೬೧. ತುಂತಾ

ನನು ಚ ಭಾವೇಇತಿ ಭವತಿನಾಯಂ ಘಣನ್ತೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕರೀಯತೀತಿ ಭವತಿವಿಸಯೋವ ಪಚ್ಚಯತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಭವತಿ, ತತೋ ಚ ಭವತಿನೋ ಯೋ ಭಾವೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾಚ್ಚೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಚ ಭವತಿತೋ ಯೇವುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಕ್ಕಾಭಿಧಾತುಂ ತತೋ ತಸ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ಪಚಿತುಂ ಪಾಕೋ ಚಾಗೋ ರಾಗೋತಿಪಚಾದೀಹಿಭವತಿ ಚ್ಚಾಹ- ‘ಭವನಂಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಧಾತ್ವತ್ಥೋ’ತಿ.

ಕಿರಿಯಾಸಾಮಞ್ಞಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಧಾತ್ವತ್ಥಾನುಗತಂ ಭವತಿಸ್ಸತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಿರಿಯಾಸಾಮಞ್ಞವಾಚಿನಾತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಕರೀಯಮಾನೋ ಸಬ್ಬಧಾತುವಿಸಯೇ ಕತೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಚಾದೀಹಿಪಿ ಭವತೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನನು ಚಾತ್ರ ತುಮಾದಯೋ ಭಾವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತೇ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ಕಿಂವಿಸೇಸಿತೇ ಭಾವೇ ತುಮಾದಯೋ ಭವನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಯತೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಧಾತುನೋ. ಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭಾವೋತಿ ಯೋ ವಾಚ್ಚೋ ಭಾವೋ. ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾ’ತಿ. ತುಮಾದೀನಂ ಯಾ ಪಕತಿ ತಾಯ ವಾಚ್ಚೇನೇವ ಭಾವೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಾವೇ ತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಕ್ರಿಯಾಯಂತ್ಯನೇನ ತಬ್ಬಾದ್ಯಭಿಹಿತಸ್ಸ ದಬ್ಬರೂಪಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ಕಥಂ ಗಹಣಂತ್ಯಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಕನಿಸ್ಸಯಕಿರಿಯಾಬ್ಯಪದೇಸೋತಿ ದಬ್ಬ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಯ ಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಪದೇಸೋ ದಟ್ಠುಂ ಚಕ್ಖುಚ್ಚಾದೋ ಭವನಕಿರಿಯಾಯ ಪತೀಯಮಾನತ್ತಾ ತುಮಾದಯೋ ಭವನ್ತೇವ.

ನನು ಚ ತುಮಾದೀನಂ ಭಾವೇ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಯೇವ ಪಧಾನತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮ ಕಾರಕಂ ನಪ್ಪತೀಯತೇತಿ ಕಥಂ ‘ಕಟಂ ಕಾತುಂ ಗಚ್ಛತೀ’ತಿ ಸಿಯಾಚ್ಚಾ ಸಙ್ಕಿಯ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಧಾತ್ವತ್ಥಕತೋ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಾತ್ವತ್ಥೇನ ಕತೋ. ಅತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯತ್ಥ ‘ಸುಪ್ಯತೇ ದೇವ ದತ್ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನ ಕಮ್ಮಮ್ಪತೀಯತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ಇಚ್ಛತ್ಥೇಸು ಸಮಾನಕತ್ತುಕೇಸು ತವೇತುಂ ವಾ’’ತಿ (೪-೨-೧೨) ಕಚ್ಚಾನೇನ ಅತದತ್ಥಾಯಮ್ಪಿಕಿರಿಯಾಯಂ ತುಮಾದಯೋ ಯಥಾಸಿಯುನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಇಚ್ಛತ್ಥೇಸ್ಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಯಥಾ ‘ಭೋತ್ತುಂ ಪಚತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ ಪಯೋಜನಾ ಪಚನಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿ, ನೇವಮೇತ್ಥ ತಪ್ಪ ಯೋಜನಾ ಇಚ್ಛಾ… ಪಚನಕಿರಿಯಾಯವಿಯತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅಯಮಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುನೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿಟ್ಠಪಾತಸ್ಸಾಸಙ್ಕಂ ವಿರಚಯಮಾಹ- ‘ಅತದತ್ಥಾಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಇಚ್ಛತ್ಥಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಪಯೋಗಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಕರೋತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಇಚ್ಛತ್ಥಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಪಯೋಗತ್ಥಮೇವ, ನ ಇಚ್ಛಾಯ ಪಯೋಜನಂ ಕರಣನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಮಿಚ್ಛತೀತೇತ್ಥ ಭೋತ್ತುನ್ತಿ ನ ಹೋತಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕೇಸೂತಿ ವಚನತೋ, ಭೋಜನಸ್ಸ ದೇವದತ್ತೋ ಕತ್ತಾ, ಇಚ್ಛತಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋಯೇವಾತಿಪಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪಯೋಜನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ದೇವದತ್ತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಇಚ್ಛತಿಸ್ಸಾತಿ’ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಇಸಿಸ್ಸ. ಸಾಧನಂ ‘ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಾಧನತ್ಥೋ-ಇಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ. ಕಮ್ಮಮೇವಿಚ್ಛಾಯ ಪಯೋಜನಭಾವೇ ಠಿತನ್ತಿ ಭಾವೋ. ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಏತದತ್ಥಮೇವ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಸಙ್ಗಾಭಾವಾ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸಕಾದ್ಯತ್ಥೇಸು ಧಾತೂ ಸೂಪಪದೇಸು ಧಾತು ಮತ್ತಾ ತುಮಾದಯೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಹಿತಾ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಕಾದಿಧಾತುಪ್ಪಯೋಗೇ’ತಿಆದಿ. ಸಿದ್ಧಾತಿ ತುಮಾದಯೋ ಸಿದ್ಧಾ. ಭುಜಿಕಿರಿಯತ್ಥಾತಿ ಭುಜಿಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಸಾ ಭುಜಿಕಿರಿಯತ್ಥಾ ಪತೀಯತೇ. ಪತೀಯ ಮಾನತ್ತೇ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅಸತೋಪಿ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪರೇಹೇತ್ಥ ಅಕಿರಿಯತ್ಥೋಪಪದತ್ಥೋ ಪುನಾರಬ್ಭೋತಿ ವಣ್ಣಿತಂ. ತದೇತಂ ವಿಘಟಯಿತುಮಾಹ- ‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪರೇಸಮಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಸಕ್ಕೋತಿ ಭೋತ್ತುಂತ್ಯಾದೋ ಕೋಸಲ್ಯಂ ಗಮ್ಯತೇ. ಗಿಲಾಯತಿ ಭೋತ್ತುಂತಿ ತದಸತ್ತಿ. ಘಟತೇ ಭೋತ್ತುಂತ್ಯಾದೋ ಯೋಗ್ಯತಾ. ಆರಭತೇ ಭೋತ್ತುಂತ್ಯಾದೋಭುಜಿಸ್ಸೇ ವಾದ್ಯವತ್ಥಾಕಿರಿಯನ್ತರಂ. ಲಭತೇ ಭೋತ್ತುಂತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ. ಅತ್ಥಿ ಭೋತ್ತುನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಭವಮತ್ತಂ. ವಟ್ಟತಿ ಭೋತ್ತುಂತ್ಯಾದೋ ದೋಸಾ ಭಾವೋ ಗಮ್ಯತೇ. ಸಕ್ಕೋತಿಚ್ಚಾದಿನೋ ಉಪಪದಸ್ಸ ಭೋಜನಾದಿಕಿರಿಯತ್ಥತಾ ನ ಗಮ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾ ಅಕಿರಿಯತ್ಥೇಸುಪಿ ಸಕಾದೀಸೂಪಪದೇಸು ತುಮಾದಯೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ.

ಪತೀಯಮಾನೇಸ್ವಪ್ಯೇತೇಸ್ವತ್ಥನ್ತರೇಸು ತಾದತ್ಥಿಯಮತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನ ವಿಹಿತಸ್ಸ ತುಮಾದಿನೋತ್ರ ನ ಬಾಧೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ತಾದತ್ಥಿಯಮತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಭೋಜನಕಿರಿಯತ್ಥತಾ ಸಕ್ಕೋತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥಿ ಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧಾಯೇವ ‘‘ತುಂತಾಯೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಅಲಮತ್ಥವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಪರಿಯತ್ತಿವಚನೇಸೂಪಪದೇಸು ಧಾತುತೋ ತುಮಾದಯೋ ವಿಹಿತಾ ಪರೇಹಿ, ತತ್ಥಾಹ ‘ಅಲಮತ್ಥವಿಸಿಟ್ಠೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಪಹುಸದ್ದಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ‘ಸಮತ್ಥಾದೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಭವತಿಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಕಕತ್ತುಕಾನ’’ನ್ತಿ (೫-೬೩) ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಸ್ಸತೇ. ಅಭಿಮತಾತಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ‘‘ಅರಹಸಕ್ಕಾದೀಸು ಚೇ’’ತಿ (೪-೨-೧೩) ಚಸದ್ದೇನ ಅಭಿಮತಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ‘ಕಾಲೋ ಭೋತ್ತುಂ’ತಿಆದಿನೋ. ಯಥಾ ಭೋತ್ತುಮನೋತಿಆದಿನಾ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಅಯಮೇವ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ದೀಪೇತಿ. ಅಬ್ಯಭಿಚಾರತೋತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ, ಭವತಿ ಭೋಜನಂ ಭಾವೋತಿ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜನಂ ಭಾವೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನತುಗಮಿಸ್ಸಕಿರಿಯಾತದತ್ಥಾತಿ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಭೋಜನತ್ಥಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಸದ್ದೋಹ್ಯಯಂ ಪಯೋಜನವಚನೋ ಯಞ್ಚ ಯಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ಭವತಿ. ನಚಾಯಂ ಭೋಜನಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಕಾರಿಯನ್ತರಂ, ಕೇವಲಂ ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೇ. ಯದಾ ತು ಭೋಜನತ್ಥಮೇವಾರಬ್ಭತೇ ಗಮನಕಿರಿಯಾ, ತದಾ ಭವತ್ಯೇವ’ಗಮಿಸ್ಸತಿ ಭೋತ್ತು’ನ್ತಿ.

ತುಂವಿಸಯೇ ಣಕೋಪಿ ವಿಹಿತೋ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ, ತತ್ರಾಹ- ‘ಕಾರಕೋ ವಜತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪರಿಹಾರಮಾಹ- ‘ಪುಬ್ಬೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ‘ಕತ್ತರಿಲ್ತು’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯೋಯಂ ಣಕೋ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತೋ, ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಯಂ ಕ್ರಿಯಾಯಂ ಉಪಪದೇ ಕತ್ತುನೋ-ಭಿಧಾನಂ ಸಿದ್ಧಂ, ನ ಚಾಸ್ಸ ವಿಸೇಸವಿಹಿತೇನ ತುಂಪಚ್ಚಯೇನ ಬಾಧಾ ಭಿನ್ನತ್ತಾ, ತುಂಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಾವೇ ವಿಧಾನಂ ಣಕಸ್ಸ ತು ಕತ್ತರೀತಿ. ಪುಬ್ಬಣಕೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಲ್ತ್ವಾದಿನಿವತ್ತಿಯಾ ಸೋ ವಿಧೇಯ್ಯೋವ, ನೋ ಚೇ ಲ್ತ್ವಾದಯೋಪಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ಚೋದಕಪ್ಪಸಙ್ಗಮಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ನಚೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಅವಗಮಾಭಾವಮೇವ ಫುಟಯಿತುಮಾಹ- ‘ನಹಿಂ’ಚ್ಚಾದಿ. ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ಯತ್ಥೇ ಯೋ ಏಸೋ ವಜತಿ ಸೋ ಕತ್ತಾ, ಯೋ ಏಸೋ ವಜತಿ ಸೋ ವಿಕ್ಖಿಪೋತ್ಯಯಮತ್ಥೋ-ತ್ರ ಗಮ್ಯತೇ, ನ ಪನ ತೇಹಿ ತಾದತ್ಥಿಯಂ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೋದಕೋ ಲ್ತ್ವಾದೀಹಿ ಸಾಮ್ಯಮಾಪಾದಯಿತುಂ ಸಾಮರಿಸಂ ವುತ್ತವಿಧಿನೇವಾಪ್ಪತ್ತಿಂ ಣಕಸ್ಸಾಪ್ಯಾಹ- ‘ಣಕೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಗತ್ಥಂ [ಅಪಕತತ್ಥಂ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಯದಿಪಿ ಣಕೇನ ತಾದತ್ಥಿಯಂ ನ ಗಮ್ಯತೇ ಪಕರಣತೋ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಣಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಚೋದಕೋ ಆಹ- ‘ಅಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪುಬ್ಬೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತೋ-ಯಂ ‘ಣಕೋ ನ ವಿಧೇಯ್ಯೋ’ಚ್ಚಸ್ಸ ನ ಪರಿಹಾರೋ… ಸೋತ್ತರತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ, ಕಿನ್ತು‘ತಸ್ಮಾ ನೇವಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಇಮಿನಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋವಪರಿಹಾರೋತಿವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ. ತದೇವಂಲ್ತ್ವಾದೀನಮ್ಪಿಪತ್ತಿತೋಣಕಲ್ತ್ವಾದೀಹಿ ತಾದತ್ಥಿಯಾನವಗಮೇ ವಿನಿಚ್ಛಿತೇ ತಾದತ್ಥಿಯವಿಸೇಸೇನ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಅನತ್ಥಕಂ ‘‘ಣಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯತ್ಥೋಪಪದಸ್ಸವಿಧಾನಂ ಲ್ತ್ವಾದಿಪಟಿಸೇಧನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವಾಕ್ಯಕಾರವಚನನ್ತಿ ಸತ್ಥಕಾರೋ ನಿಗಮಯಮಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’’ಚ್ಚಾದಿ. ಭವತು ಪಕರಣತೋವ [ಚಾಪಚ್ಚಯಭೋವ] ತಾದತ್ಥಿಯಾವಗಮೋ, ತಥಾಪಿಣಕೋ ಪರೋ ವಿಧೇಯ್ಯೋತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ- ‘ಅಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಗತತ್ತಂ. ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಾಲೇ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾಯಂ ಕ್ರಿಯಾಯಮುಪಪದೇ ಭಾವೇ ಚ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಿಹಿತಾ, ತತ್ರಾಹ- ‘ಪಾಕಾಯ ವಜತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅವಿಹಿತೇಸುಪಿ ತಾದತ್ಥಿಯಾ ಸಿದ್ಧಮೇವೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.