮತ್ಥಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥಾದೀಸು ಚ ತತಿಯಾ.

ಕೋ ಚ ಕತ್ತಾ?

೨೯೪. ಯೋ ಕರೋತಿ ಸ ಕತ್ತಾ.

ಯೋ ಕ್ರಿಯಂ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಕತ್ತುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ.

ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾ ಹೇತುಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಸಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾ. ಯೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಅಕರೋನ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಿಯೋಜೇತಿ, ಸೋ ಹೇತುಕತ್ತಾ, ಯಥಾ – ಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ದೇವದತ್ತೋ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜೇತಿ ‘‘ಗಮಯತಿ ದೇವದತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಚ್ಛತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜಯತಿ ‘‘ಗಮಯತಿ ದೇವದತ್ತ’’ನ್ತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥನಿದಸ್ಸನಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯದಿ ಸಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಿಂ ತತ್ಥ ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇನ ಅಕರೋನ್ತಂ ಬಲೇನ ಕಾರಯತಿ, ಪಾಸಾಣಂ ಉಟ್ಠಾಪಯತೀತಿಆದಿಕಞ್ಚ ನ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯ.

ಏತ್ಥ ಪನ

‘‘ಕತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ.

೨೯೩. ಯೋ ಕಾರೇತಿ ಸ ಹೇತು.

ಯೋ ಕತ್ತಾರಂ ಕಾರೇತಿ, ಸೋ ಹೇತುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಸಞ್ಞಾ.

ಯೋ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತೋಪಿ ಸುಕರತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಯಥಾ – ಸಯಂ ಕರೀಯತೇ ಕಟೋ, ಸಯಮೇವ ಪಚ್ಚತೇ ಓದನೋತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಚ

‘‘ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಕಿರಿಯಂ, ಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಕಾರಕೋ;

ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ ವಾ, ಸ ಕತ್ತಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ.

ಹೇತುಕತ್ತಾತಿ ಕಥಿತೋ,

ಕತ್ತುನೋ ಯೋ ಪಯೋಜಕೋ;

ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ ಸುಕರೋ,

ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಕಥೀಯತೇ’’ತಿ.

ನನು ಚ ‘‘ಸಂಯೋಗೋ ಜಾಯತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥಂ ಪುರೇ ಅಸತೋ ಜನನಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೋಸಿಯಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೋ ಹಿ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕೋ ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರತಿ, ವಿಕಪ್ಪಬುದ್ಧಿಗಹಿತಾಕಾರೋಯೇವ ಹಿ ಸದ್ದೇನಾಭಿಧೀಯತೇ, ನ ತು ವತ್ಥುಸಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸುತಮಯಞಾಣೇನಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ವಿಯ ವತ್ಥುಸಭಾವಸಚ್ಛಿಕರಣಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚ ಮುಸಾವಾದ ಕುದಿಟ್ಠಿವಾದಾದೀನಮಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಪರಿಕಪ್ಪಿತಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಸತೋ ಸಂಯೋಗಾದಿಸ್ಸಪಿ ಹೋತೇವ ಜನನಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಕಾರಕತಾತಿ.

ಯಥಾಹ

‘‘ವೋಹಾರವಿಸಯೋ ಸದ್ದೋ, ನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಿಕೋ;

ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ.

ಬುದ್ಧಿಯಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಹಿ, ಸಂಯೋಗೋ ಜಾಯತೇ ಇತಿ;

ಸಂಯೋಗೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋವ, ಕತ್ತಾ ಭವತಿ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ರ ತತಿಯಾ ಜಿನೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಜಿತೋ ಮಾರೋ, ಅಹಿನಾ ದಟ್ಠೋ ನರೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಬೋಧಿತೋ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧೇಹಿ ಕಾರಿತೋ ವಿಹಾರೋ.

ಅಭಿಹಿತೇ ನ ಭವತಿ. ಕಟಂ ಕರೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ಕಾರೇತಿ ವಾ.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇ – ಸಾ ಭಿನ್ನೇನ ಸೀಸೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತೇನ ಲೋಹಿತೇನ ಪಟಿವಿಸ್ಸಕಾನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇಸಿ, ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇನ ಪತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಂ ನವಂ ಪತ್ತಂ ಚೇತಾಪೇಯ್ಯ, ತಿದಣ್ಡಕೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಮದ್ದಕ್ಖಿ.

ಅಪವಗ್ಗೇ – ಏಕಾಹೇನೇವ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಾಯಾಸಿ, ನವಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ವಿಹಾರಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಯೋಜನೇನ ಅಧೀತಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೋತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ ಆಸುಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಂ.

ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇ – ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ, ಪಿತರಾ ಸದಿಸೋ, ಮಾತರಾ ಸಮೋ, ಕಹಾಪಣೇನ ಊನೋ, ಧನೇನ ವಿಕಲೋ, ಅಸಿನಾ ಕಲಹೋ, ಆಚಾರೇನ ನಿಪುಣೋ, ವಾಚಾಯ ನಿಪುಣೋ, ಗುಳೇನ ಮಿಸ್ಸಕಂ, ತಿಲೇನ ಮಿಸ್ಸಕಂ, ವಾಚಾಯ ಸಖಿಲೋ, ಮಣಿನಾ ಅತ್ಥೋ, ಧನೇನ ಅತ್ಥೋ, ಪಿತರಾ ತುಲ್ಯೋ.

ಕಾಲದ್ಧಾನೇಸು – ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇನ ಗಚ್ಛತಿ.

ಪಚ್ಚತ್ತೇ – ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮನ್ನತಿ.

ಕಮ್ಮತ್ಥೇ – ತಿಲೇಹಿ ಖೇತ್ತೇ ವಪತಿ.

ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ – ಸುಮುತ್ತಾ ಮಯಂ ತೇನ ಮಹಾಸಮಣೇನ.

೨೯೬. ಸಹಾದಿಯೋಗೇ ಚ.

ಸಹ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಂ ನಾನಾ ವಿನಾ ಅಲಂ ಕಿಮಿಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಯೋಗೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಸಹತ್ಥೇಪಿ.

ತತ್ಥ ಸಹಸದ್ದೇನ ಯೋಗೋ ಕ್ರಿಯಾ ಗುಣ ದಬ್ಬ ಸಮವಾಯೇ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯಥಾ – ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಹ ವತ್ತತಿ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಥೂಲೋ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇಹಿ ಸಹ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಲಾಭೋ, ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ, ಸಹಸ್ಸೇನ ಸಮಂ ಮಿತಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಮೇ ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಘೋ ವಿನಾಪಿ ಗಗ್ಗೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಲಂ ತೇ ಇಧ ವಾಸೇನ, ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ, ಕಿಂ ತೇ ಜಟಾಹಿ ದುಮ್ಮೇಧ, ಕಿಂ ತೇ ಅಜಿನಸಾಟಿಯಾ.

ಸಹತ್ಥೇ – ದೇವದತ್ತೋ ರಾಜಗಹಂ ಪಾವಿಸಿ ಕೋಕಾಲಿಕೇನ ಪಚ್ಛಾಸಮಣೇನ, ದುಕ್ಖೋ ಬಾಲೇಹಿ ಸಂವಾಸೋ.

೨೯೭. ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚ.

ಯೋಗಗ್ಗಹಣಮಿಹಾನುವತ್ತತೇ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ಹೇತ್ವತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಫಲೇ ದಿಟ್ಠಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಕಾರಣಂ ಹೇತು, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ಧಮ್ಮೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತಿ.

ನ ಜಚ್ಚಾವಸಲೋ ಹೋತಿ,

ನ ಜಚ್ಚಾ ಹೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ;

ಕಮ್ಮುನಾ ವಸಲೋ ಹೋತಿ,

ಕಮ್ಮುನಾ ಹೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ.

ದಾನೇನ ಭೋಗವಾ, ಆಚಾರೇನ ಕುಲೀ.

ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ;

ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ.

ಹೇತ್ವತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ – ಕೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ, ಕೇನ ಪಯೋಜನೇನ, ಕೇನಟ್ಠೇನ, ಕೇನ ಹೇತುನಾ ವಸತಿ.

೨೯೮. ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ.

ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಕಾಲದ್ಧಾನದಿಸಾದೇಸಾದೀಸು ಚಾಯಂ. ತೇನ ಸಮಯೇನ, ತೇನ ಕಾಲೇನ, ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವಣಂ, ಸೋ ವೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾ, ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇನ ಧಾವತಿ. ಪುರತ್ಥಿಮೇನ ಧತರಟ್ಠೋ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಿರೂಳ್ಹಕೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಿರೂಪಕ್ಖೋ, ಉತ್ತರೇನ ಕಸಿವನ್ತೋ ಜನೋಘಮಪರೇನ ಚ, ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೨೯೯. ಯೇನಙ್ಗವಿಕಾರೋ.

ಯೇನ ಬ್ಯಾಧಿಮತಾ ಅಙ್ಗೇನ ಅಙ್ಗಿನೋ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಖೀಯತೇ, ತತ್ಥ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಙ್ಗಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಙ್ಗಂ, ಸರೀರಂ. ಅಕ್ಖಿನಾ ಕಾಣೋ, ಹತ್ಥೇನ ಕುಣೀ, ಪಾದೇನ ಖಞ್ಜೋ, ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಖುಜ್ಜೋ.

೩೦೦. ವಿಸೇಸನೇ ಚ.

ವಿಸೇಸೀಯತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಅನೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಂ, ಗೋತ್ತಾದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಗೋತ್ತನಾಮಜಾತಿಸಿಪ್ಪವಯೋಗುಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಪಕತಿಆದೀಹಿ ಚ. ಗೋತ್ತೇನ ಗೋತಮೋ ನಾಥೋ.

ಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿ ನಾಮೇನ, ವಿಸ್ಸುತೋ ಪಞ್ಞವಾ ಚ ಸೋ;

ಜಾತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ.

ತದಹು ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸನ್ತೋ, ಜಾತಿಯಾ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ;

ಸೋಪಿ ಮಂ ಅನುಸಾಸೇಯ್ಯ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ ಮತ್ಥಕೇ.

ಸಿಪ್ಪೇನ ನಳಕಾರೋ ಸೋ, ಏಕೂನತಿಂಸೋ ವಯಸಾ, ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾಧು, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧು, ತಪಸಾ ಉತ್ತಮೋ, ಸುವಣ್ಣೇನ ಅಭಿರೂಪೋ.

ಪಕತಿಆದೀಸು – ಪಕತಿಯಾ ಅಭಿರೂಪೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮತ್ತಿಕಾ, ಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ವಿಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ದ್ವಿದೋಣೇನ ಧಞ್ಞಂ ಕಿಣಾತಿ, ಸಹಸ್ಸೇನ ಅಸ್ಸಕೇ ಕಿಣಾತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥೀ?

೩೦೧. ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ.

ಸಮ್ಪದಾನಕಾರಕೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.