ಚತುತ್ಥಕಣ್ಡ
೧. ಣೋ ವಾಪಚ್ಚೇ
ನನು ಚ ‘ಣೋ ವಾಪಚ್ಚೇ’ತಿ ವಚನತೋ ಕಥಂ ಪಕತಿವಿಸಯಾವಗಮೋ ಸಿಯಾ. ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿ ಪಕತಿವಿಸಯಾವಗಮೇಪಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತೋ ಪನ ಧಮ್ಮೇನಾಪಚ್ಚನ್ತ್ಯಾದೋ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಧಮ್ಮೇನಿಚ್ಚಾದಿತೋಪಿ ಸಿಯಾ ಣಾ ದಿಪಚ್ಚಯೋತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ ‘ಅಪಚ್ಚವತಾ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಪಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ, ಅಪಚ್ಚವತಾತಿ ‘‘ಣೋ ವಾಪಚ್ಚೇ’’ತಿ ವಸಿಟ್ಠಾದ್ಯತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪರಿಗ್ಗಹಣಾಯ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತೋ ಯೋ ಅಪಚ್ಚವಾ ತತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಸಮ್ಭವಾ ದಬ್ಬಾಚಕಸದ್ದಾವ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಾ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗವಚನಾ ಜಾಯತೇತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಸ್ಮಾಪಚ್ಚಂತ್ಯಾದೀಸು ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ (ನ ಜಾಯತೇ) ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಧಮ್ಮೇನ ಕರಣಭೂತೇನ. ಧಮ್ಮಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಮಾತಿ ಧಮ್ಮಹೇತುನಾ, ತತೋ ಅಸಮ್ಭವೇ ಕಾರಣಮಾಹ ‘ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’ತಿ. ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ಅಪಚ್ಚವಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಧಮ್ಮೇನಾಪಚ್ಚಂ ಕಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿಯಮಾನಂ ವದತಿ. ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಪಚ್ಚವಾ ದೇವದತ್ತಾದಿ ಅಪೇಕ್ಖೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಣಾದಿವುತ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ [ನಹೇತಕಾಮನ್ತತ್ಥ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಕಮ್ಬಲೋ ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಚ್ಚಂ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಸಿಟ್ಠೋ-ಪಚ್ಚವಾತಿ ತತೋ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಾ ಹೋತಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ನ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅಸಮ್ಬನ್ಧಾ’ತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಮ್ಬಲಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನ ಅಪಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ದೇವದತ್ತಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾತ್ಥನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾಯೇವ ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ವಾಸಿಟ್ಠೋತಿ ಣಾದಿವುತ್ತಿಯಾ ಭಾವೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಸಮತ್ಥಞ್ಹಿ ವಸಿಟ್ಠಂ ರಾಜಪುರಿಸಾದಿ ಸಮಾಸವುತ್ತಿಯಮೇಕತ್ಥತ್ತಮಿವ ವಾಸಿಟ್ಠಾದಿಣಾದಿವುತ್ತಿಯಂ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯಮುಪಜನಯತಿ, ನಾಸಮತ್ಥಂ, ತತೋ ಸಬ್ಬಮೇವೇತಮ್ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ವುತ್ತಂ- ‘ಅಸಮ್ಬನ್ಧಾ’ತಿ.
ಯದಿ ಪನೇತ್ಥ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಪೇಕ್ಖತೇ, ತದಾ ವಿಸೇಸತೋ ಯಸ್ಸಾಪಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತತೋವ ಜನಕತೋ ಸೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.
ಯೋ ಜನಕೋತಿ ಯೋಯೋ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಸ್ಸ ಜನಕೋ. ತತೋಯೇವಾತಿ ತಸ್ಮಾತಸ್ಮಾ ಜನಕತೋಯೇವ. ಸಿಯಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥೇ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ. ತತ್ಥ ಹೇತುಮಾಹ- ‘ತಸ್ಸೇವಾಪಚ್ಚೇನ ಯೋಗಾ’ತಿ. ಯೋಗಾತಿ ಅಪಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧತೋ, ನ ಮೂಲಪ್ಪಕತಿತೋತಿ ಪರಮಪ್ಪಕತಿತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹೇತುಮಾಹ- ‘ಅಯೋಗಾ,ತಿ, ವಚನಾಭಾವಮ್ಪೇತ್ಥ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ.
ವಚನನ್ತಿ ಸುತ್ತಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ (ತಾದಿಸವಚನಾಭಾವಾ) ಚ ಮೂಲಪ್ಪಕತಿತೋ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮೂಲಪ್ಪಕತಿತೋವಾಸ್ಸಾಭಿಮತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಮೂಲಪ್ಪಕತಿತೋ’ಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತಂ.
ಕಥಮ್ಪನಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಜನಕಸ್ಸೇವಾಬ್ಯಾಹಿತಸ್ಸಾಪಚ್ಚೇನ ಮುಖ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾನೀಯ ಇದಮಯುತ್ತನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಬ್ಯವಹಿತಜನಿತಸ್ಸಾಪ್ಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಮಪ್ಪಕತಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸಬ್ಭಾವಂ ವತ್ವಾ ತಂ ಸಾಧಯಿತುಮಾರಭತೇ ‘ಕಥ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಏವಂ ಹಿಚ್ಚಾದಿ ಕಥಂಪನಿದಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮತ್ಥ ನವಾಕ್ಯಂ, ಹಿಯಸ್ಮಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸವಾತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಾರಮೇವ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ನಾತ್ತಾನಂ ಪಿತಾಮಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಾಯೇವಾಪಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝತಿ ನ ಪಿತಾಮಹೋತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಮುಪ್ಪಾದೇತುನಿದ್ದಿಸನಂ, ತೇನ ಅಪಚ್ಚೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಯೇವ ಜನಕಸ್ಸೇವ ಯೋಗೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ತನ್ತಿತಂ [ತತ್ಥ-ಇತಿ (ಪಞ್ಚಿಕಾಯಂ)] ಪುಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಂ, ತೇನಾತಿ ಅಪಚ್ಚೇನ. ಅಪತನನ್ತಿ ನರಕೇ ಅಪತನಂ ಭವತಿ, ಸೋತಿ ಯೋಸೋ ಯಸ್ಸಾತ್ಯನಿಯಮನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಸೋ ಞಾತುಂ ನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ- ‘‘ನಪತತ್ಯನೇನ ನರಕೇತ್ಯಪಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅಪಚ್ಚೇನಾನೇನ ಯಸ್ಸಕಸ್ಸಚಿ ಅವಿಸೇಸೇನಾಪತನಮ್ಭವತಿ ನರಕೇ ಸೋಸೋ ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಞಾತುಂ ನ ಇಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ. ಸೋ ವಾತಿ ಕಸ್ಸಾಯಂ ಪುತ್ತೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಾನುರೋಧನೇ ಸೋ ಉಪ್ಪಾದೇತಾಯೇವ ಞಾತುಮಿಚ್ಛಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತುಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥಾಪಚ್ಚೇನ ನರಕಾಪಾತಸಬ್ಬ ಜನಜಾನನಿಚ್ಛಾವಿಸೇಸಜೋತಕೋ, ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ನಿದ್ದಿಸೇಯ್ಯ ನ ಕೇವಲಮುಪ್ಪಾದೇತಾರಂ, ಅತ್ಥಿಚ್ಚಾದಿ ಪಿತಾಮಹಸ್ಸ ಅತ್ತನೋಪಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾರಣವಚನಂ, ತಂ ಅಪಚ್ಚಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರಣಂ, ಯಸ್ಸ ತಂ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ [ಕತ್ವಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಕೋ ಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.
ಬ್ಯವಹಿತಜನಿತೇನಾಪೀತಿ ಬ್ಯವಹಿತೇನ ಕತ್ತುನಾ ಜನಿತೇನಾಪಿ, ಕರಣೇ ಚಾಯಂ ತತಿಯಾ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ. ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಆಹ ‘ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಹಿಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದತ್ಥೇ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಜಸ್ಸ, ತೇನ ಅಪಚ್ಚೇನ ಅಪತನಂ ತದಪತನಂ ತತೋ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ತೇನ ಬ್ಯವಹಿತಜನಿತೇನಾಪಿ ಪುಮುನಾ ಪುಬ್ಬಜೋಪಿ ನರಕಂ ನ ಪತತಿ ಸೋ ಪುಬ್ಬಜಸ್ಸಾಪ್ಯ ಪಚ್ಚಂ ಭವತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಿಬ್ಬಚನೇನಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಯಸ್ಮಾತ್ಯನೇನಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪಪತ್ಯನ್ತರಮಾಹ-‘ಉಪಚಾರತೋವೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪುಬ್ಬ ಪುಬ್ಬಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇ ಸತಿ. ಬ್ಯವಹಿತೇನ ಜನಿತೇ ಅಪಚ್ಚೇಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪಾಯಾಪತಕಾರಣಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಯೇ ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕೇಸನ್ತಿ ಆಹ-‘ಪುಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಜಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕೇ ನಾತಿ ಆಹ- ‘ಪಾರಮ್ಪರಿಯೇನಾ’ತಿ. ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಪುಬ್ಬಭಾವೇ ಸತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಜನಕಸ್ಸ ವಿಯ ಪಾರಮ್ಪರಿಯೇನಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿನಿಮಿತ್ತತಾ ವತೋ ಜನಕಸದಿಸತ್ತಾ ಜನಕಾವ ನಾಮ ತೇ ಸಿಯುನ್ತಿ ಏವಮಭೇದೇನ ಉಪಚರಣತೋ ಚಿನ್ತನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಭಯಥಾತಿ ಞಾಯೇನ ಉಪಚಾರೇನಚಾತಿ ಉಭಯೇನ ಪಕಾರೇನ, ಏವಮುಭಯಥಾಪಿ ಮೂಲಪ್ಪಕತಿಯಾ ಪಚ್ಚೇನಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಕಥಮನನ್ತರ [ಮನನ್ತರಾದಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ) (ತತ್ಥ) ಪೋತ್ಥಕೇ] ಜನಿತೇನಾಪಚ್ಚೇನಾದಿಪುರಿಸಸಮ್ಬನ್ಧೋಯೇನ ತತೋ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾತಿ ನಾಸಙ್ಕ್ನೀಯಂ.
ತತೋ ಚಾತಿ ಮೂಲಪ್ಪಕತಿತೋ ಚ, ಅಪಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞವಚನಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಇತ್ಥಿ ಪುನ್ನಪುಂಸಕತ್ತವಿಸೇಸೋಪಗ್ಗಾಹಿ ಅಪಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ.
ಏವಮ್ಮೂಲಕತಿತೋ- ಪಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞೇನ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಪಚ್ಚಾದಿತೋಪಿ ಹೋತೇವ ಣಾದಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಾನಾ. ಸೋ ಚ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತೋ ಗುರುಜನಾಯತ್ತತ್ತಾ ತನ್ನಿಯೋಗಾಚರಣೇನ ಪಸತ್ಥೇ ಯೇವಾಪಚ್ಚೇ ಬ್ಯವಹಿತಜನಿತೇಪಿ ಇತ್ಥಿವಜ್ಜಿತೇ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘ನತ್ತಾದೀಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸತಿಯೇವ ಗುರುಜನೇ ಸಪ್ಪಧಾನಭಾವೇನ ಕುಚ್ಛಿತೇ-ಪಚ್ಚೇತು ನತ್ತಾದೀವುತ್ತೀಹಿ ವಸಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಣಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾಸಿಟ್ಠೋತಿಆದಿ, ಇತ್ಥಿಯಞ್ಚ ನ ಹೋತಿ ವಾಸಿಟ್ಠೀತಿಆದಿ.
ಅತ್ಥತೋತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ. ಅಪಚ್ಚೇ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಪಚ್ಚವತಾ ಜಾಯಮಾನೋ ತಸ್ಸಾಪಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಜಾಯತಿ. ಸೋಚಾಯ ಮತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಛ(ಟ್ಠಿಯನ್ತ) ತಾಭಾವೇ ಕಥಂ ಸಿಯಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ. ಅನನ್ತರೇ ವಾಪಚ್ಚೇ ಪುತ್ತೇ-ಭಿಧೇಯ್ಯ ನತ್ತಾದೋ ವಾಪಚ್ಚೇ-ಭಿಧೇಯ್ಯಾತಿ ಸಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕುತೋಚಿ ಅಪಚ್ಚವತಾ ನತ್ತಾದೋ ಏವ. ಇದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಮ್ಬಹುಲವಚನೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ’ತಿ. ಅಪಚ್ಚೇತಿ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೇ ಪುಮುನಾ ನಪುಂಸಕೇನ ಕರಿಯತಿ, ತೇನೇ ಕಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾಪಚ್ಚೇ ಸಿಯಾ, ನ ಬಹೂಸು ವಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಚ್ಚಾನಿ ವಾಸಿಟ್ಠಾನಿ, ನ ಚಿತ್ಥಿ ವಾಸಿಟ್ಠಾನಿ, ನ ಚಿತ್ಥಿಯಂ ವಾಸಿಟ್ಠೀತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಇದಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇದಞ್ಚ ಅಪಚ್ಚವಚನಞ್ಚ. ಇಮಿನಾ ಚೇತ್ಥ ತಥಾ ನಿಸ್ಸಯಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗವಚನಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಸುತ್ತೇ ಲಿಙ್ಗವಚನಾವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ತಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಯೇನಕೇನಚಿ ಲಿಙ್ಗಾದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸೋ-ವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬೋತಿ ನಾನನ್ತರಿಯಕತ್ತಾ ತಸ್ಸೇಹೋಪಾದಾನಂ, ಯಥಾಧಞ್ಞತ್ಥಿನೋಪಲಾಲಾದಿನೋಪ್ಯಪ್ಪಧಾನಸ್ಸೋಪಾದಾನನ್ತಿ. ತತೋಯೇವಾಹ-‘ಉಪಲಕ್ಖೀಯಸ್ಸೇತ್ಥ ಪಧಾನತ್ತಾ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇತ್ಥಿಪುಮತ್ತಯುತ್ತಜಞ್ಞವಿಸೇಸೋ ಉಪಲಕ್ಖೀಯೋ, ಅಪಚ್ಚೇತೀದಮುಪಲಕ್ಖಣಂ, ಸಯನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮುಪಲಕ್ಖಣಂ ಸಯಂ. ಕಾರಿಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪುಮೇ ನಪುಂಸಕೇಪಚ್ಚೇ-ಭಿಧೇಯ್ಯೇ ವಿಧಿ ಹೋತಿಚ್ಚೇವಂ ಕಾರಿಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ತುಂ ನ ಇಟ್ಠಂ.
ವಚನನ್ತರೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ಆಣೀತಿ ಣಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸುತ್ತಂ ವದತಿ. ಅಗೋತ್ತಾದಿತೋತಿ ಯೋಗೋತ್ತಸ್ಸಾದಿಭೂತೋ ನ ಹೋತಿ, ತತೋ, ತೇನೇವ ‘‘ಆಣೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ (೪-೫) ವಕ್ಖತಿ-‘ಅಕಾರನ್ತಮತ್ತತೋವಾಯಂಣಿನ ಗೋತ್ತಾದಿಭೂತತೋ’ತಿ. ವಾಕ್ಯಸಮಾಸಾಪೀತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನಾಹ. ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೋಪದಸ್ಸಿತೇ ಅತ್ಥೇ, ತನ್ತಿ ವಾಕ್ಯಂ. ಸಮಾಸವುತ್ತಿಞ್ಚ ನಿವತ್ತೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಸತಿಪನಾತಿ ವಾಕಾರೇ ಸತಿ ತು ಅನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಸೋಪೀತಿ ಸಮಾಸೋಪಿ, ಸಮಾಸೋತಿಆದಿನಾ ಪಕ್ಖನ್ತರಮಾಹ. ತೇನ ವಾಕ್ಯಸಿಜ್ಝನೇನ. ಪಕ್ಖೇ ವಾಕ್ಯಸಮಾಸಾಪಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ಪಕ್ಖೇ ಸಮಾಸವುತ್ತಿಯಾ ಏವ ಬಾಧಿತತ್ತಾ ಪಕ್ಖನ್ತರೇ ಣಾದಿವುತ್ತಿ ನ ಬಾಧೀಯತೀತಿ ವಾಕ್ಯವುತ್ತಿಯೋಪಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
೨. ವಚ್ಛಾ
ವಚ್ಛಕಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಚ್ಚಾದಿಗಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಭಾಗೇನ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ವಚ್ಛಾದೀಹೀ’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಕಣ್ಹೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ’’ತಿ ಗಣಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಣ್ಹಸದ್ದೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಣಾನಣಾಯ ನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಉಪ್ಪಾದಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮಾದೀಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಕತಿಗಣತ್ತಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಕತಾಣಿಯೋವೇ’’ತಿ ಗಣಸುತ್ತಂ, ದಿಚ್ಚಾದೀಸೂತಿ ಯತೋಣ್ಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಣ್ಯ ದಿಚ್ಚಾದೀಹೀ’’ತಿ (೪-೪), ತೇ ದಿಚ್ಚಾದಯೋ, ತೇಸು ಪಾಠಾತಿ ತಂಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ಕತಾ ಣಿಯೋವೇ’’ತಿ ಪಾಠಾಭಾವೇಪಿ ದಿಚ್ಚಾ ದೀನಮಾಕತಿಗಣತ್ತಾ ಪಠಿತಮೇವ ನಾಮ ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಣ್ಯೇತಿ ಣ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ. ಗೋತ್ತಾದಿಸದ್ದಾತಿ ಗೋತ್ತೇ ವಂಸೇ ಆದಿಭೂತಾ ಸದ್ದಾ. ವಂಸೋತಿ ಅನ್ವಯೋ. ಸೋಯೇವ ಗಾವಂ ಸಜಾತಿ ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಜಾತಿವಿನಿವತ್ತನಂ ಸಕಟಾದಿವಚನಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ-‘ಗೋತ್ತಂ ವಂಸೋ’ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಗೋತ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾದಯೋ ಗೋತ್ತಾದಯೋತಿ ಸೇಸೋ. ಕೇತೇ ಗೋತ್ತಾದಯೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಞ್ಞಾಕಾರಿನೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ವಚ್ಛಾದಯೋ ನತ್ತಾದಿನೋ ಅಪಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ತದಪಚ್ಚಾದಿ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ನತ್ತಾದಿನೋ’ಚ್ಚಾದಿ.
೩. ಕತ್ತಿ
ಘಪಸಞ್ಞನ್ತಾವೇತ್ಥ ಭೀಯ್ಯೋ ಕತ್ತಿಕಾದಯೋತಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಯದಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ಪಣ್ಹಿಆದಯೋ ಕೇಚಿಯೇವ ಕತ್ತಿಕಾದೀಸು ಅನ್ತೋಗಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಏತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ. ವಿನತಾ ಸುಪಣ್ಣಮಾತಾ, ತೇಹೀತಿ ವಿಧವಾದೀಹಿ. ವಿಧವಾದಿಗಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಬನ್ಧಕ’ಚ್ಚಾದಿ. ವಿಗತೋ ಧವೋ ಪತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಧವಾ, ಬನ್ಧಕೀ ಅಭಿಸಾರಿಣೀ.
೪. ಣ್ಯದಿ
ಯಸ್ಸ ಚ ಚವಗ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕೇವಲಂ ಗಗ್ಗ್ಯೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಸತ್ಥಾಗತಗಗ್ಗಾದಿಗಣೇಕದೇಸಭೂತಕುಣ್ಡನೀಸದ್ದತೋಪಿ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋತಿ ಮುದಾಹರನ್ತೋ ಸೋ ಗಗ್ಗಾದಿಗಣೋಪ್ಯತ್ರಾಭ್ಯುಪಗತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಗಗ್ಗಾದಿಕೇಪಿ ಪರಸತ್ಥಪಠಿತೇ ಯೋಯೋ ಪಯೋಗೋ ಆಗಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ ವಚ್ಛೋ ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸೋಚ್ಚಾದಿ. ಸೋಪೀಹ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಗಗ್ಗಾದಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಗಗ್ಗಾದೀತಿ ಗಗ್ಗಾದಿ ಅಯಂ. ಗೋತ್ತಸ್ಸ ಗಗ್ಗವಂಸಸ್ಸ ಆದಿಭೂತೇನ ಗಗ್ಗೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋ ಗಣೋ ಗೋತ್ತಾದಿಗಣೋ, ತೇನ ಗಗ್ಗೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ, ತಸ್ಸತ್ವಪಚ್ಚಂ ಗಗ್ಗೀತಿ ಭವತಿ. ಪಪುತ್ತಾದೋವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಗಗ್ಗಸ್ಸಾಪಚ್ಚಂ ಗಗ್ಗಿಚ್ಚೇವ ಯಥಾಸಿಯಾತಿ.
೫. ಆಣಿ
ಪಕತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಮಾಗಧಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ನಾಮಸ್ಮಾ’’ತಿ ವಾ ಪಕತಸ್ಸ. ಆತಿ ನಾಮವಿಸೇಸನೇಸತಿ ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತದನ್ತ ವಿಧಿನಾ ಅಕಾರನ್ತೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ-‘ವಿಸೇಸನೇನ ಚಾ’ತಿಆದಿ. ಅನನ್ತರಮಪಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
೬. ರಾಜ
ಪಚ್ಚಯನ್ತೇನಾತಿ ರಾಜಞ್ಞೋತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತೇನ. ರಾಜಞ್ಞೋತೀಮಸ್ಸತ್ಥೋ ಖತ್ತಿಯಜಾತೀತಿ, ರಾಜಞ್ಞಜಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಞ್ಞೋ ಅಪಚ್ಚಂ ರಾಜಾಪಚ್ಚಂ.
೮. ಮನು
ಸಮುದಾಯೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತಸಮುದಾಯೇನ, ಜಾತಿಯನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯಂ. ಜಾತಿಸದ್ದಾಏತೇತಿ ಇದಂ ಮನುಸ್ಸೋ ಮಾನುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಾಭಾವೇ ಹೇತುವಚನಂ. ಅಪಚ್ಚತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಚ ಇದಂ ವಿಸುಂ ಮನುಸ್ಸಮಾನುಸ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಣೋವಾತಿ ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ‘‘ಣೋ ವಾಪಚ್ಚೇ’’ತಿ (೪-೧) ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೋವ. ನ ಜಾತೀತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ.
೯. ಜನ
ರಾಜಸಮ್ಬನ್ಧೇತಿ ರಞ್ಞೇತಿ ವುತ್ತರಾಜಸಮ್ಬನ್ಧೇ. ಪಞ್ಚಾಲಾನಂ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಅಪಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಚಾಲಾನಂ ಜನಪದಾನಂ ರಾಜಾತಿ ವಾ ಏವಮೇತ್ಥ ವಿ(ಭಾಗೋ) ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಓಕ್ಕಾಕಾನಂ ಅಪಚ್ಚಂ ರಾಜಾ ವಾ ಓಕ್ಕಾಕೋ.
೧೧. ಣರಾ
ಸಾಮಞ್ಞೇನ ರತ್ತಸದ್ದಸ್ಸಾತ್ಥಮಾಹ- ‘ಕುಙ್ಕುಮಾದಿನಾ’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘ರಾಗೋ ಕುಸುಮ್ಭಾದೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕುಸುಮ್ಭಾದಿನಾತಿ (ವುತ್ತಂ) ಸಿಯಾ, ರಞ್ಜಿ ಅಯ ಮತ್ಥಿ ಅಭಿಸಙ್ಗೇ‘ಭೋಜನೇ ರತ್ತೋ’ತಿ. ಅತ್ಥಿ ವಣ್ಣವಿಸೇಸೇ ‘ರತ್ತೋಗೋ’ತಿ, ಲೋಹಿತೋತ್ಯತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಿ ಸುಕ್ಕಸಜ ವಣ್ಣನ್ತರಾಪಾದನೇ‘ರತ್ತೋ ಪಟೋ’ತಿ. ಇಹ ತು ತತಿಯೇ-ತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ- ‘ವಣ್ಣನ್ತರಮಾಪಾದಿತ’ನ್ತಿ. ರಾಗಾತಿ.
ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಚಾಚರಿಯಾನ ಮುಪದೇಸತೋ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ (ಚರಿಯ) ಪಾರಮ್ಪರಿಯಾವಗಮ್ಯತೇ, ರಾಗಾತಿ ಕಸಾವ ಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ. ತೇನಾತಿ ಪಟಸ್ಸ ರತ್ತಭಾವೇ ರಾಗಸ್ಸ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ರತ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ, ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾಯಂ ಕಸಾ ವತ್ಥತೋ ಭವತ್ಯಸಮ್ಭವಾ, ತೇನ ಸುತ್ತೇ ರಾಗಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತಬ್ಬಾಚಕಾ ಕಸಾವಸದ್ದಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ರಾಗಾತಿ ಪನ ತೇನಾತಿ ರಾಗಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ತಬ್ಭಾವೇನಾ [ತಬ್ಬಾವಕಭಾವೇನಾ-ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ] ತ್ಥೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಬ್ಬಾಚಕಾ ಚ ಹೋನ್ತೋ‘ತೇನ ರತ್ತ’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಹೋತೀತಿ ಕಸಾವೇನ ರತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ರಾಗವಾಚಿನೋ ತತಿಯನ್ತತ್ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ‘ಣ ರಾಗಾ ತೇನ ರತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ- ‘ರಾಗವಾಚಿತತಿಯನ್ತತೋ’ತಿ. ಸುತ್ತೇ ಪನ ರಾಗೇನ ರತ್ತನ್ತೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ರಾಗಾ ರಾಗವಾಚೀಸದ್ದಾ ತತಿಯನ್ತಾ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಧಾನತೋತಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಕಥನತೋ. ವಿನಾಪಿ ತೇನಾತಿ ತಂಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾಪಿ.
೧೨. ನಕ್ಖ
ತತಿಯನ್ತತೋ ವಿಜ್ಝತ್ಥಂ ತೇನಾತಿ ಅನುವತ್ತತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸುತ್ತೇ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಇನ್ದುಯುತ್ತೇನ ನಕ್ಖತ್ತೇನ ಲಕ್ಖಿತೋ ಚೇ ಕಾಲೋ, ತದಾ ತೇನ ಲಕ್ಖಿತೇ ಕಾಲೇತ್ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತತಿಯನ್ತತೋ ನಕ್ಖತ್ತಾ ಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸುತ್ತವಿವರಣೇ ತು ತಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿಕಮಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾತ್ಯನುವುತ್ತಿಯಾ ತತಿಯನ್ತತೋತಿ ಲಬ್ಭತಿ ನಕ್ಖತ್ತೇನಾತಿ ಸುತತ್ತಾತಿ, ಕಾಲೇತಿ ಪನ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸತೋ ಣಪ್ಪಚ್ಚಯಾಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಕಾಲೋ ಆಧಾರೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘ಲಕ್ಖಿತೇ ಕಾಲೇ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿಸೇಸ್ಸಗತವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಚಾರಿತಾಯ ವಿಸೇಸನ ಗತಾ ಚ (ವಿಚಾರಿತಾ) ನಾಮಾತಿ ಆಹ- ‘ನಕ್ಖತ್ತೇನೇ’ತಿಚ್ಚಾದಿ, ಇಹ ಕೇಚಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿರಿಯಾಸಭಾವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಅಪರೇ ತು ದಬ್ಬಸಭಾವಂ ನಿಚ್ಚಂ. ತಸ್ಸೋ ಭಯಸ್ಸಪಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಚನ್ದಯುತ್ತೇನ ಫುಸ್ಸಾದಿನಾ ಲಕ್ಖಿಯಭಾವಾ ಲಕ್ಖಣೇ ತತಿಯಾ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಕಿರಿಯಾ ರೂಪೋ ಕಾಲೋ’ಚ್ಚಾದಿ.
ವಿಸೇಸಾವಸಾಯೋತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾವಧಾರಣತ್ಥಮೇವ ಹಿ ‘ಫುಸ್ಸೀ ರತ್ತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಲೋಕೇ ಪಯುಜ್ಜತೇ. ಗುರುನಾತಿ ಏತ್ಥ ಗುರು ಜೀವೋ, ನ ನಕ್ಖತ್ತಂ, ಚನ್ದಯುತ್ತತಾ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿ… ಚನ್ದಯುತ್ತೇನ ಗುರುನಾ ರತ್ತಿಯಾ ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ. ಕತ್ತಿಕಾಯ ಲಕ್ಖಿತೋ ಮುಹುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚನ್ದಂ ವಿನಾ ಕತ್ತಿಕಾಯ ತು ಕೇವಲಾಯ ಮುಹುತ್ತೋ ಕಾಲೋ ಲಕ್ಖಿತೋ ‘ಕತ್ತಿಕಾ ಮುಹುತ್ತೋ’ತಿ. ಫುಸ್ಸೇನ ಲಕ್ಖಿತಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಏತ್ಥ ಫುಸ್ಸೇನಿನ್ದುಯುತ್ತೇನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಲಕ್ಖಿತಾ ನ ಕಾಲೋ ಫುಸ್ಸೋತಿ. ನಕ್ಖತ್ತಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ರತ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಾಪರಾಮಾಸೇನ ನಕ್ಖತ್ತವಾಚಿತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಲೋಪಂ ವಿಧಾಯ ಪುನ ಅಞ್ಞೇನ ಸುತ್ತೇನ ಯುತ್ತಾತಿ ದೇಸವಿಧಾನೇನ ಸಕಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾಯುತ್ತೇಹಿ-ಟ್ಠಮಭಿಧಾನಂ ಪರೇಹಿ, ತದಾಹ- ‘ಅಹೋ ರತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿ.
ರತ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಾಪರಾಮಾಸೇನಾತಿ ಫುಸ್ಸೀ ರತ್ತಿ ಫುಸ್ಸೋ ಅಹೋತಿ ಏವಂ ರತ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಪರಾಮಾಸೇನ ಅಸಮ್ಮಸ್ಸೇನ ಅಗ್ಗಹಣೇನ. ಸಕಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾಯುತ್ತೇನಾತಿ ಫುಸ್ಸಕತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಯಂಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಾಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ, ಅತ್ತನಿಯೇಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ತಾಹಿತಾಹಿ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ ಯುತ್ತೇನ ನಕ್ಖತ್ತಸದ್ದೇನ. ನ ತದುಪಲಕ್ಖಿತೋ ಕಾಲೋತಿ ಕತ್ತಿಕಾ ಸದ್ದೋಬಹುವಚನನ್ತೋ ಬಹುತಾರಕತ್ತಾ ಕತ್ತಿಕಾಯ, ತಾಯಕತ್ತಿಕಾಯ ಲಕ್ಖಿತೋಕಾಲೋಪರೇಹಿವಿಯ ನ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ತದುಪಲಕ್ಖಿತಸ್ಸಕಾಲಸ್ಸೇವಕತ್ತಿಕಾಸದ್ದೇನಾಭಿಧಾನೇ ಕೋ ದೋಸೋ ಯೇ ನೇವಮುಚ್ಚತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅಜ್ಜೇತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇಮಿನಾ ಚ ಪರಮತೇ ದೋಸೋ ಉಬ್ಭಾವಿತೋ, ತದತ್ಥತ್ತೇ ಸತೀತಿ ತದುಪಲಕ್ಖಿತಕಾಲತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ.
ಸತ್ತಮೀ ಸಿಯಾತಿ ನಕ್ಖತ್ತಸದ್ದಾ ತದ್ಧಿತಲೋಪನ್ತಾ ಫುಸ್ಸೇನ ಪಾಯಸಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಫುಸ್ಸೇ ಪಾಯಸಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾ’ತ್ಯಾದೋ ಆಧೇಯ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ ಸಿಯಾ ಸತ್ತಮೀ, ಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಧೀಯತಿ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ, ತತೋ ‘ಅಜ್ಜಕತ್ತಿಕಾ’ತೇತ್ಥಾಪ್ಯಾಧೇಯ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ ಸತ್ತಮೀ ಸಿಯಾ ಲೋಪನ್ತತ್ತಾ ‘ಅಜ್ಜಕತ್ತಿಕಾಸೂ’ತಿ, ನ ಪಠಮಾ. ಪಠಮಾಯೇವ ಪನಾಯಂ ಪಯೋಗೋ ‘ಅಜ್ಜಕತ್ತಿಕಾ,ತಿ. ಅಜ್ಜೇತ್ಯಧಿಕರಣಪ್ಪಧಾನೋ ಅಹೋರತ್ತಕಾಲವಾಚೀ ಸದ್ದೋ, ಕತ್ತಿಕಾಸದ್ದೋಪಿ ತದ್ಧಿತಲೋಪೇನ ತಕ್ಕಾಲಾಭಿಧಾಯಕೋ, ತತೋ ಯೇವಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾ ಕತ್ತಿಕಾಯೋಪ್ಯಧಿಕರಣಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ, ತಞ್ಚ ನ ವಿನಾಧೇಯ್ಯೇನ ಹೋತೀತ್ಯಾಧೇಯ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾಯಂ ತೇಸು ಸತ್ತಮೀಯೇವ ಸಿಯಾ, ನ ಪಠಮಾ (ಉಪ) ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅತ್ತನೋದಾನಿ ದಸ್ಸನೇ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಪಠಮಾಯೇವೋಪಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಚನ್ದೇ ಪನೂಪಚಾರೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಾಧೇಯ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾಚ್ಚನೇನ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಪ್ಪಸಙ್ಗಮಾಹ. ಏವಞ್ಚರಹಿ ವಚನಮನ್ತರೇನ ಪರೇಸಂ ವಿಯ ಸತ್ತಮೀವಿಧಾಯಕಂ ಕಥಂ ಕತ್ತಿಕಾಯ ಜಾತೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತಮ್ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಕತ್ತಿಕಾಯ ಜಾತೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ಬಹುವಚನನ್ತತ್ತೇಪಿ ಕತ್ತಿಕಾಯ ಜಾತಿಯಮೇಕ ವಚನನ್ತಂ. ಪಕಾರನ್ತರಮಾಹ- ‘ಲೋಪೋತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಲೋಪೇನಾತಿ ಕತ್ತಿಕಾಹಿ ಇನ್ದುಯುತ್ತಾಹಿ ಲಕ್ಖಿತೋ ಕಾಲೋತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಕತಣಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲೋಪೇನ.
೧೩. ಸಾಸ್ಸ
ಸೇತಿ ಪಠಮನ್ತಾತಿ ಸಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಪಠಮನ್ತಾ, ಯಂ ಪಠಮನ್ತನ್ತಿ ಸಾಚೇತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಪಠಮನ್ತಮಾಹ. ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ ದೇವತಾಪುಣ್ಣಮಾಸಿತ್ತಭಾವತೋ ತದತ್ಥಮಭೇದೇನಾಹ- ‘ಸಾ’ತಿ. ಕಾ ಸಾ ದೇವತಾಚ್ಚಾಹ- ‘ಲೋಕಪ್ಪಸಿದ್ಧಾಯೇವ ದೇವತಾ’ತಿ. ಯಾಗಸಮ್ಪದಾನಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ದೇವತಾತಿ ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಯಾಗಸ್ಸ ಯಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪುರೋಡಾಸಾದಿನೋ ಸಮ್ಪದಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪಿನ್ದಾದಿ ಲೋಕೇ ದೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುರೋಡಾಸಾದಿನೋ ದೇವತಾ ಸಾಮೀತಿ ಪಸಿದ್ಧನ್ತ್ಯತ್ಥೋ, ಇನ್ದೋ ದೇವತಾ ಅಸ್ಸ ಇನ್ದಂ, ಆದಿಚ್ಚೋ ದೇವತಾ ಅಸ್ಸ ಆದಿಚ್ಚಂ, ಹವಿ ಪುರೋಡಾಸಾದಿ ಯಾಗದಬ್ಬಂ.
ಮನ್ತಥೋಮನೀಯಮ್ಪಿ ದೇವತಾತಿ ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಯೇನ ಮನ್ಥೇನ ಯೋ ಥೂಯತೇ ಸೋ ತಸ್ಸ ಮನ್ತಸ್ಸ ದೇವತಾ ಸಾಮೀತಿ ಲೋಕೇ ಪಸಿದ್ಧನ್ತ್ಯತ್ಥೋ ಮಹಿನ್ದೋ ಯಮೋ ವರುಣೋ ದೇವತಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ವುತ್ತನಯ ಮೇವಾತಿ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತೇನಿನ್ದುಯುತ್ತೇನ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಜಾತ್ಯೇಕವಚನಂ ಮಘಾಯಾತಿ, ತಾರಕರೂಪಾನಮ್ಪನ ಬಹುತ್ತಾ ಮಘಾಸದ್ದೋ ಬಹುವಚನನ್ತೋ. ಪಾಣಿನೀಯಾ ‘‘ಸಾಸ್ಮಿಂ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ’’ನ್ತಿ (೪-೨-೨೧) ಸುತ್ತಯಿತ್ವಾ ಫುಸ್ಸೀ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀ ಅಸ್ಮಿಂ ಫುಸ್ಸೋ ಮಾಸೋ ಫುಸ್ಸೋ ಅದ್ಧಮಾಸೋ ಫುಸ್ಸೋ ಸಂವಚ್ಛರೋತಿ ಸಞ್ಞಾಯಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಫುಸ್ಸೀ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀ ಅಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚದಸರತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಭತಕಮಾಸೇ ಚ ತದ್ಧಿತೋ ನ ಭವತಿ. ಇಧ ಪನ ‘ಸಞ್ಞಾಯ’ನ್ತಿ ವಚನಾಭಾವೇ ಭತಕಮಾಸೇಪಿ ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೇ ಭವತೀತ್ಯಾಸಙ್ಕ ವಿರಚಯತಿ ‘ಭತಕಮಾಸೇಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪುಣ್ಣೋ ಮಾ ಇಚ್ಚತ್ರ ಮಾಸದ್ದೋ ಚನ್ದಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ- ‘ಮಾಸದ್ದೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪುಣ್ಣೋ ಮಾ ಅಸ್ಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಣ್ಣೋ ಮಾ ಅಸ್ಸನ್ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಚನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಫುಟೀಕರಣಾಯ ವುತ್ತಂ- ‘ಸೋ ಪುಣ್ಣೋ ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸನ್ತಿ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ. ಸಾಪುಣ್ಣಮಾಸೀ, ಭತಕಸ್ಸ ಭತಿಯಾ ಕಮ್ಮಕಾರಕಸ್ಸ ಯೋ ತಿಂಸತಿ ರತ್ತೋ ಮಾಸೋ ಪರಿಬ್ಬಯನಿಯಮಿತೋ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಯಸ್ಸಞ್ಚತಿಥೀಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಪಟಿಪದಾದಿಮಾಹ. ಅತೋಏವ ಚ ನಿಪಾತನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಾವ ನಿಪಾತನಾ, ತೇನೇವಾಹ- ‘ಸುತ್ತೇ ವಚನಮೇವ ನಿಪಾತನ’ನ್ತಿ. ಮಾಸಸುತಿಯಾಚ್ಚಾದೋ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇಪಿ ‘ಸಾಸ್ಸ ದೇವತಾ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀ’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನೇಪಿ ಸೋಯೇವ ಪುಣ್ಣಮಾಸೀಸದ್ದೇ ಸೂಯಮಾನೋ ಮಾಸೋಯೇವ ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಪಞ್ಚದಸರತ್ತಾದೋತಿ ಪರೇಸಂ ಸಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಪಞ್ಚದಸರತ್ತಾದೋ. ಅಥ ಅದ್ಧಮಾಸಸಂವಚ್ಛರಾನಮ್ಪಿ ಉದಾಹರಣತ್ತೇ ನೋಪಞ್ಞಾಸೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ಕತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಅದ್ಧಮಾಸಸಂವಚ್ಛರಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಏವಮ್ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಅದ್ಧಮಾಸಸಂವಚ್ಛರಾನಂ ನ ಪಚ್ಚಯೇನೋಜುಕಮಭಿಧಾನಮಪಿ ತು ಸಂವಚ್ಛರೇಪಿ ಫುಸ್ಸಾದಿಮಾಸಸಮ್ಭವಾಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಫುಸ್ಸೇನ ಮಾಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಫುಸ್ಸೋತ್ಯುಪಚಾರೀಯತೇ, ಯಥಾ ಚ ಫುಸ್ಸಾದಿಮಾಸಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಅದ್ಧಮಾಸೋ ಫುಸ್ಸೋ ಅದ್ಧಮಾಸೋತ್ಯುಪಚಾರೀಯತೇ, ನ ಪನೋಜುಕನ್ತಿ ತೇಸಮುದಾಹರಣತ್ತೇ ನಾನುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ.
೧೪. ತಮ
ನಾಕಡ್ಢನತ್ಥೋತಿ ಣಸ್ಸಾಕಡ್ಢನತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ. ಯದ್ಯಾಕಡ್ಢನತ್ಥೋ ಅಸ್ಸ, ತದಾ ಚಾನುಕಡ್ಢಿತಂ ನೋತ್ತರತ್ರಾನುಕಡ್ಢೇಯ್ಯಾತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ಕೋಚಿಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇತೋ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆನೇತಬ್ಬಂ. ತದಾ ದೇಸಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತದಾದೇಸಾ ತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ. ಕತಯಾದೇಸಸ್ಸಾಪೀತಿ ಕತೋ ಯಾದೇಸೋ ಯಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕತಯಾದೇಸಸ್ಸಾಪೀತಿ. ಇಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಯಾದೇಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಇಕಾರಸ್ಸ, ಇಮಿನಾ ಚಾದೇಸಾದೇಸೀನಮಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಸದ್ದೇ ನೇಕೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಿದ್ಧೇತಿ ಏವಮಞ್ಞತೇ- ‘‘ಯಥಾ’ತೇನ ಕತಂಕೀತ’ (೪-೨೯) ನ್ತ್ಯಾದಿಸುತ್ತೇ ಏಕೋವ ತಸದ್ದೋ ಬಹೂಹಿ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝತೇ, ತಥಿಹಾಪಿ ಏಕಮೇವ ತಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ‘ತಮಧೀತೇ ತಂಜಾನಾತೀ’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಜ್ಝತೇ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಮೇತದತ್ಥೇನ ದ್ವಿತಗ್ಗಹಣೇನೇ’’ತಿ. ದ್ವಿತಗ್ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನತ್ತಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಜಾನನಿಚ್ಚಾದಿನಾಧಿಪ್ಪಾಯಮಾವೀಕತ್ವಾ ದ್ವಿತಗ್ಗಹಣಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪದತ್ಥಮಾಹ.
ತತ್ಥ-‘ಯೋ ಯಮಧೀತೇ ಜಾನಾತಿ ಚಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿತಗ್ಗಹಣಾಭಾವೇ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾವಯವಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಚಯಪ್ಪಸಙ್ಗಮಾಹ. ಸಮುಚ್ಚಯೇ ಸತಿ(ಯೋ) ಯಮಧೀತೇ ಜಾನಾತಿ ಚ, ತತ್ಥೇವ ಸಿಯಾ, ಯೋ ಪನಾಧೀತೇ ಕೇವಲಂ, ನ (ಜಾನಾತಿ) ತತ್ಥ ನ ಸಿಯಾತಿ ಬೋಧಯಿತುಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಮಾಹ‘ನ ಪಚ್ಚೇಕಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇ’ತಿ. ಯಥಾ ‘‘ತೇನ ಕಥಂ ಕೀತ’’ಮಿಚ್ಚಾದೋ ‘‘ತೇನ ಜಿತಂ ಜಯತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭವತಿ ಏವಮ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಯೀತಿ ಯಥೇಚ್ಚಾದಿ ಕಸ್ಸಾತ್ಥೋ. ‘ತೇನ ಕತಂ ಕೀತ’’ಮಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಜಿತಂ ಜಯತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇಕದೇಸವಚನಮತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿ ತಥಾ ವುತ್ತೇ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಜಿತಮಿಚ್ಚಾದೋ ಜಯನಾದಿಕಾ ಕಿರಿಯಾನೇ ಕದಬ್ಬಸಮವಾಯಿತ್ತೇನ ಪಸಿದ್ಧಾತಿ ಯುತ್ತೋ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನೇವಮಜ್ಝೇನ ವೇದನಾ ಪ್ಯೇಕದಬ್ಬಸಮವಾಯಿತ್ತಾಭಿಯ್ಯೋತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ಇದಾನಿ ದುತಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಜಾನನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ನಿಮಿತ್ತ ಮಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಬೋಧಕಾರಣಂ ಮುಹುತ್ತೋ ಕತ್ತಿಕಾದಿ, ಉಪ್ಪಾತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಸೂಚಕಂ ಪಥವಿಸಮುದ್ದಾದೀನಂ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾಞ್ಞತತ್ತಗಮನಂ. ಜಾನನಸಾಮಞ್ಞೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಜಾನನ ಸಾಮಞ್ಞೇ. ‘ಯಥಾವುತ್ತಜಾನನಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇನ ವಿಸಯತ್ತೇ ಹೇತುಮಾಹ- ‘ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತಸದ್ದೇನ ಅಧೀಯಮಾನಪರಾಮಸತೋ’ತಿ. ತತಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಯತೋ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಯತೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ವಿಧಿನಾ ಅಜ್ಝೇನ ಞಾತು ಅಭಿಧಾನಮ್ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ಅಜ್ಝೇತುಞಾತೂಸುತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಪಸಿದ್ಧಿವಿಸಯೋ ಹೋತಿ ತಸದ್ದೋ, ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾಯಂ ಪಕ್ಕನ್ತವಿಸಯೋ ತಥಾ ಪಸಿದ್ಧವಿಸಯೋ ಅನುಭೂತವಿಸಯೋ ಚ ತಂಸದ್ದೋ ಯಂ ಸದ್ದಂ ನಾ ಪೇಕ್ಖತೇ’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಸಿದ್ಧಿವಿಸಯೇನ ತಸದ್ದೇನ ಪುಥಗೇವ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉಪಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ದ್ವಿತಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥತ್ತಯೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ತು ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸವಿಸಯೋ ವಿಸೇಸೋ ತತೋವಾತ್ಥಿಕೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
೧೫. ತಸ್ಸ
ವಿಸಯಸದ್ದೋ ಗಾಮಸಮುದಾಯೇಪಿ ವತ್ತತೇ, ಗಾಮಸಮುದಾಯೋ ಚ ನಾಮ ದೇಸೋಯೇವ, ತೇನಾಹ ವಿಸಯೋಪಿ ಗಾಮಸಮುದಾಯತ್ತಾ ದೇಸೋಯೇವಾ’ತಿ, ಇಮಿನಾ ವಿಸಯದೇಸಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮಾಹ. ವಸಾತಿ ದೇಸವಾಸಿನೋ ವಸಾತಯೋ, ಅನುವಾಕೋ ಗನ್ಥವಿಸೇಸೋ.
೧೬. ನಿವಾ
ತನ್ನಾಮೇಚ್ಚಾದಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ನಿವಾಸೇಯೇವ, ಅಥಖೋ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಚ್ಚಯನ್ತಂ ಸೇಬ್ಬಾದಿ. ದೇಸನಾಮಮ್ಭವತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ಥೇಸೂತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತೇನಾಹ-‘ನಿವಾಸಾದೋ ವಿಧೀ’ತಿ. ನಿವಾಸಾದೋತಿ ನಿವಾಸ ಅದೂರಭವನಿಬ್ಬತ್ತಅತ್ಥಿಅತ್ಥೇಸು. ಸಂಹಿತನಾಮಂ ನಾಮ ಲೋಕಿಯಸದ್ದವೋ ಹಾರಾಪ್ಪಸಙ್ಗಮಞ್ಞಸದ್ದವೋಹಾರೇನುಪಾತ್ತನಾಮಂ.
೧೭. ಅದೂ
ನಗರಮ್ಪಿ ದೇಸೋಯೇವಾತಿ ಆಹ- ‘ಅದೂರಭವ’ನ್ತಿ.
೧೮. ತೇನ
ಯಥಾಯೋಗತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಯಥಾಯೋಗಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ.
೧೯. ತಮಿ
ಪಚ್ಚಯನ್ತನಾಮೇತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತನಾಮಂ ಯಸ್ಸ ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ದೇಸಸ್ಸ ಹಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಾಞ್ಞಸ್ಸೇತಿ ಭೂಮಾದಿವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥಯುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯನ್ತನಾಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬದರಾ ಬಬ್ಬಜಾ ಅಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಸನ್ತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೨೧. ಅಜ್ಜಾ
ಹೀಯ್ಯತ್ತನೋತಿ ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧೩೪) ದ್ವಿತ್ತಂ.
೨೩. ಅಮಾ
ಅಮಾಸಹ ಭವೋ ಅಮಚ್ಚೋ.
೨೪. ಮಜ್ಝಾ
ಮಜ್ಝೇ ಭವೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಅನ್ತೇ ಭವೋ ಅನ್ತಿಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.
೨೫. ಕಣ
ಮಗಧೇಸು ಅರಞ್ಞೇ ಗಙ್ಗಾಯಂ ಪಬ್ಬತೇ ವನೇ ಕುಲೇ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಚಮ್ಪಾಯಂ ಮಿಥಿಲಾಯಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (೪-೧೨೦) ಏಯ್ಯಕೋತಿ ಸೇಸೋ. ಪಚ್ಚಯನ್ತರದಸ್ಸನೇ ಸತಿ ಇಮಿನಾವ ಸುತ್ತೇನ ಇತೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸೇಸೋ, ಗಾಮೇ ಭವೋ ಉದರೇ ಭವೋ ಪಞ್ಚಾಲೇಸು ಭವೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖೇ ಭವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೨೬. ಣಿಕೋ
ಸರದೇ ಭವೋ, ಭವಾ ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೨೭. ತಮಸ್ಸ
ಸಿಪ್ಪಸದ್ದತ್ಥಮಾಹ-‘ಲೋಸಲ್ಲ’ನ್ತಿ. ತಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜಯತಿ ‘ಕಿರಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕರಣಂ ಕಿರಿಯಾ ವಾದನಾದಿಕಸ್ಸ ಅಭ್ಯಾಸೋ, ಸೋ ಪುಬ್ಬೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ, ವೀಣಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ಕಿಮುಚ್ಚತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ವೀಣಾದಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ದಬ್ಬಂ ತಂತಂಸಮುದಾಯರೂಪಂ. ಸಿಪ್ಪಞ್ಚಾತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ’ತಿ. ವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಜಾನನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ವೀಣಾದಿಸದ್ದಾ ದಬ್ಬತ್ಥವುತ್ತಿನೋ ವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸಞ್ಚ ಸಿಪ್ಪಮುಪಚಾರೇನ ವದನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ. ಸಾಯೇವೇತಿ ಅಭ್ಯಾಸಿತಬ್ಬಾ ಜಾನನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭೂತಾ ವಾದನಕಿರಿಯಾ, ವಿಸೇಸೇತುಂ ಯುತ್ತಾ ವೀಣಾದಿಸದ್ದೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ಯುತ್ತತಾ ಚೇತ್ಥ… ವೀಣಾದಿವಾದನವಸೇನ ಸಿಪ್ಪಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ, ಕಥಂ ವೀಣಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ದಬ್ಬವುತ್ತೀತಿ ವಾದನಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ- ‘ವೀಣಾದಿ ವಿಸಯತ್ತಾ’ತಿ, ವಾದನವುತ್ತಿವೀಣಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಿಪ್ಪವುತ್ತಿತ್ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸೋ ಪಮಾವಸೇನ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ವೀಣಾದಿವಾದನನ್ತಿ ಯಥೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವುತ್ತಮೇವ ಫುಟಯನ್ತೋ ವುತ್ತಿಗನ್ಥಸ್ಸ ಮುಖಂ ವಿವರೀಯತಿ ‘ಕಿರಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಕಿರಿಯಾತ್ಯಾಸಪುಬ್ಬಕಂ ಞಾಣಕ್ಖಮಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ವಾದನಕಿರಿಯಾ ವಿಸಯತ್ತಾ ವೀಣಾವಾದನಮಿಚ್ಚನೇನ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಮುದಙ್ಗಂ ಮುದಙ್ಗವಾದನಂ ಸಿಪ್ಪಮಸ್ಸ, ವಂಸೋ ಸಿಪ್ಪಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಸೀಲಮದ್ದಬ್ಬಂ ಕಥಂ ಪಂಸುಕೂಲಾದಿ(ನೋ) ಸೀಲತ್ಥಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇನಾಭಿಧಾನನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ಪಂಸುಕೂಲಾದಿಧಾರಣ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ತಞ್ಚ ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ. ಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾಯಾತಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ದ್ವಾದಸವಿಧಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ. ಅನುವಿಧೀಯಮಾನಂ ಕರೀಯಮಾನಂ. ಫಲನಿರಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಧ ಲೋಕೇ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಪಣಿಧಾಯ ಪಂಸುಕೂಲ ಧಾರಣಾದಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸೀಲಂ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ಸೇವನಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಾದಿಧಾರಣಂ ಪಂಸುಕೂಲಾದಿವಿಸಯನ್ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಾದಿಸದ್ದೇನೋಪಚಾರೇನಾಭಿಧೀಯತೇ, ಸೀಲಂ ಪಂಸುಕೂಲಧಾರಣವಿಸಯನ್ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಾದಿ ಸದ್ದೇನೋಪಚಾರೇನೋಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ತಿಚೀವರಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ ತೇಸಂ ಗುಳೋ ಪಣ್ಯಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ ತೋಮರಂ, ಮುಗ್ಗರೋ ಪಹರಣಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಉಪಧೀಯತ್ಯುಪರಿಆಧೀಯತೀತಿ ರಥಙ್ಗಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಾಮಕ್ಖನ್ಧಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ವಾ ಉಪಧಿ ಉಪದಧಾತಿ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂವಾತಿ ಕತ್ವಾ.
೨೮. ತಂಹನ್ತಿ
ಬಹುಮ್ಹಿ ಭೂತಾನಗತೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾಲಾನಮವಿವಚ್ಛಿತತ್ತಾ’ತಿ, ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾಯ ಏಕಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ವುತ್ತಮಾನಕಾ ಲಸ್ಸೇವ ಚ ವತ್ತುಮನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ತದುಪಾದಾನನ್ತೂತಿ ತೇಸಮೇಕವಚನಾದೀನಮುಪಾದಾನನ್ತು. ತಂ ನಾನನ್ತರೀಯ ಕತ್ತಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ತೇಸಂ ವಚನಕಾಲನ್ತರಾನಮವಿನಾಭಾವಿತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹನ್ತಿಚ್ಚಾದಿತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಕಥಂ ಣಾದೀನಂ ತದತ್ಥೇ ಜಾಯಮಾನಾನಂ ಸಾಧನಪ್ಪಧಾನತ್ತ ಮಿಚ್ಚತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ ‘ಸಭಾವತೋ’ತಿ. ಮೀನೇ ಹನ್ತೀತಿ ಮೇನಿಕೋ. ಅಜಿವ್ಹಾ ಅನಿಮಿಸಾ ಚ ಮಚ್ಛಾ, ದಿಟ್ಠೋವ ಸನ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋತಿ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ, ಫಲಧಮ್ಮೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಸಕದಾಗಾಮಿವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ದಿಸ್ಸಮಾನೋವ ವಟ್ಟಭಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ.
ವಟ್ಟಭಯನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತಂ ತಿವಿಧವಟ್ಟಭಯಂ. ವಿಧಾನ ವಚನನ್ತಿ ಅಪ್ಪತ್ತೇ-ತ್ಥೇ ನಿಯೋಗಸಙ್ಖಾತವಿಧಿನೋ ಪಕಾಸತಂ ಏಹಿಪಸ್ಸ ವಚನಂ. ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಲವಿರಹೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ. ಅಮನುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕದಾಚಿ ಸಪ್ಪಯೋಜನಂ ಯಥಾಸಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ನನು ಚ ಏಹಿಪಸ್ಸಾತಿ ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ನೇತೇತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಪ್ಪೋತಿ, ತಥಾಹಿ ಪಾಟಿಪದಿಕತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನಮ್ಪಟಿಪಾದಿತಂ, ನ ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತತೋ ನಾಪಿ ವಾಕ್ಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಮೇಹಿಪಸ್ಸಿಕೋತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ-‘ಏಹಿಪಸ್ಸಸದ್ದೋಚಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಪದಸಮುದಾಯಸ್ಸಾನುಕರಣೋತಿ ಪದಸಮೂಹಸ್ಸ ಅನುಕರಣಭೂತೋ ಏಕೋ ಏಹಿಪಸ್ಸಸದ್ದೋ. ಅಥವಾ ಏಹಿ ಆಗಚ್ಛ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಅಪ್ಪತ್ತೇ-ತ್ಥೇ ನಿಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಧಿ, ತಬ್ಬಾಚಕೋ ಯನ್ನಿಪಾತೋ ಏಹಿಪಸ್ಸಾತಿ, ಏಹಿಪಸ್ಸವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ, ಅಥವಾ ಏಹಿಚ್ಚೇವ ನಿಪಾತೋ, ದಸ್ಸನಂ ಞಾಪನಂ ಪಸ್ಸೋ, ಏಹೀತಿ ಪಸ್ಸೋ ಞಾಪನಂ ಏಹಿಪಸ್ಸೋ, ಏಹಿಪಸ್ಸಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ.
೨೯. ತೇನ
ಏಕೀಭಾವೋತಿ ಮುಗ್ಗೇಹಿ ಸಂಸಟ್ಠಾನಂ ಮಾಸಾನಮಿವ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವೋ. ಏಸೋತಿ ಸಂಸಗ್ಗೋ, ಉಕ್ಕಂಸೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸಾಧಾನೇನ [ಉತ್ಕಂಸಸಾಧನೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಚ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಂಸಗ್ಗಉಕ್ಕಂಸಾನಂ ಸಹಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿ ಕತ್ತೇ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅಸುಚಿದಬ್ಬೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಬ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ- ‘ನುಕ್ಕಂಸೋ’ತಿ ಯತ್ಥ ಸಂಸಗ್ಗರಹಿತಂ ಕೇವಲಮಭಿಸಙ್ಖತ್ತಮತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಮುದಾಹರಣೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಹ ಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸಾವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ವದತಿ ‘ರೂಪೀ ಧಮ್ಮತ್ತಾ’ತಿಆದಿ. ರೂಪಂ ಭೂತೋಪಾದಾಯಭೇದಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ, ಘತಾದಿ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಭತ್ತಾದಿ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಸಂಸಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ, ತಸ್ಸಾತಿ ಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ, ವಿಜ್ಜಾತ್ವರೂಪೀ… ಯಥಾವುತ್ತ ರೂಪಸಭಾವಾಭಾವಾ, ತೇನಾಹ- ‘ವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಅರೂಪಿತ್ತಾ’ತಿ ಚರಇಚ್ಚನ್ಧಾತುಯೇವ ಚರತಿ.
ವಾಚಸಿಕಂ ಮಾನಸಿಕನ್ತಿ ‘‘ಮನಾದೀನಂ ಸಕ, ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸತಾದಿಕಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ. ಬಾಹುಲಕೇನೇವೇತ್ಥಾವಧಾರಣಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ- ‘ತತೋ ವಾ’ತಿ, ದೇವದತ್ತೇನ ಕೀತೋತಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ತದತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತೀತಿ ಅಭಿಧಾನಸತ್ತಿವೇಕಲ್ಲೇನ ವುತ್ತಿಯಮನವಗಮೋ, ದೇವದತ್ತಿಕೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ದೇವದತ್ತೇನ ಕೀತೋತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ನಪ್ಪತೀಯತೇ… ತಾದಿಸ ಸದ್ದಸತ್ತಿವೇಕಲ್ಲೇನ ತದತ್ಥಸ್ಸಾನಮಿಧೀಯಮಾನತ್ತಾ, ಅವಗಮೋ ಚ ನಾಮ ಸತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ತದತ್ಥಾಪ್ಪತೀತಿಯಾ’ತಿಆದಿ.
ಅಭಿಧಾನಲಕ್ಖಣತ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಸತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ ವಾಕ್ಯೇ ವಚನೀಯಸ್ಸಾತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಾ ಕಥನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ ಯೇಸನ್ತೇ ಅಭಿಧಾನಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ, ತಬ್ಬಾದಿಸಮಾಪ್ಯೇವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಮರಿಚೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ ವಾತಿ, ಸಲಾಕಾಯ ಜಿತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೩೦. ತಸ್ಸ
ಯೋ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (೪-೧೨೦)
೩೪. ಣೋ
ಪವುತ್ತೇಪೀತಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ಪವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ’’ತಿಸ್ಮಿಂಣೋ ಹೋತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
೩೫. ಗವಾ
ದುನೋ ರುಕ್ಖಸ್ಸ.
೩೮. ಮಾತಾ
ಮಾತಾಪಿತುನ್ನಂ ಮಾತಾಪಿತರೋತಿ ಮಾತುಯಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಿತುಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ, ನ ಏಕಮೇಕತೋ ದ್ವೀಸೂತಿ ಏಕತೋ ಏಕತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ದ್ವೀಸುದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ನ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
೩೯. ಹಿತೇ
ಮಾತು ಹಿತೋ, ಪಿತು ಹಿತೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೪೦. ನಿನ್ದ
ಸೇನ ರೂಪೇನ ಞಾತೇಪಿ ವಿಸೇಸರೂಪೇನ ಅಞ್ಞಾತೋ ಅಞ್ಞಾತವಿಸೇಸೋ. ಕಟ್ಠಾದಿಮಯಾ ಯಾ ಪಟಿಮಾ ತಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ದಕಂ. ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಸ್ಸಾಮೀಲಕ್ಖಣೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಕಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ ಸದ್ದನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋವ ವಿಸೇಸೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಸೇಸೋ ವಿಸಯೋ ಅಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ. ಪಯೋಗಾಸಮ್ಭವಾತಿ ಅಯಮಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತ ಅಸ್ಸಪ್ಪಕತಿಯಾಪಿ ಪಯೋಗಾ ಸಮ್ಭವಾ. ತಥಾಹಿ ಯದಿ ಯಸ್ಸಾಚ್ಚನ್ತಮಜಾನನಂ ಸಿಯಾ ತಥಾ ಸತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವತ್ಥುಜಾನನಾಭಾವೇ ಪಕತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ಥೋ ಸದ್ದೋ ಪಯೋಗಮಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರೂಪೇನ ಞಾತಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಅವಿಞ್ಞಾತೋ, ಸೋಯೇವಿಧ ಅಞ್ಞಾತೋ-ತಿಮತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಅಞ್ಞಾತೋ-ಸ್ಸೋಕಸ್ಸ [ಅಞ್ಞಾತೋ ಸೇಸಞ್ಞಸ್ಸ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವಾ ಕುತೋತಿವಾ ಕಿಂ ಸಭಾವೋ ವೇತಿ ಹಿ ಅಸ್ಸಕೋತಿ. ಕಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಹತ್ಥಿಕಇಚ್ಚಯನ್ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸ ಹತ್ಥಿವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸಿತಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ಸೋ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತನಾಮಧೇಯ್ಯೋ. ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ವಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಜ್ಜುನಾದಿವೇಸಧಾರಿನಿ ಅಜ್ಜುನಾದಿಸದ್ದೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ಪಟಿಮಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪೂಜನತ್ಥಾ ಏವ ಪಟಿಮಾ ಗಹಿತಾ, ಮೋರಸಮಾನ ನಾಮತ್ತಾ ಮೋರೋವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ, ಚಞ್ಚಾ ತಿಣಪುರಿಸೋ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಸದಿಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಚಞ್ಚಾ. ಅಕಸ್ಮಾ ಏವ ಆಕಸ್ಮಿಕಂ ‘‘ಸಕತ್ಥೇ’’ತಿ (೪-೧೨೨) ಣಿಕೋ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬಕಂ, ತಮಾಕಸ್ಮಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಸ್ಮಿಕೇಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಸತಿ ಇವಸದ್ದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನತೋ ಈಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಕೋ ಚ ತಾಲಞ್ಚ ಫಲಂ ಕಾಕತಾಲಾನಿ, ತೇಸಮಿವ ಮಿಲನಂ. ಅಜಾಖಗ್ಗಾನಮಿವ ಮಿಲನಂ ಯದಾಕಸ್ಮಿಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ತಮ ಜಾಖಗ್ಗೀಯಂ, ಣೋ ಇವತ್ಥೇ. ಸಕ್ಕರನ್ತಿ ‘‘ಸಂಯೋಗೇ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ (೪-೧೨೫) ವುದ್ಧ್ಯಭಾವೋ. ಮುನೀವ, ಬಾಲೋವ, ಕುಲಿಸಮಿವ, ಏಕಸಾಲಾಇವಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಲೋಹಿತೋವ ಲೋಹಿತಿಕೋ ಫಟಿಕಮಣಿ.
೪೧. ತಮಸ್ಸ
ದೋಣಾದೀತ್ಯಾದಿಸದ್ದೇನ ಖಾರಸತಾದಯೋಪಿ ಪರಿಮಾಣವಿಸೇಸಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಅಸೀತಿಪಞ್ಚಾದಯೋ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಉಪಡ್ಢಕಾಯಾದಿ, ಸೋಳಸ ದೋಣಾ ಏಕಾ ಖಾರೀ. ನನು ಪಞ್ಚಕಂ ಗನ್ಥಜಾತನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತಂ ಕಥಂ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಘಸುತ್ತಾಜ್ಝಯನೇಸೂ’’ತಿ (೫-೧-೫೮) ಸುತ್ತಿತತ್ತಾಭಾವಾತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚೀಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆದಸಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯೇ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ- ‘ಪಞ್ಚಾವಯವಾ’ತಿ. ಪರಿಮಾಣಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇಪಿ ಪಞ್ಚಸದ್ದೋತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಆಹ- ‘ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾನಞ್ಚೇ’ತಿ. ಪಞ್ಚಾ ವುತ್ತಯೋತಿ ಪಞ್ಚವಾರಾ, ರೂಪಾನೀತಿ ಚ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಆವುತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸೇ ವಾತ್ಥಂ ಬ್ಯತ್ತಂ ಕರೋತಿ.
೪೪. ಕಿಮ್ಹಾ
ನನು ಸುತ್ತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಕತ್ಯಾದಯೋ ಚ ಪಯೋಗಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಿಮಾಣೇಯೇವ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕಥಂ ನಾಮೇತ್ಥಾಯಂ ವಿಧೀತಿ ಆಹ- ‘ಬಹುಲೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣೇಯೇವಾಯಂ ವಿಧೀತಿ ಕಿಂ ಸದ್ದೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣ ವಿಸಯೇಯೇವ ವತ್ತಮಾನೇ ಅಯಂ ರತ್ಯಾದಿಕೋ ವಿಧೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನನು ಚೇತ್ಥ ಕಿಂ ಸದ್ದೋ ಪಞ್ಹೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಕಥಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣೇ ವತ್ತತೇತಿ ವುಚ್ಚತೇ, ಯಜ್ಜಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣೇ ನ ವತ್ತತೇ, ತಥಾಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣವಿಸಯೇ ವತ್ತತೇ ವಾತಿ. ಬಹುಲಾಧಿಕಾರ ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯಹೇತುನಿದಸ್ಸನೇ ಫಲಮಾಹ- ‘ಯತ್ರತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಿಚ್ಛೇದಕತ್ತೇನ ಪರಿಮಾಣಕತ್ತೇನ. ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯದಾಕಿಮಿದಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಿಮಾಣಮೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಕಮೇವೇತನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಮೇವ ಕಿಂ ಸದ್ದೇನ ನಿನ್ದೀಯತೇ, ತದಾಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ನಿನ್ದೀಯಮಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣವಿಸಯತ್ತಮೇವೇತಿ ಖೇಪೇ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಕಿಂ ಸದ್ದಾ ರತಿಚ್ಚಾದಿ ಸಿಯಾ, ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾದಿತೋವ ಪನೇತ್ಥ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ರಕಾರಾನುಬನ್ಧಾ ಇಸದ್ದಲೋಪತ್ಥಾತಿ ಯೋಜನಾ.
೪೫. ಸಞ್ಜಾತಂ
ಬುಭುಕ್ಖಾಪಿಪಾಸಪ್ಪಕತೀಹಿ ಖಸನ್ತಾಹಿ ಅಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಗಮನತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಕಾಧಾರೇ ಚಾ’’ತಿ (೫-೫೯) ಕತ್ತರಿ ಕ್ತೇ ಞಿಮ್ಹಿ ಚ ಬುಭುಕ್ಖಿತೋ ಪಿಪಾಸಿತೋತಿ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಪಯೋಗತ್ಥಂ ಬುಭುಕ್ಖಾಪಿಪಾಸಾತಿ ಪಾಠೋ.
೪೬. ಮಾನೇ
ಸಬ್ಬಮ್ಪರಿಚ್ಛೇದರೂಪನ್ತಿ ಉಮ್ಮಾನಪರಿಮಾಣಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಚ್ಛೇದರೂಪಂ. ತತ್ರ ಚ ಉಚ್ಚತ್ತೇನ ಮಾನಮುಮ್ಮಾನಂ, ಸಬ್ಬತೋ ಮಾನಂ ಪರಿಮಾಣಂ.
೪೭. ತಗ್ಘೋ
‘‘ಪಮಾಣಪರಿಮಾಣೇಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಚಾಪಿ ಸಂಸಯೇ ಮತ್ತೋವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ (೫-೨-೩೭) ಪಾಣಿನಿಯವತ್ತಬ್ಬಕಾರವಚನಂ, ತತ್ಥ ಪಮಾಣ ಮಾಯಾಮೋ. ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚಮೀ. ಏತೇಹಿ ಸಂಸಯೇ ಮತ್ತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಂ ರತನಮತ್ತಂ ವಾತಿಆದೀನಿ ಕಮೇನ ತತ್ಥೋದಾಹರಣಾನಿ.
ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಂ ರತನಮತ್ತಂ ವಾತಿಆದಿ(ನಾ) ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದಣ್ಡಪುಬ್ಬಣ್ಣಾದಿಕಂ [ಪಣ್ಣಾದಿಕಂ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸಂಸಯಿತಂ, ತೇನ ಮಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸಾಭಾವಾ ಕಥಮೇತೇ ಪಯೋಗಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ತಥಾಭ್ಯೂಹನತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ’ತಿ. ತಥಾಭ್ಯೂಹನತೋತಿ ವಿದತ್ಥಿಮಾನಮ್ಪಮಾಣಮಸ್ಸ ರತನಮ್ಮಾನ ಮಸ್ಸಾತ್ಯಾದಿನಾ ತೇನಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಭ್ಯೂಹನತೋ ಅಭ್ಯುಪಗಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಂಸಯೋ ಚ ನಾಮ ಉಭಯಪಕ್ಖಪರಾಮಸನೇ ಸತಿ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮಬ್ಭೂಹನಂ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-ನಾನ್ತರೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪಕ್ಖದ್ವಯೇಹೀತಿ ವಿದತ್ಥಿ ಮಾನಮಸ್ಸ ರತನಮ್ಮಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೇಹಿ ಪಕ್ಖದ್ವಯೇಹಿ. ಅಭ್ಯೂಹನಂ ಸಂಸಯಸ್ಸಾತಿ ಗಮ್ಯತೇ. ಜಣ್ಣು ಮಾನಮಸ್ಸ ಜಣ್ಣುತಗ್ಘಂ.
೪೮. ಣೋಚ
ಪುರಿಸೋ ಪಮಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೪೯. ಅಯೂ
ಉಪಾಧ್ಯನ್ತರೋಪಾದಾನಾತಿ ‘ಅಂಸೇ’ತಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತರೋಪಾದಾನಾ ನಿವತ್ತತೀತಿ ಯೋಜನಾ.
೫೦. ಸಙ್ಖ್ಯಾ
ಸಚ್ಚುತೀಸಾಸದಸನ್ತಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪಠಮನ್ತಾಯ ಅಸ್ಮಿಂ ಸತಸಹಸ್ಸೇ ಅಧಿಕಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಡೋ ಭವತೀತಿ ಸುತ್ತತ್ಥೋ. ಸಚ್ಚುತೀಸಾ ಸದಸನ್ತಾತಿ ಪಠಮಾವಚನಂ ಪಠಮನ್ತತೋ ವಿಧಿಞಾಪನತ್ಥಂ. ನನು ಚ ಸುತ್ತೇ ‘ಸತಸಹಸ್ಸ ಸತಸಹಸ್ಸೇ ಡೋ’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಸತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ಕಥಂ ‘ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಾ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-ಉಭಯಥಾವಗಮಾ’ತಿಆದಿ. ಉಭಯಥಾವಗಮಾತಿ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಚ ಉಭಯಪ್ಪಕಾರೇನಾವಗಮಾ, ಉಭಯಥಾವಗಮೋ ಪಯೋಗ ದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ವಿವರಣೇ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇ ಪಕತ್ಯತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯೇನಕೇನಚಿ ಸುವಣ್ಣಕಹಾಪಣಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇ. ಸುವಣ್ಣಮಾಸಕದೀನ [ಸುವಣ್ಣಕಹಾಪಣಾದೀನಂ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಮಸಮಾನ ಜಾತಿಯಾನಂ. ಅಕೇವಲಂ ಚೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಏಕವೀಸ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಸದ್ದಾನಮಿಧ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣಪರಿಭಾಸಾವತಾರೋ ನತ್ಥಿ.
೫೧. ತಸ್ಸ
ನನು ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಚ ವತ್ತತೇ, ಕಥಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇವಸಿತಾ ವುತ್ತಿ ಯೇನೇವಂ ವಿವರಣಂ ಕತಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸದ್ದಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಮಿನಾ ಚ ಕರಣಸಾಧನೋ-ಯಂ ಪೂರಣಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಯತೋತಿ ವುತ್ತಯಂ ಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ತಂಸದ್ದೇನ ಸೇತಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿಅತ್ಥಮುಪದಸ್ಸಿಯ ಸಾಯೇವ ಪೂರೀಯತೇತೀಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತೇನ ಪೂರಣೇನ ಪೂರೀಯತೇ’ತಿ ಆಹ.
ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇತಿ ಪೂರೀಯತೇತ್ಯಸ್ಸತ್ಥಮಾಚಿಕ್ಖತಿ. ಅನೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘(ನ) ಘಟಿಕಾದೀನಮಿವ ದಬ್ಬಾನಂ ದಬ್ಬನ್ತರೇ ನಾತಿರಿತ್ತೀಕರಣಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪೂರಣಂ ಕಿಞ್ಚರಹಿ ತಸ್ಸ ಸಮಪ್ಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಅಥ ಕಾಯಂ ವಚೋಯುತ್ತಿ ‘ಸಾಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪೂರೀಯತೇ ಯೇನೇ’ತಿ, ಯಾವತಾ ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಹಿತೋ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಾಮಾಸೋ ತಸ್ಸ ಚ ಪೂರಣೇನ ಅಭೇದೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಅಭೇದೇನೋಚ್ಚತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪೂರೀಯತೇ ಯೇನೇತೀ’ತಿ ಅಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಾನಮಭೇದೋಪಚಾರೇನ ವುಚ್ಚತೀತ್ಯತ್ಥೋ, ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪೂರಣೇ ಡೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಮಾಹ- ‘ದ್ವಾದಸನ್ನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಸೋ ಘಟೋ ತಾಸಂ ಘಟಿಕಾನಂ ಪೂರಣೋ ದಬ್ಬಾನಂ ದಬ್ಬನ್ತರೇ ನಾತಿ ರಿತ್ತೀಕರಣವಸೇನ. ವೀಸತಿಯಾ ಪೂರಣೋತಿಆದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ.
೫೪. ಛಾ
ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ‘‘ದ್ವಿತೀಹಿ ತಿಯೋ’’ತಿ (೨-೮-೪೨) ಸುತ್ತೇನ ದ್ವಿತಿಸದ್ದೇಹಿ ತಿಯಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ವಿಧಾಯ ‘‘ತಿಯೇ ದುತಾಪಿ ಚಾ’’ತಿ (೨-೮-೪೩) ದ್ವಿತೀನಂ ದುತಾದೇಸೇನ ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿ ಚ ‘‘ಚತುಛೇಹಿ ಥಠಾ’’ತಿ (೨-೮-೪೧) ಸುತ್ತೇನ ಚತುತೋ ಥಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ವಿಧಾಯ ದ್ವಿತ್ತೇನ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಚ ನಿಪ್ಫಾದಿತಂ. ಇಧ ತಥಾ ಭಾವೇನ ಕಥಂ ತೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಕಥ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘ಸಙ್ಖ್ಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ವುತ್ತಿಯಂ ‘ದುತಿಯಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿನಾ ಸುತ್ತೇಕದೇಸಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತಾನಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ದುತಿಯಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿನಾ ‘ಚತುತ್ಥತತಿಯಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಚ ವುತ್ತಾನಿ.
೫೫. ಏಕಾ
ಸಙ್ಖ್ಯಾವಚನಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕೋ ದೋಸೋಚ್ಚಾಹ-‘ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಬಹುತ್ತವಿಸಯೇ ಪಯೋಗೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಚನಸ್ಸ ಏಕತ್ಥೇ ನಿಯತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಏಕಾಕೀಹಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ಪಧಾನಭೂತೇಹೇವ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಉಪಪಜ್ಜಕೇ ಬಹುತ್ತವಿಸಯೇ ಪಯೋಗೋತ್ಯಪೇಕ್ಖತೇ.
೫೬. ವಚ್ಛಾ
ತರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತೇಹಿ ತರೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ವಚ್ಛಾದೀಹೀತಿ ಸುತತ್ತಾ ಪನ ವಚ್ಛಾದೀನನ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಚ್ಛಾದೀನನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಿಗನ್ಥೋಪದಸ್ಸನಂ. ನನು ತನುತ್ತೇ ವವಚ್ಛಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಧೀಯತೇ, ಯೇ ಚ ಸರೀರೇನ ಕಿಸಾವಚ್ಛಾದಯೋ, ತತ್ರಾಪ್ಯವಿಸೇಸೇನ ಪಯೋಗೋ ಪಸಜ್ಜತಿ [ಪಯೋಪಸಜ್ಜನೇ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವಿಸೇಸಾನುಪಾದಾನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಮತ್ರ ಸಭಾವಸ್ಸೇವ ತನುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ಯೇನೇವಂ ವಿವಟಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ವಚ್ಛಾದಿಸದ್ದಾನ’ ಮಿಚ್ಚ-ದಿ, ವಚ್ಛಾದೀಹಿ ಪಕತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇ ತಾಸಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಯೋವಿಸೇಸಾದಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ವಚ್ಛಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ದಬ್ಬೇ-ಭಿನಿವಿಸನ್ತೇ, ತಂ ಪಚ್ಚಯಾ-ಸನ್ನಂ, ನ ಚ ಕಿಸತ್ತಸ್ಸ ಭಾವಾ ದಬ್ಬೇ ವಚ್ಛಾದಿಸದ್ದಾ ಪವತ್ತನ್ತೇ. ಅತೋ ತಸ್ಸೇವ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ತನುತ್ತೇ ಯುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತುಂ, (ನ) ತನುತ್ತಮತ್ತೇತಿ ಮಞ್ಞತೇ. ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಆಸನ್ನನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ.
ವಚ್ಛೋ ಪಠಮವಯೋ, ತಸ್ಸ ತನುತ್ತಂ ದುತಿಯವಯಪ್ಪತ್ತಿ. ದುತಿಯಞ್ಹಿ ವಯಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತಸ್ಸ ವಚ್ಛಸ್ಸ ಪಠಮೋ ವಯೋ ವಚ್ಛಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಾವಸೇಸಂ ಭವತಿ ಅಮುಮೇವಾಹ-‘ಸುಸುತ್ತಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಉಕ್ಖೋತರುಣೋದುತಿಯವಯಪ್ಪತ್ತೋ ವುಚ್ಚತೇ, ತಸ್ಸ ತನುತ್ತಂ ತತಿಯವಯಪ್ಪತ್ತಿ. ತತಿಯಞ್ಹಿ ವಯಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ವಯಸ್ಸ ಉಕ್ಖಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಾ ವಸೇಸತೋ [ವಸಿಸ್ಸತೇ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಜಾತಿಸಙ್ಕರತ್ತಾ ಗದ್ದಭಜಾತಿಯಾ ವಳವಾಜಾತಿಯಾ ಚ ಮಿಸ್ಸತ್ತಾ. ಭಾರವಾಹಕತ್ತಮ್ಪತಿ ಯೋ ಸಮತ್ಥೋ, ಸೋ ಉಸಭೋತ್ಯುಚ್ಚತೇ, ಯದಾತು ತಸ್ಸ ಭಾರವಾಹಕತ್ತೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಮನ್ದಂ ಭವತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ, ತದಾ ತನುತ್ತಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ತನುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಬಲತಾ’ತಿ.
೫೭. ಕಿಮ್ಹಾ
ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ದ್ವ್ಯವಯವೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಬಹುಕಾವಯವೋ ವಾ, ತತ್ಥ ದ್ವ್ಯವಯವಸಮುದಾಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತಮೇವಾನುಸರತಿ. ಬಹುಕಾವಯವಸಮುದಾಯಾಪ್ಯೇ ‘ಕಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಣೇ’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಸಾತಿ ವಚನಾಭಾವೇಪಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ತೇನೇವ ಕತರೋ ಭವತಂ ದೇವದತ್ತೋ’ತ್ಯಾದಿಕಮುದಾಹರಣಮದಾಸಿ. ಕತರೋ ಭವತಂ ದೇವದತ್ತೋ ಕತರೋ ಭವತಂ ಕಠೋತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹರಣಬಹುತ್ತೇನ ನಿದ್ಧಾರಣವಾಚೀನಮಬಹುತ್ಥೇಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನವಾಚೀಹೀ’ತಿ ಬಹುತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಪಚ್ಚಪರಂಪರಾಯ ಪವತ್ತಂ ಗೋತ್ತಂ ವಂಸೋ, ತದಭಿ ಧಾಯಿನೋ ಅಪಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾಪಿ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ಗೋತ್ತಂ, ತೇವಾಪಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚವನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧದ್ವಾರೇನಾಪಚ್ಚೇ ಪವತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದಾ ಭವನ್ತಿ, ಚರಣಸದ್ದಾ ಚ ಕಠಾ ಯೋ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದಾ ಭವನ್ತಿ ಕಠಾದೀಹಿ ವುತ್ತಜ್ಝಯನತ್ಥಂ ಯಥಾ ಸಕಂವತಚರಣಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತತ್ತೇನಾಜ್ಝೇತೂಸು ಪವತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದಾನಂ ಚಾತ್ಥಸ್ಸ ಅಸತ್ಯಪಿ ಜಾತಿತ್ತೇ ಜಾತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಲೋಕೇ ಕಾರಿಯಮಿಟ್ಠಂ ತದುತ್ತಂ ‘‘ಗೋತ್ತಞ್ಚ ಚರ- ಣೇಹಿ ಸಹಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಜಾತಿತ್ತಮ್ಪರಿಭಾಸಿತಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಕಠಸ್ಸ ಚರಣತ್ತಾ ಜಾತಿತ್ತಂ ಗೋತತ್ತಾ ಜಾತಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಚ.
೫೮. ತೇನ
ಲೋಕಿಯಾತಿ ಪರಸದ್ದಸತ್ಥಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಇಹ ತು ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿರುತ್ತಿಯಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕಥ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದೇವೇಹಿ ದತ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ದತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಕತ್ತರಿ ಕರಣೇ ವಾ ವಿಗ್ಗಹವಾಕ್ಯಾನಿ. ದೇವದತ್ತೋ ದೇವದತ್ತಿಕೋ ದೇವಿಯೋ ದೇವಲೋತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಿಪದಾನಿ.
ತತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಾಗತಾನಂ ‘ದೇವದತ್ತಾ ದೇವದತ್ತಿಕೋ’ತಿಆದೀನಂ ವುತ್ತಿಪದಾನಮಞ್ಞಥಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಮುಪದಸ್ಸಿಯ ದೇವಲೋ ದೇವಿಯೋತಿಆದೀನಮ್ಪನ ವಚನನ್ತರೇನೇವ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ದೇವೇಹಿ ದತ್ತೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಸದ್ದಸತ್ಥಕಾರಾನಮ್ಪಿ ದೇವಲೋ ದೇವಿಯೋತಿ ವಚನನ್ತರೇನೇವ ಸಾಧನಂ ಸಾಧನಾಕಾರಞ್ಚ ತೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕೇಚೀಹೀ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕದೇಸತೋಯೇವ ಪಚ್ಚಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತೇನ ತೇಸಂ ದೇವಲೋ ದೇವಿಯೋ ದತ್ತಿ ಲೋಚ್ಚಾದಿ ಭವತಿ. ಕಪ್ಪನಾಗಾರವೋತಿ ದತ್ತಸದ್ದಲೋಪನಾಮೇಕದೇಸವಸೇನ ಕಪ್ಪನಾಗಾರವೋ.
೫೯. ತಸ್ಸ
ನ ಚ ಸಬ್ಬೇತಿಆದಿನಾ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರೇ ಫಲಂ ವುತ್ತಂ. ಭಾವಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿರಿಯಾಯಂ ವತ್ತತೇ ‘ಭಾವೇ ಅಯಂ ವಿಧೀ’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ‘ಅಯಮೇತೇಸಂ ಭಾವೋ [ಭಾವೋಧಿಪ್ಪಾಯೋ]’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪದತ್ಥೇ ‘ಇಮೇ ಭಾವಾ’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಸತ್ತಾಮತ್ತೇ‘ತಿಣಾನಂ ಭಾವೋ’ತಿ. ತೇನಾಹ-‘ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ರೂಪಸಾಧನ ದ್ವಾರೇನಾತಿ ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಸಾಧನದ್ವಾರೇನ, ಸಪ್ಪನ್ತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ ಅತ್ಥ ಮನೇನಾತಿ ಸದ್ದೋ. ಸೋವ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೀಯತೇ-ನೇನತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ. ಬುಜ್ಝತಿ ಅತ್ಥಸರೂಪನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿ, ಸಾವ ಪತೀಯತೇ-ನೇನಾತ್ಥೋ ಪಚ್ಚೇತಿ ಅತ್ಥ ಮಿತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.
ನನು ಚ ‘ಭವನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಸದ್ದಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮುಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಭವತಿ, ತಥಾಸತಿ ‘ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತೇ. ಪಾಕಟಭಾವೇನ ಅಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಂ ವತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಬುದ್ಧಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾನುಗತತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಮಸ್ಸಾ ದೀಪೇತುಂ ‘ನಿಮಿತ್ತವಸಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ. ದಬ್ಬೇಗುಣೋತಿ ದಬ್ಬೇ ವುತ್ತಿಯಂ ಗುಣೋ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಜಾತಿಸದ್ದತ್ತೇನೋದಾಹರಣದ್ವಯಂ ದತ್ತಂ… ಗುಣಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ವಿಸುಂ ಜಾತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾಭಾವತೋ [ನಿಧಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವತೋ]. ಕಿರಿಯಾದೀತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಗಹಣಂ, ಕೇಚಿ ಪನ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದಾನಂ ಕಿರಿಯಾ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತ್ಯಾಹು. ತೇಸಂ ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಸಾಮಞ್ಞಂ ತದವತ್ಥಾ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞಂ. ತೇನಾಹ- ‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಪದತ್ಥೋ ವಿಸಯೋ ಯೇಸಂ ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಾನಂ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಜಾತಿಲಕ್ಖಣಮಾಚಿಕ್ಖಿತಮ್ಪಟಿಪಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಅನೇನ ಚ ದೇವದತ್ತಾದಯೋ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಜಾತಿಸದ್ದಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಚರಹಿ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಾಪಿ ಜಾತಿವಚನಾ ಸಿಯುಂ, ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತಮೇಸಂ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ. ನೇದಮೇವಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ… ಪಸಿದ್ಧತರಜಾತ್ಯಾಭಿಧಾನ ಕಠಗೋವೀಹಿಯವಾದಿಸದ್ದಾ ಜಾತಿಸದ್ದತ್ತೇನ ವಿಸುಂ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ.
ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭೇದತೋತಿ ಘಟಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಭೇದತೋ. ಅಭಾವಸ್ಸಭೇದತೋತಿ ಘಟಪಟಾದೀನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಭೇದೇನ ಅಭಾವಸ್ಸ ಭೇದತೋ ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದಾ ಉಪಚರಿತಾ ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಯಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಸಾ, ತೇಸು ಉಪಚರಿತಭೇದೇಸ್ವಾಕಾಸಾದೀಸು. ನಿರವಯವಾವಿಜ್ಜಮಾನವಿಸಯಾನನ್ತಿಯೇ ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ನಿರವಯವಾ ಅಭಾವೋ ವಿಯ ಅಸನ್ತಾ ಚ, ತೇ ವಿಸಯೋ ಯೇಸಂ ಸದ್ದಾನಂ ತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಾವೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಲಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಂ, ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಂ ಜಾತಿ ಚಾಪಲ್ಯಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ಗುಣೋ ವಾ. ವುತ್ತಿಯಂ ಸಕತ್ಥೇಕನ್ತಾತಿ ‘‘ಸಕತ್ಥೇ’’ತಿ (೪-೧೨೨) ಇಮಿನಾ ಸಕತ್ಥೇ ಕತಕಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪತ್ತಕಾಲೋವ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ. ಕರುಣಾ ಏವ ಕಾರುಞ್ಞಂ.
೬೨. ಅಣ್ವಾ
‘‘ಏಕಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಸಹವಾಪವತ್ತಿ ಸಹವಾ ನಿವತ್ತೀ’’ತಿ ‘ಭಾವ ಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿ ಅನುವತ್ತತೇ. ತಥಾಪಿ ಭಾವೇತೀಮಿನಾವೇತ್ಥ ಸಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು’ಚ್ಚಾದಿ.
೬೪. ತರ
ಯಜ್ಜಪಿ ಸೀಧಾತುಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ಸುಪನೇ ಪವತ್ತಿ, ತಥಾಪ್ಯತಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೇ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ- ‘ಅತಿಸಯೋ ಉಕ್ಕಂಸೋ’ತಿ. ಸೋ ಚ ಅತಿಸಯೋ ಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಸೋ ಚ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾನ’ನ್ತಿ. ಕಥಂ ತೇಸಮತಿಸಯೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಆಧಾರಭೂತದಬ್ಬವಸಾ’ತಿ. ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಅನಪೇಕ್ಖಿತೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅನಪೇಕ್ಖಿತೋ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ದಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೋ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ದಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸಾ-ತಿಸಯತ್ತಂ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಕಿರಿಯಾ ಗುಣಾನಂ ವಸೇನೇವ ಸಿಯಾ ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ವತ್ತುಮಾಹ-‘ಪಚ್ಚಧಿಕರಣ’ನ್ತಿಆದಿ.
ನನು ಚ ಯದಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾನಮೇವಾತಿಸಯೋ, ತದಾ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘ಗೋತರೋ’ತಿ ನೇಸ ದೋಸೋ, ನೋ ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿಯಾತಿಸಯೋ, ಕಸ್ಸ ಚರಹಿ ಗುಣಸ್ಸ ಗೋ ಅಯಂ ಯೋ ಸಕಟಂ ವಹತಿ, ಗೋತರೋ-ಯಂ ಯೋ ಸಕಟಂ ವಹತಿ ಸಿರಞ್ಚಾತಿ, ಜಾತಿಯಾ ಹಿ ನಿಚ್ಚಾಯೇಕರೂಪಾಯ ನೋಕ್ಕಂಸಾಪಕಂಸಯೋಗೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ನಾತಿಸಯಸಮ್ಭವೋ. ತಥಾಹಿ ತುಲ್ಯಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಗುಣಕತೋವ ಮೂಲತೋ ಉಕ್ಕಂಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಹಿ ಆಯಾಮೇ ವಿತ್ಥಾರೇ ಚ ಪಟಸ್ಸ ಕಾಸಿಕಸ್ಸಾಞ್ಞೋವಾಗ್ಘೋ ಭವತಿ ಮಾಥುರಸ್ಸಾಞ್ಞೋ ವಾತಿ. ದಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಾತಿಸಯೇಹಿ ಯುತ್ತತಾಮತ್ತೇನ ಸಾತಿಸಯತ್ತಸ್ಸುಪಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ- ‘ತೇನೇವಾಹಾ’ತಿಆದಿ. ಯದಗ್ಗೇನ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾನಂ ನಿಸ್ಸಿತಾನಮತಿಸಯವಸೇನ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಮ್ಪಿ ದಬ್ಬಂ ಕಥಞ್ಚಿದಪ್ಯತಿಸಯೇ ವತ್ತತಿ ನಾಮ, ತದಗ್ಗೇ ತಬ್ಬಾಚಿಕಾಪಿ ಪಕತಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನೀಯತ್ಥವಸೇನ ತತ್ಥ ವತ್ತತಿಯೇವ ನಾಮಾತಿ ‘ಅತಿಯಯೇ ವತ್ತಮಾನತೋ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವಾಹ- ‘ಇಮಿನಾ ಪಕತಿ ವಿಸೇಸನತ್ತಞ್ಚಾಹಾ’ತಿ. ಸಕತ್ಥಿಕಾನಂ ಪಕತಿಅತ್ಥೋ ಜೋತನೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಸಕತ್ಥಿಕಾನನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ ಛಟ್ಠೀ ಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯ, ಸಕತ್ಥಿಕೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುಮಾಹ- ‘ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತೀ’ತಿ. ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ಯಸ್ಮಾ ‘ಅತಿಸಯೇ ವತ್ತಮಾನತೋ’ತಿ, ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ, ತತೋ ಪಕತ್ಯತ್ಥಭೂತೇ-ತಿಸಯೇ ಜಾತತ್ತಾ ಸಕತ್ಥಿಕೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಕತ್ಯತ್ಥಭೂತೇತಿಸಯೋ ಜೋತನೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ- ‘ಅತಿಸಯಜೋತಕಾತರಾದಯೋ’ತಿ.
ಅಥ ಪಕತಿವಿಸೇಸನತ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಜೋತನೀಯೋಚ್ಚಾಹ ‘ಪಕತಿಯಾಯೇವ’ಚ್ಚಾದಿ. ಉಕ್ಕಂಸೋ ಸಮಾನಗುಣವಿಸಯೇಯೇವ ಲೋಕೇ ದಿಟ್ಠೋ [ಪವಿಟ್ಠೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ತೇನ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇಪಿ ತಾದಿಥವಿಸಯೇಯೇವ [ಸೋಯೇವ] ಕಾರಣ ವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅತಿಸಯೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಸ್ಸಾ-ತಿಸಯೇಚ್ಚಾದಿನಾ ‘ದ್ವಿಬಹೂಸುಕ್ಕಂಸೇ ತರತಮಾ’’ತಿ (ಚಂ ೪-೩-೪೫) ಸಕ್ಕತಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ. ತರಇಯಾತಿ ಸಕವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇಸನ್ತು ಈಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಮಿಹಾವಿಧಾನಂ ಸುಖಸಾನೇತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.
ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಯಥಾವುತ್ತಸುತ್ತತ್ಥವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸಾಭಾವಾ ‘ಮಾಥುರಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ಸುಕುಮಾರತರಾ’ಚ್ಚಾದೋ ತರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏಕೋ ಮಾಥುರೋ ದುತಿಯೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೋ ಇಮೇಸಂ ಸುಕುಮಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇಕೋ ಮಾಥುರೋ-ತಿಸಯೇನ ಸುಕುಮಾರೋ ಸುಕುಮಾರತರೋ, ಏಕಮಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮುಕ್ಕಂಸೇತಥಾಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂದ್ವಿನ್ನಮೇಕೇಕಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೇ ತರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ, ಉಭಯತ್ರ ತ್ವವಯವಾಪೇಕ್ಖಮ್ಬಹುವಚನಂ, ತಥಾಹಿ ಸುಕುಮಾರತ್ತೇನುಕ್ಕಂಸಿಯಮಾನಾನಂ ಸಮುದಾಯಾನಮವಯವಾ ಮಾಥುರಾ ಬಹವೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕಾಪಿ ನಿಕ್ಕಂಸಿಯಮಾನಾ ತಥೇವಾವಯವಾ ಬಹವೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಾಥುರಾ ಪಾಟಲಿ ಪುತ್ತಕೇಹಿ ಸುಕುಮಾರತರಾ’ತಿ ತರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಅಡ್ಢತರಾ ವಾಣಿಜ್ಜಾಚ್ಚಾದೋಪಿ ಕಥಿತೇನ ಞಾಯೇನ ದ್ವಿನ್ನಂದ್ವಿನ್ನಮೇಕೇಕಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೇ ತರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ, ಬಹುವಚನನ್ತು ಕತ್ಥಚಿ ಅವಯವಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕತೇ ಕಿಚ್ಛೇನ ಸಾಧೇನ್ತಿ. ಇಹ ತು ತಥಾವಿಧಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾ ವಿಧಾನಾ ‘‘ತರತಮಿಸ್ಸಿಕಿಯಿಟ್ಠಾತಿಸಯೇ’’ತಿ ತರಾದೀನಮತಿಸಯೇ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಧಾನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಸುಖಸಾಧನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.
ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನಾತಿ ಪಟುತರಾವತ್ಥಾವತೋ ಪಟುಅವತ್ಥಾಯ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಹಿ ತಮೇವಾವತ್ಥನ್ತರಯುತ್ತಂ ವತ್ತಾರೋ ಭವನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ ‘ಭವಂಸೂಅವತ್ಥೋ’ತಿ. ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ಸಾಧನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ‘ಅತಿಸಯಮತ್ತೇ ವಾ ವಿಧಾನತೋ’ತಿ. ಅನವಟ್ಠಿತತ್ತಮಾಹ- (‘ಅತಿಸಯವಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ). ಪಞ್ಚಸ್ವೇತೇಸೂತಿ ಏತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ತರಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಜ್ಝೇ, ರೂಪಾನಿ ಗುಣವಚನಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಮುದಾಹರಿತಾನಿ. ಕಿರಿಯಾವಚನಸ್ಸ ತು ‘ಅತಿಸಯೇನ ಪಾಚಕತರೋ ಪಾಚಕತಮೋ’ತಿ. ಇಸ್ಸಿಕ ಇಯಇಟ್ಠಾ ಸರಾದೀ ತತೋ (ಅಞ್ಞತೋ) ನ ಹೋನ್ತಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ.
೬೬. ತಸ್ಸ
ತಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೀಯೇವ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೋ ಗಯ್ಹತಿ, ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೀಯೇವ ಚ ವಿಕಾರೋ ಗಯ್ಹತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘ಯಸ್ಸಾ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕೋಸಕಾರಕಪಾಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಕತೋ ಕೋಸೋ. ಪಾಣಯೋ ಸತ್ತಾ, ಓಸಧ್ಯೋಫಲಪಾಕನ್ತಾ, ರುಕ್ಖಾ ಪುಪ್ಫಫಲೂಪಗಾತಿ ರುಕ್ಖೋಸಧೀನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ವದನ್ತಿ ತಲ್ಲಕ್ಖಣೇನೇತ್ಥ ರುಕ್ಖೋ ಸಧಯೋ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಓಸಧಿಸದ್ದೇನ ಲತಾದಿಪಿ ಗಯ್ಹತಿ, ರುಕ್ಖಸದ್ದೇನ (ವನಪ್ಪ)ತಯೋಪಿ, ವನಪ್ಪತಯೋ ಹಿ ಫಲವನ್ತಾ ನ ಪುಪ್ಫವನ್ತಾ. ಕಥಂ ಗಾವಸ್ಸ ವಿಕಾರೇ ಪುರಿಸೇ ಮಯೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಅಞ್ಞಸ್ಮಿ’ನ್ತಿಆದಿ. ಗಾವಸ್ಸ ಇದಂ ಗೋಮಯಂ.
೬೭. ಜತು
ಉಪಪತ್ಯನ್ತರನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಲೋಪತೋ ಯುತ್ಯನ್ತರಂ.
೬೮. ಸಮೂ
ತೀಸುತ್ತರೇಸು ಚ ವತ್ತತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ರಾಜಞ್ಞಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯಮಪಚ್ಚೇ ಞ್ಞಸ್ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಧಾನಾ ವುತ್ತಂ ‘ಗೋತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾ’ತಿ ಆಹ- ‘ರಾಜಞ್ಞಾನಂ ಸಮೂಹೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ಉಕ್ಖೋ ಉಸಭೋ. ಓಟ್ಠೋ ಖರತೋ, ಉರಬ್ಭೋ ಮೇಸೋ, ಏವಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘ಉಕ್ಖಾನಂ ಸಮೂಹೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ವಾಕ್ಯಮಪದಿಸತಿ. ಕಾಕಾನಂ ಸಮೂಹೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಣಿಕಅಚಿತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಣಿಕೋ ಅಚಿತ್ತವಾಚ ಕೇಹೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಞಾಪೇತಿ. ಅಪೂಪೋ ಪಿಟ್ಠಪೂಪೋ, ಸಂಕುಲನ್ತಿ (ಗುಳ) ಮಿಸ್ಸಕಖಜ್ಜಕವಿಸೇಸೋ.
೬೯. ಜನಾ
‘‘ತದಸ್ಸಟ್ಠಾನಮೀಯೋ ಚಾ’’ತಿ (೨-೮-೧೩) ಕಚ್ಚಾಯನಸುತ್ತಸ್ಸಾಯ ಮತ್ಥೋ ‘‘ತದಸ್ಸಟ್ಠಾನಮಿಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತತೋ ಈಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’ತಿ. ತೇನ ಮದನಸ್ಸ ಠಾನಂ ಮದನೀಯಂ ಬನ್ಧನಸ್ಸ ಠಾನಂ ಬನ್ಧನೀಯಂತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ತಥಾವಿಧಸ್ಸಾಭಾವಾ ಕಥಂ ತಂ ಸಿಜ್ಝತೀತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ‘ಮದನೀಯ’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಮದನೀಯಾದಿಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಾಧನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏವಮಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿ.
ಠಾನನ್ತಿ ಕಾರಣಂ. ‘‘ಉಪಮತ್ಥಾಯಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (೨-೮-೧೪) ಕಚ್ಚಾಯನಸುತ್ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಉಪಮತ್ಥೇ ಆಯಿತತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ತೇನ ಧೂಮೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಧೂಮಾಯಿತತ್ತಂ ತಿಮಿರಮಿವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಿಮಿರಾಯಿತತ್ತಂತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತಮ್ಪಿಹಚ್ಚಾದಿಕಂ ದ್ವೀಸು ಸಾಧನಕ್ಕಮದಸ್ಸನಂ, ಧೂಮೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಯೋ ಕಮ್ಮತ್ಥೋ ಸೋಪಿ ಧೂಮಾಯೀತಿ ಕತ್ತುವಸೇನ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನತೋ ಧೂಮಾಯಿತಸದ್ದಾ ಸಕತ್ಥೇತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಧೂಮೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಆಯಿತತ್ಥಪ್ಪಚ್ಚಯೇಪಿ ನಾತ್ಥಭೇದೋ-ಞ್ಞತ್ರವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಭಾವತ್ಥೋ ಪನ ತೇಸಂ ಭಾವಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ, ಧೂಮಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ ಆಯಿತತ್ತೇನ ವಾ.