೧೭. ಕ್ಯೋತಾ

ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸುಪಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸು ಪರಭೂತೇಸು ಕ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿ ನ ಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಯದಿ ಹಿ ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸು ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ತೇಸಮುಭಿನ್ನಂ ಪಧಾನತ್ತೇನಾಭಿಧೀಯಮಾನಾನಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇ ವಮ್ಭೂತಾನಮಭಿಧಾನಮತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ‘ಠೀಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಭಾವೋ ಕತ್ತಾ ಚ ಪತೀಯತೇ, ನಾಪಿ ‘ಗಮ್ಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾಚ. ಅಪಿ ತು ಭಾವಕಮ್ಮಾನೇವ ಗಮ್ಯನ್ತೇ, ತೇನಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತೇಸಮೇವಾತಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನಮೇವ. ಪರಸಮಞ್ಞಾಭಿ ಪರೇಸಂ ಕಚ್ಚಾಯನಾ ನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚೇವ ನಾಮಂ. ತಬ್ಬಜ್ಜಿತೇಸೂತಿ ಪರೋಕ್ಖಾಸಞ್ಞಿಪಚ್ಚಯವಜ್ಜಿತೇಸು. ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚನೇನ ಸಹ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ‘ಅಥವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪರೋಕ್ಖೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾವಿಸಯೇ ಕಾಲೇ. ಪರೋಕ್ಖೇವಿಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಚಾರೇನ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಪರೋಕ್ಖಾತಿ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಮಾಹ. ತೇ ಪನ‘ಅ ಉ’ ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ತತೋತಿ ಪರೋಕ್ಖಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ.

ನನು ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ‘ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ದುತಿಯಪಕ್ಖೇ ಪನ ‘ಪರೋಕ್ಖವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಕಥಮೇತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ತೇಪನಾ’ತಿಆದಿ. ಇಧಾತಿ ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ. ನನು ಚ ‘‘ಪರೋಕ್ಖೇ ಅ ಉ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ (೬-೬) ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರೋಕ್ಖೇ ವಿಹಿತತಾ ಕಥನ್ತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಭವನಂ ಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಧಾತ್ವತ್ಥೋ.

ಸಾಧೀಯಮಾನಾವತ್ಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಿದ್ಧಾವತ್ಥಾ ನಿರಸ್ಸತೇ. ಪುಬ್ಬಪರೀಭೂತೋ ಪಧಾನಕಿರಿಯಾವಯವಭೂತೋ ಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಅತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಧಾತ್ವತ್ಥಸ್ಸ ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ಸತ್ವಭೂತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪತೀಯತೀತಿ ಸೇಸೋ. ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಪಾಕಾಪಾಕೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಕರೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಞ್ಚ ಯದಿಪಿ ನಾಮಾದಿಕಮ್ಮಮತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾಇಚ್ಚಾಧಿಕಾರತೋ ಮಾನಾದೀನಮಞ್ಞತ್ಥಾಲಬ್ಭನತೋ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಗಯ್ಹತೇ, ಸು-ಸವನೇ ಸೂಯಮಾನಂ.

ಪಾಣಿನಿಯೇಹೇತ್ಥ ‘‘ಭಿನ್ದತಿ ಕುಸೂಲಂ’ತ್ಯಾದೋ ಯಾ ಭೇದನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸತೇ, ಸಾ ಯದಾ ಸುಕರತ್ತಮತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಕತ್ತುತ್ತೇಪ್ಯುಪಲಬ್ಭತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸುಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ತದಾಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಭಾವೋ ವಿಧೀಯತೇ ‘ಕಮ್ಮನಿಸ್ಸಯಂ ಕಾರಿಯಂ ಯಥಾ ಸಿಯಾ’ತಿ. ತನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾಹ- ‘ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅತ್ತಸಮವೇತಾಯ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅತ್ತಸದ್ದೇನ ಕಮ್ಮಮತ್ರ ವಿವಚ್ಛಿತಂ, ಅತ್ತನಿ ಸಮವೇತಾ ಏಕದೇಸೀಭೂತಾ ಅತ್ತಸಮವೇತಾ, ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸುಭೇದತ್ತಾದಿನೇತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣೇ ವಾ ತತಿಯಾ. ಅತ್ಥತೋತಿ ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಕ್ಯೋ’ತಿ (ನ ಸಕ್ಖಿ) [ತಸ್ಮಾ] ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾಹಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಸವನಾ ಕಮ್ಮತಾವಗಮ್ಯತೇ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ಕಮ್ಮೇಯೇವಕ್ಯೋತಿಪಟಿಪಾದಿತಮೇವ. ವುತ್ತಮೇವ ಫುಟೀಕರಮಾಹ- ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ಪದೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮೇಯೇವ ತೇಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅತೋತಿ ಭಿಜ್ಜತೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ. ಉಪಸಂಹರಮಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಕಿಂ ವಚನೇನಾತಿ ಪಾಣಿನೀಯಾನಮಿವ ಕಿಂ ಸುತ್ತತ್ತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಚನಾಭಾವೇಪಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತರಿ ಪದಸಙ್ಖಾರಕ್ಕಮೋಪದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವುತ್ತಿ ಗನ್ಥಂ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯತೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ವಾಕ್ಯತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪದೇಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸೂಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ತಿ ವಾಕ್ಯತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತೇ’ತಿ ಪದೇ ಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದೀಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದೇವಾತಿ ಪದತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಮೇವ. ತನ್ನಿಪ್ಫಾದನೇತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಿಮಾನಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣೇ. ಸಯನ್ತೀಮಸ್ಸಾತ್ರ ಅತ್ತನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಕೇವಲ ಮನೇನೇತದೇವ ವುತ್ತಂ- ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅನೇನ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಚೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ. ಅನೇನಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಸವನಾಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಇದಞ್ಚಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿನ್ತದಿಚ್ಚಾಹ ‘ಕಮ್ಮ ಕತ್ತುನೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ನ ಪದಮುದಾಹರಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುನೋ ವಾಕ್ಯಮೇವೋದಾಹರಣಂ… ವಾಕ್ಯೇನೇವ ತಸ್ಸ ಪತೀತಿಯಾ ಮಞ್ಞತೇ. ಪದಮೇವೋದಾಹರಣಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ- ‘ಪದೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ದುತಿಯಮುದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕತ್ತುನಿಸ್ಸಯೋ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಅಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇತಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಕತ್ತುತ್ತೇನ ವಿವಚ್ಛಿತೇ ಪಕ್ಖೇ. ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚೀಸಯಂ ಸದ್ದವಿಸಯತ್ತಂ. ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂತೀಮಸ್ಸ ಕತ್ತರಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಸತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧಮ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿಆದಿ. ಇಮಿನಾ ಅನೇನ ಚ ವಿಸೇಸಿಸತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿನ್ತಂ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತ ತ್ಯಾದೀಸೂ’ತಿ. ಕಿನ್ತಮ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಯದಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ತೇನ ತೇನ [ಧಾನೇನ] ಸುತ್ತೇನ ಮಾನಾದಯೋ ನ ಸಿಯುಂ, ಕಥನ್ತಂ ವಿಸೇಸಿತೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ಪರೇಸು ಕ್ಯಾದಯೋ ಸಿಯುನ್ತೀಮಿನಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ( ) [(ಸತಿ)] ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ( ) [(ತಿ)] ಚ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಭುತಿಕೇಹಿ (೬-೧) ಸುತ್ತೇಹಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಭಾವಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಭಾವೋ.

ನತದತ್ಥಂ ವಚನಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ನಾರದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ಮಾನಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ವಚನಂ ನಾರದ್ಧಂ ಧಾತುನಿಯಮನಂ [ಧಾತುನಿಯಮತ್ಥಂ] ತ್ವಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾವ (ಲಬ್ಭತೇತಿ) ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥನಿಯಮೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಕಮ್ಮಕಾ ಧಾತುತೋ ಭಾವೇ ಕತ್ತರಿ ಚ ಸಕಮ್ಮಕಾ ಕಮ್ಮೇ ಕತ್ತರಿ ಚೇತಿ ಕಿರಿಯತ್ಥನಿಯಮೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಲಬ್ಭತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಕಮ್ಮಕಾನಂ ಕಮ್ಮವಿರಹಾ, ಸಕಮ್ಮಕಾನಞ್ಚ ಸತೋಪಿ ಭಾವಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಕಮ್ಮಕಾ ಕತ್ತರಿ ಭಾವೇ ಚ ಭವನ್ತಿ ನ ಕಮ್ಮೇ, ಸಕಮ್ಮಕಾ ಕಮ್ಮಸಬ್ಭಾವಾ ಕತ್ತರಿ ಕಮ್ಮೇ ಚ ಭವನ್ತಿ ನ ಭಾವೇತೀದಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ.

ಕಮ್ಮಮಪೇಕ್ಖತೇತಿ ಪಚಾದಿತೋ ಕತ್ತರಿ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇ ಕತೇ ಪಚತಿಚ್ಚಾದೀಸು ಪಚಾದಿನೋ ಪಚನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಓದನಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮಮಪೇಕ್ಖತೇ. ಕತ್ತುತ್ತಮಪೇಕ್ಖತೇತಿ ಭವತಿಚ್ಚಾದೀಸು ಭೂಆದೀನಂ ಭವನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಕತ್ತುಮತ್ತಮಪೇಕ್ಖತೇ.