೧೭. ವಾನೇ

ಅನೇಕಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ವತ್ತುಮುಪಸಕ್ಕತಿ ‘ಇಧೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿವಚ್ಛಿತೇಕಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ವಿವಚ್ಛಿತಂ ಏಕಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಯದಿ‘ಸ್ಯಾದಿ ಸ್ಯಾದಿನೇ’ತಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇಕಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ ತದಾ ಇಹಾನತ್ಥಕ (ಮನೇಕ)ಗ್ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ ತೇನೇಹಾನೇ ಕಗ್ಗಹಣಸಾಮತ್ಥಿಯಾಯೇವ ‘ಸ್ಯಾದಿಸ್ಯಾದಿನೇ’ತಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇಕಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ’’ತಿ ತೇನೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮಾಸೋ ಪುಬ್ಬಪರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಯಜ್ಜೇವಂ ಕಥಂ ‘ತದಹುಜಾತೋ’ತಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರೇನ ವಿಸೇಸನ ಸಮಾಸಗಬ್ಭಕಾರಕಸಮಾಸೇನ ವಾ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಅಯಂ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ. ಚತ್ಥೇ ಬಹುನ್ನಮಿಟ್ಠತ್ತಾ ತದತ್ಥಞ್ಚಾನೇಕಗ್ಗಹಣಂ, ತೇನ ‘ಹೋತು ಪೋತು ಪಿತಾ ಪುತ್ತಾ’ತಿ ಹೋತಿ ಉತ್ತರಪದೇ (ಯೋನಿ) ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪರತೋ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ‘‘ಪುತ್ತೇ’’ತಿ (೩-೬೫) ಸುತ್ತೇನಾತ್ತೇನ, ಅಞ್ಞಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾಸೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತರಪದಸಮ್ಭವೇನ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾನಮಾ ತತ್ರ ಚತ್ಥೇ’’ತಿ (೩-೬೪) ‘‘ಪುತ್ತೇ’’ತಿ ಚ ಸುತ್ತದ್ವಯೇನಾತ್ತೇನ‘ಹೋತಾ ಪೋತಾ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಾ’ತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಅನೇಕನ್ತಿ ಪಠಮನ್ತತ್ತಾ ಸ್ಯಾದೀತೀದಮೇವಾನುವತ್ತತೇ, ತೇನೇವಾನೇಕಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಅಥಾಞ್ಞತ್ಥೇತಿ ವುತ್ತೇ-ಞ್ಞಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸತ್ಥೇತಿ ಅವತ್ವಾ ಪದಸ್ಸೇಚ್ಚೇವ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾ ಹ- ‘ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧಸ್ಸ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತ ಪದಸ್ಸೇವ ಸಮಾಸೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ತಸ್ಸ ಗುಣಾ ತಗ್ಗುಣಾ ತಸ್ಸೇಚ್ಚನೇನಾಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ನಿದ್ದಿಸೀಯತೇ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸ ಯೇ ಗುಣಾ ಯಾನಿ ವಿಸೇಸನಾನಿ, ತೇಸಂ ಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಹಣಂ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅಥವಾ ಸೋ ಗುಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ತಗ್ಗುಣೋ, ತಗ್ಗುಣಸ್ಸ ತಗ್ಗುಣಯುತ್ತಸ್ಸಾಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನ ಗುಣವಿರಹಿತಸ್ಸಾ(ತಿ) ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಏತ್ಥ ಪನ ‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪ್ಯತ್ಥೀ’ತಿ ಪರಿಭಾಸೀಯತಿ, ತತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ-ಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ವಿಸೇಸನೇನ ಸಹ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನವಿಸೇಸನರಹಿತೋ’’ತಿ, ಕ್ವಚಿ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ದಸ್ಸನೇ ನಾಪಿಸದ್ದೋ, ಯತ್ರಾವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ ತತ್ಥೇವ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಭವತಿ, ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಯತ್ರಾವಯವೋಯೇವ ಸಮಾಸತ್ಥೋ ತತ್ರಾತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಂ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಬಹುಧನಸದ್ದೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ಕತತ್ತಾ. ಅಭಿಮತೋತಿ ಪಾಣಿನೀಯಾನಂ ಅಭಿಮತೋ ದಸನ್ನಂ ಸಮೀಪೇ ಆಸನ್ನಾ ದಸನ್ನಮಿಚ್ಚಾದಿವಾಕ್ಯೇ.

ಪರಿಮಾಣಮೇವಸಙ್ಖ್ಯೇಯನ್ತಿ ಪರಿಮಾಣಲಕ್ಖಣಮೇವ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಞ್ಚ.

ಸಙ್ಖ್ಯಾನರೂಪನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಸಭಾವಂ.

ಪರಿಮಾಣೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಮಾಣೇನ.

ಸಙ್ಖ್ಯಾನವುತ್ತೀತಿ ತೇನ ಅನತಿವತ್ತಿಯಮಾನತಪ್ಪರಿಚ್ಛೇದಕ ಸಙ್ಖ್ಯಾನರೂಪ ಸಙ್ಖಾತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ವುತ್ತಿ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾನವುತ್ತಿ-ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾ.

ದಿಟ್ಠನ್ತೇನಿಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಥಾ ಪಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಮೇಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಮಾಣರೂಪೋ-ವಯವಭೇದಸಮುದಾಯಸಭಾವೋ ಪಕತಿಯತ್ಥೋ ಸಮುದಾಯಿನೋ ಸಕುನಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತಥಾ ತಿದಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ’’ತಿ, ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಭೇದಸಮ್ಭವೇನ.

ಕೇಚಿ ಪನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಣಿನೀಯೇ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಭೇದಸಮ್ಭವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರೇಸಂ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾನಂ ಭೇದಾಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಯಂ ಸಕತ್ಥೇ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಧಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪದತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತದತ್ಥೇಪೀತಿ ತಸ್ಸ ವಾಇತಿ ಅಞ್ಞಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇಪಿ, ತದತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ ವಾ ಸಿಯಾ ತದಾ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗಹಣೇ ನ ತಿಣ್ಣಂ, ತೇಸನ್ತು ಗಹಣೇ ನ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಸಂಸಯೋ ವಾ, ತದಾ ತು ಸಂಸಯಸ್ಸೋಭಯಾ ಲಮ್ಬನರೂಪತ್ತಾ ದ್ವೇವಾತಿ ವುತ್ತೇ ತಯೋ, ತಯೋವಾತಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವೇ ಅಪೇಕ್ಖೀಯನ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಿವಿಸಯಾ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಾ ಸಮಾಸಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಹೋನ್ತಿ.

ನಾಮತ್ತೇನಾತಿ ರುಳ್ಹಿನಾಮತ್ತೇನ, ಅಭಿಮತೋ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ, ವಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಭಾಸಾ ಸಬ್ಬನಾಮಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇನ.

ಅವಯವಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಅವಯವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಭಾವೇನ.

ನನು ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಂ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ವುತ್ತೋ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ‘ಪಞ್ಚಹಿ ಭುತ್ತಮಸ್ಸೇತಿ ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಂ ನ ಸಿಯಾ’ತಿ, ತಥಾ ಪಠಮತ್ಥಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸು ಇಟ್ಠೋ ‘ವುಟ್ಠೇ ದೇವೇಗತೋಚ್ಚತ್ರ ವುಟ್ಠದೇವೋತಿ ನ ಸಿಯಾ’ತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಥಮತ್ರ ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಂ ಪಠಮತ್ಥೇ ಸಮಾಸೋ ವಣ್ಣೀಯತೇಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾಭಿಧಾನಂಸಮಾಸಸಬ್ಭಾವತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಭುತ್ತಮಸ್ಸೇತ್ಯಾದೋ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಅನಭಿಧಾನತೋ ವಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತತೋಯೇವ ಚ ಪಞ್ಚ ಭುತ್ತ ವನ್ತೋ-ಸ್ಸೇತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಕ್ವಚಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಪಠಮತ್ಥೇಪಿ ಕ್ವಚಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ವುಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಗತೋ’ತಿ. ತುಲ್ಯಯೋಗೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಞ್ಞತ್ರಚಾತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗತೋ-ಞ್ಞತ್ರ ಸಲೋಮಕೋತ್ಯಾದೀಸು ಚ, ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಲೋಮಾನ್ಯಸ್ಸ, ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪಕ್ಖಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಉಪಸಙ್ಖ್ಯಾತೋ ‘‘ಸ್ಯಾದ್ಯಧಿಕಾರೇ-ತ್ಥಿಖೀರಾದೀನಮುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ (೨-೨-೨೪-ವಾ) ಸಭಾವತೋ ಏವ ನಿವತ್ತೋ ನ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ, ಗತತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಪಯೋಗೇ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಸಿಯಾ ಪಿಟ್ಠಪೇಸನೇ ವಿಯ, ಕಥಞ್ಚರಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಬಹೂ ಆನಯ, ಅಹಂ ಪಚಾಮೀತಿ ನಾವಸ್ಸಮೇವಂ ಪಯೋಗೋ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾದಿಪ್ಪಯೋಜನೇ ಸತಿ ಹೋತೇವ.

ಕಣ್ಠೇ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಕಾಳಸ್ಸ ಕಣ್ಠೇ ಸಮ್ಭವೋ. ಟ್ಠಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ಕಣ್ಠಟ್ಠಸದ್ದೇ ಟ್ಠಸದ್ದತ್ಥೋ. ಓಟ್ಠಸದ್ದೋವ ಮುಖವುತ್ತೀತ್ಯನೇನ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಮುಖಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಪಯೋಗಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ಓಟ್ಠೋವ ಮುಖಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಓಟ್ಠಮುಖೋತಿ ಸಮಾಸೋ, ನ ಚ ಪಾಣಿ ಪಾಣ್ಯನ್ತರಸ್ಸ ಮುಖಂ, ಮುಖೇನೇವ ಚ ಪಾಣಿಮುಖಸ್ಸ ಸದಿಸತ್ತಂ ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಓಟ್ಠಮುಖಮಿವ ಮುಖಮಸ್ಸೇತ್ಯತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠತೇ, ಉಪನ್ಯಸ್ಯನ್ತೇತ್ಯುಪನ್ಯಾಸಾ, ವಿಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ’ಕಣ್ಠೇ ಕಾಳೋ ಯಸ್ಸಾ’ತ್ಯಾದೀಕಮೇವ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮುದಾಯೇ ವಿಕಾರೇಚಾತಿ ಸಮುದಾಯಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಚ. ತಂಸಮಾಸಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಸಮಾಸಸ್ಸ, ತದಭಿಧಾಯಿನನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾತ ವಿಕಾರಾಭಿಧಾಯೀನಂ, ಕೇಸಾನಂ ಸಙ್ಘಾತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪರೇಸಂ ವಾಕ್ಯಂ. ಧಾತುತೋ ಜಾತಂ ಧಾತುಜಂ, ಉತ್ತರಪದಂ ಪತಿತಸದ್ದಾದಿ, ತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಪತಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ.

‘‘ನಞ್ಸ್ಮಾತ್ಥ್ಯತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ (೨-೨-೨೪) ವಾತ್ತಿಕಂ, ಏತನಾಹ-‘ಞ ಕಾರಾನು ಬನ್ಧಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಪಾಣಿನಿಯಾ ತು ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸದ್ದೋ ನಞ್ಸಮಾಸೋ, ಪದನ್ತರೇ ನಾಸ್ಸ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ವೋತ್ತರಪದಲೋಪೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪುತ್ತಾಸ್ಸ ಅಪುತ್ತೋವಿಜ್ಜಮಾನಪುತ್ತೋತಿ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ಇಚ್ಛತೇ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ… ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಾ ಸದ್ದಾನಂ ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ಬ್ಯಧಿಕರಣತ್ತಾ, ವಚನೇಪೀತಿ ಸುತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ, ಅಯ ಮಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ ಪರೇಹಿ ಬಹುಬ್ಬೀಹೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಥಾಹಿ ಬಹವೋ ವಿಹಯೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಯಥಾ ಬಹುಬ್ಬೀಹೀತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ.