೧೧. ವಿಸೇ

ಕಿನ್ತಂ ವಿಸೇಸನ ಮಿಚ್ಛಾಹ-‘ಯಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಂ ಅವತ್ಥಾಪಯತಿ ತಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತಂ ವಿಸೇಸ್ಸಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯದನೇಕೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಂ ಅವತ್ಥಾ ಪೀಯತೇ ತಮಭಿಧೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನನ್ವೇಕತ್ಥೇನೇತ್ಯುಚ್ಚಮಾನೇ ವಿಸೇಸ್ಸೇನೇತಿ ಕಥಮವಗಮ್ಯತೇ, ಯತೋ ಏವಂ ವಿವರಿತವಾ ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದಾ ಸಕತ್ಥಮಿವ ನಿಯತಮ್ಪಟಿ-ಯೋಗಿನಮಾಕ್ಖಿಪನ್ತಿ… ತೇನ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಸಕತ್ಥಸ್ಸಾಸಮ್ಭವಾತಿ, ವಿವರಿತವಾತಿ ವಿವರಿತ್ಥ, ಏಕತ್ಥೇನೇತೀಮಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಸಹ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಸಾಜ್ಝಾಹಾರೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅತ್ಥಸದ್ದಸ್ಸಾನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇತಿ ‘ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ’ತಿ. ಕಥಂ ತೇನತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತೀತ್ಯಾಹ- ‘ಅಧಿಕರೀಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸ್ಸಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಸೇಸ್ಸಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನ ಸಹ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ ವಿಸೇಸನ ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾ’ತಿ, ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ತಂ ನಾಮ ಭಿನ್ನಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಭವತಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಮನ್ತರೇನ ನ ಹೋನ್ತೀ [ಹೋತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ತಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾತಾ ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸದ್ದಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘ನೀಲಮುಪ್ಪಲ’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ವತ್ಥೂನಿ ಸನ್ನಿಹಿತಾನಿ ನೀಲನ್ತಿ ನೀಲತ್ತಂ ಗುಣಸಾಮಞ್ಞಂ, ನೀಲೋ ಗುಣೋ, ತದಾಧಾರೋ ದಬ್ಬನ್ತಿ ತೀಣಿ, ಉಪ್ಪಲನ್ತಿ ಉಪ್ಪಲತ್ತಂ ಉಪ್ಪಲಜಾತಿ, ದಬ್ಬಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ದ್ವೇ.

ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಲಜಾತಿ ಗುಣಜಾತೀನಂ [ನೀಲಜಾತಿಉಪ್ಪಲಜಾಭಧನಂ (ಕಾತನ್ತಟೀಕಾ)] ತಾವ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೋ ಜಾತಿಯಾ ನಿಗ್ಗುಣತ್ತಾ, ನೀಲತ್ತಸ್ಸ ಚ ನೀಲಗುಣೇ ಸಮವಾಯಿನೋ, ಉಪ್ಪಲತ್ತಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಲದಬ್ಬೇ ಸಮವಾಯಿನೋ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪಲಜಾತಿಯಾ ನೀಲಸ್ಸ ಚ ಗುಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ… ನೀಲ ಮುಪ್ಪಲನ್ತಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಲಜಾತಿನೀಲಗುಣಾನಮೇಕಮಧಿ ಕರಣಂನಿಸ್ಸಯೋತಿ, ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೋ ತು ನತ್ಥಿ ಜಾತಿಯಾ ಅನೀಲತ್ತಾ, ಗುಣದಬ್ಬಾನನ್ತು ಸಮ್ಭವತಿವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸತ್ತಂ ದಬ್ಬಸ್ಸಾನೇಕಗುಣತ್ತಾ, ಸಮಾನನ್ತು ತೇಸಮ್ಪರಮಧಿಕರಣಂ ತತಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ನೀಲದಬ್ಬ ಉಪ್ಪಲದಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಹಾರೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಾನಂ ನ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೋ, ನಾಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಅಪೇಕ್ಖಾಭಾವತೋ, ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪನ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಸದ್ದಾನಮೇವ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತೇನೇವಾಹ-‘ಅತೋಯೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಅತೋಯೇವಾತಿ ಯತೋ ವಿಸೇಸ್ಸಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ, ಅತೋಯೇವ ಹೇತುತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಭಿನ್ನನಿಮಿತ್ತಪ್ಪ ಯುತ್ತಾನಮೇವಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನೀಲಗುಣಾಧಾರೇ ದಬ್ಬೇ ಗುಣೇಯೇವ ವಾ ನೀಲಸದ್ದಸ್ಸ, ಉಪ್ಪಲಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗುಣವತಿ ದಬ್ಬೇ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಸು ಭಿನ್ನೇಸು ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣೇಸು ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಾನಮೇವ [ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ)].

ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತನ್ತಿ ನೀಲುಪ್ಪಲಸದ್ದಾನಂ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಯೋಗೇ ವಿಸಿಟ್ಠದಬ್ಬ ವಾಚಿತ್ತಸ್ಸಾಸಮ್ಭವಾ, ನೀಲಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪಲಂ ಚೇತಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭವಾ ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಪವತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸಮಾನತ್ಥತಾ, ಏವಕಾರೇನ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ನತ್ವಭಿನ್ನೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ನನುಚೇತ್ಯಾದಿ ಚೋದ್ಯಂ, ಸೀಸಮ್ಪಾತೀತಿ ಸೀಸಪಾ ರುಕ್ಖವಿಸೇಸೋ, ನಯಿದ ಮೇವಮಿಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ.

ಅಥ ತುಚ್ಚತೇಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಸ್ಸ ವಚನಾವಕಾಸಮಾಸಙ್ಕತೇ, ವಿಸೇಸವುತ್ತೀತಿ ಫಲಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದತ್ತಾ ಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇ ವುತ್ತಿ, ಇಮೇಸನ್ತಿ ಸೀಸಪಾದೀನಂ ನ ಸಮೋಧಾರಿತಾತಿ ನ ನಿಚ್ಛಿತಾ, ಸಾಮಞ್ಞವುತ್ತಿಯೇವ ಸಮೋಧಾರಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅವಸಿತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾ ವುತ್ತಿ ಯೇಸಂ ಸೀಸಪಾದೀನಂ ತೇ ಅವಸಿತವುತ್ತಯೋ, ಪಯತನಂ ವಿನಾ ತದಾ ಪಪ್ಪೋತಿ ಚಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪಯತನನ್ತಿ ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧೇಪಿವಿಸೇಸ್ಸೇ’ತಿವಚನಂ. ತಞ್ಚನತ್ಥಿಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ಸರೂಪಮತ್ತಕಥನಾಯಾತಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಸರೂಪಮತ್ತಕಥನಾಯ ‘ಪೂಪೇ ಬಹೂ ಆನಯೇ’ತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಜಾತೀಯಕನ್ತಿ ಸರೂಪಕಥನಪ್ಪಕಾರಯುತ್ತಂ. ಉಪಸಂಹರಮಾಹ-‘ತದೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋವಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನೇತ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ.

ಅಞ್ಞತರಸಮ್ಭವೇಪಿ ತನ್ನಿವತ್ತಿಯಾ ವಚನಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅಥಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞತರಸಮ್ಭವೇಪೀತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ವಿಸೇಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಭವೇಪಿ, ಯತ್ರಪ್ಯುಭಿನ್ನಮತ್ಥಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಸಮ್ಭವೋ ತತ್ಥಪಿತಾವ ಬಹುಲಂವಚನತೋವ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಕಿಮ್ಪನಾ-ಞ್ಞತರಸಮ್ಭವೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಯಥಾ ಪುಣ್ಣೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಏತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪುಣ್ಣನಾಮಕಾ ಸನ್ತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಮ್ಭವಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಸಮ್ಭವೇ ಬಹುಲಂವಚನಮೇವ ಸಮಾಸಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ವಿಧೇಪೀತಿ ಅಞ್ಞತರಸಮ್ಭವೇಪಿ, ನ ಕೇವಲಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಸಮ್ಭವೇ, ಅಥ ಖೋ ಏವಂ ವಿಧೇಪ್ಯಞ್ಞ ತರಸಮ್ಭವೇಪಿತ್ಯವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ.

ಯಜ್ಜೇವಮಿಚ್ಚಾದಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೇ ಸತಿ ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಾದನಚೋದನಾ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸನತ್ತಾ, ತತ್ಥ ದೋಸಮಾಹ-‘ವಿಸೇಸ್ಸಸ್ಸಚ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ’ತಿ, ಚೋ-ವಧಾರಣೇ, ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ ವಾ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ನಾಗ್ಗಹಿತೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇತಿ ಕಾರಣೇ, ಅತೋ ಕಿಮನಿಟ್ಠಮಾಯಾತ ಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಉಪ್ಪಲನೀಲನ್ತಿಪಿ ಸಿಯಾ’ತಿ, ಇತ್ಥಞ್ಚರಹಿ ಕಿನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ನೀಲುಪ್ಪಲನ್ತಿ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪರಿಹಾರಮಾಹ-‘ನೇಸದೋಸೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ಉಪಪತ್ತ್ಯನ್ತರಮಾಹ- ‘ಅಥ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಪಕಾರಿತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸತ್ತೇ ನಾನುಪಕಾರಿತ್ತಾ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಿಯಾ ತ್ಯಾಹ- ‘ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತೇಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಕಸಕಪ್ಪಧಾನಾಪೇಕ್ಖಾವನ್ತಾನನ್ತಿ ಸಕೇಸಕೇ ಪಧಾನೇ ಅತ್ತನಿ ಅಪೇಕ್ಖಾವನ್ತಾನಂ. ಅಥ ಕುತೋ ದಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಪಧಾನತ್ತಮಸಿತಂ, ನ ತು ಗುಣಸ್ಸೇತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಞಾಯಮುಪನಿಸ್ಸಯತಿ ‘ಅಥ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ. ಛಾಗೋತ್ಯಜೋ ವುಚ್ಚತೇ, ತಂ ಸೇತವಣ್ಣಮಾಲಭೇಥ ಮಾರೇಯ್ಯ, ಫುಸನಂ ವಾ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಆಪುಬ್ಬೋ ಲಭಿ ಹಿ ಮಾರಣೇ ಫುಸನೇ ಚ ವತ್ತತೇ, ದೇಸನಾಯನ್ತಿ [ಚೋದನಾಯನ್ತಿ ಚೋದನಾವಾಕ್ಯ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವೇದವಾಕ್ಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕುತೋ ಛಾಗತೋ-ಞ್ಞೋ ನಾಲಬ್ಭತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ನ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಛಾಗಾಭಾವೇತಿ ಸೇತಗುಣಯುತ್ತಸ್ಸ ಛಾಗಸ್ಸಾಭಾವೇ, ಪಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಿಮಾಲಬ್ಭಾತಿ ಸೇತಗುಣಯೋಗೇನ ವಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಿಂ ಆಲಮ್ಭ, ನ ಚ ನಾಲಮ್ಭತೇ ತಸ್ಮಾ ಗುಣೋ ಅಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ.

ಪುನ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ನನು ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಥೇತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯಮಾಸಙ್ಕತೇ, ಅನಿಟ್ಠಮಾಪಾದಯತಿ ನೀಲಸದ್ದೇಪಿ ಪಸಙ್ಗೋ’ತಿ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸೋಪಿಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ- ‘‘ಉಪ್ಪಲಸದ್ದೋ ಜಾತಿವಾಚೀ, ನ ತು ದಬ್ಬವಾಚೀ, ಜಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠದಬ್ಬವಾಚಿತ್ತಾ ಯದಿ ದಬ್ಬವಾಚೀತಿ ವುಚ್ಚತೇ, ತದಾ ನೀಲಸದ್ದೋಪಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠ ದಬ್ಬವಾಚಿತ್ತಾ ದಬ್ಬವಚನಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮೇಸಂ ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ, ಪರಿಹರನ್ತೋ ಆಹ ‘ನೇದಮತ್ಥಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಪಾಯಿನೋ ಅಪಗನ್ತಾರೋ ದಬ್ಬಾತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸತೀಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇತಿ ಕಾರಣೇ.

ವಿಸೇಸನಮೇಕತ್ಥೇನೇತಿ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಪಪಞ್ಚತ್ಥಂ ಪರಿಪ್ಫುಟತ್ಥಞ್ಚ ಉದಾಹರಣಬಹುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ಬಹುಂ ಸುತ್ತಿತಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸೇತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಿಯಮುದಾಹರಣಮತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತದಿದಾನಿ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮೋ ಆಹ- ‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಛಿನ್ನೋಚ ವಿಸೇಸನನ್ತೀ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇಕ ಸಬ್ಬಧುರಪುರಾಣನವಕೇವಲಾನಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನೇ’’ತಿ (೨-೧-೪೯) ತೇ ಸಮೇತ್ಥ ಸುತ್ತಂ, ತತ್ಥೇಕಾದೀನಂ ವುತ್ತಿಯಮುದಾಹರಣಾನಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾನ್ಯುಪಲಕ್ಖಣತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏಕೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋಚಾತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ತಾಯೇವ ಚ ‘ಸತ್ತ ಚ ತೇ ಇಸಯೋ ಚ ಸತ್ತಿಸಯೋ’ಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಉಪಮೀಯತೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೇ-ನೇನೇತ್ಯುಪಮಾನಂ, ಉಪಮೀಯತೀತ್ಯುಪಮೇಯ್ಯಂ, ತೇಸಂ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಾಮತಾತೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಯದುಪಮೇಯ್ಯಂ, ತಂ ವಚನೇನೇತ್ಯತ್ಥೋ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಚ್ಚಾದಿ ಕಸ್ಸ, ಸಮಾಸೋ ಭವತೀತಿ ಸೇಸೋ, ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ವಿಸೇಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಸೇಸಾಪರಿಗ್ಗಹಾತಿ ವಿಸೇಸನನ್ತ್ಯೇವ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಾ, ಏವಮ್ಭೂ ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಉಪಮಾನರೂಪಸ್ಸಾಪಿ. ನನು ಸತ್ಥೀಸದ್ದಸ್ಸಸತ್ಥಿಯಂ ವುತ್ತಿ ಸಾಮಾಸದ್ದಸ್ಸ ತು ದೇವದತ್ತಾಯ, ಅತೋ ಬ್ಯಧಿಕರಣತ್ತಾ ಕಥಮೇತ್ಥ ಸಮಾಸೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕೀಯಾಹ- ‘ಯದೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಾಮತ್ತಾದಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಧಮ್ಮಿಯಂ ಸಾಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇವದತ್ತಾತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ ಉಪಚಾರವಸೇನ, ಸಾಮಾಸದ್ದೋಪಿ ಗುಣವಚನೋಪಿ ಸಾಮತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಸದ್ಧಾದಿತ್ತವಸೇನಾಭೇದೋಪಚಾರೇನ ವಾ ದೇವದತ್ತಾಯಂ ವತ್ತತೇ, ನನು ಚ ಸಾಮಾಸದ್ದಸ್ಸ ದೇವದತ್ತಾಭಿಧಾನೇ ಚರಿತತ್ಥತಾಯ ಸತ್ಥೀ ಗುಣೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತ್ಯನಿಯತಗುಣಪ್ಪತೀತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನೇಕಗುಣಾಧಾರತ್ತಾ ಸತ್ಥಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಇಹಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ, ಏತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಹ ವಾ ಸತ್ಥಿಯಂ, ಸಾಮಗುಣವನ್ತತಾಯ ಸಾಮಾಯಾತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಪಸಿದ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಸತ್ಥಿಸಾಮಾತ್ಯತ್ರೋಪಮಾನಂ ಸತ್ಥೀ, ಉಪಮೇಯ್ಯಾ ದೇವದತ್ತಾ, ಪಸಿದ್ಧನ್ತುಪಮಾನಂ ಭವತಿ ನಾಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ… ಪಸಿದ್ಧಸಾಧಮ್ಮಿಯಾ ಸಾಧ್ಯು ಸಾಧನಮುಪಮಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥಿಯೇವ ಸಾಮಙ್ಗುಣೇನ ಪಸಿದ್ಧಾ ನ ದೇವದತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಗುಣಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಧ್ಯುತೇ ಉಪಮೀಯತೇನೇನೇತಿ ಸಾಧನಮುಪಮಾನಂ, ಸಾಧ್ಯತೇ ಉಪಧೀಯತೇತಿ ಸಾಧ್ಯಮುಪಮೇಯ್ಯಂ, ಪಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಧಮ್ಮಿಯಂ ತೇನ, ಸಾಧ್ಯಸ್ಸಾಪ್ಪಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಾಧನಂ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಂ. ಯತ್ರತ್ವಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಬಹುಲಂವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನೇವ ಸಮಾಸಸಬ್ಭಾವಂ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನಾಸಬ್ಭಾವಮುದಾಹರಣೇನ ಫುಟಯಿತುಂ ‘ಫಾಲಾ ಇವ ತಣ್ಡುಲಾ’ತ್ಯಾದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತಣ್ಡುಲಸದ್ದೋತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯಭೂತತಣ್ಡುಲಸದ್ದೋ, ತಣ್ಡುಲತ್ತಮ್ಪಿ ವತ್ವಾ ದಬ್ಬೇ ಪವತ್ತೋ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೋ ನತು ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದಬ್ಬೇತಿ ತಣ್ಡುಲದಬ್ಬೇ ಫಾಲದಬ್ಬೇ ಚ.

ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಸಾಧಾರಣಸೂರತ್ತಾದಿಧಮ್ಮವಚನಾಪ್ಪಯೋಗೇತಿ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಯೋ ವಿಸಾರದತ್ತಾದಿಧಮ್ಮೋ ತಬ್ಬಚನಸ್ಸ ‘ಮುನಿ ಅಯಂ ಸೀಹೋ ವಿಯ ವಿಸಾರದೋ’ತ್ಯಾದೋ ವಿಸಾರದಾದಿಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಪಯೋಗೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕೇಸಞ್ಚಿತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ, ವಿಸೇಸ್ಸತ್ತಮೇವ ಫುಟಯತಿ. ‘ತಥಾ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಾನಂ ಯಥಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಂ ಸೀಹಾದೀನಂ ವಿಸೇಸ್ಸತಾಯೇವ ವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತತ್ತಾಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಭಾವೋ, ಉಪಪತ್ಯನ್ತರಮಾಹ-‘ವಿಸೇಸನಸ್ಸೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯದಿಪಿ ಸೀಹೋ ವಿಸೇಸನಮೇವ ನ ವಿಸೇಸ್ಸಂ, ತಥಾಪಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ವಿಸೇಸನಸ್ಸಾಪಿ ಪರನಿಪಾತೋತಿ ಭಾವೋ.

ಅಥಾತ್ರಾಪಿ ವಿಸೇಸನನ್ತೇವ ಸಮಾಸಪ್ಪಟಿಪಾದನೇ’ಮುನಿ ಅಯಂ ಸೀಹೋವ ವಿಸಾರದೋ’ಚ್ಚಾದೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋವ ಸಮಾಸಾಪ್ಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಉಪಮಾನೋ ಪಮೇಯ್ಯಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಿಸಾರದತ್ತಾದಿಧಮ್ಮವಚನಾಪ್ಪಯೋಗೇ ಸತಿ ತಪ್ಪಸಙ್ಗಾಭಾವತ್ಥಂ ವಚನಮಾರಬ್ಭನೀಯನ್ತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ನನುಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ, ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಪ್ಪಯೋಗೇ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಸಾಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪಯೋಗತ್ಥನ್ತಿ ಸಮಾಸವಾಕ್ಯೇ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಸ್ಸ ಸೂರತ್ತಾದಿ(ನೋ), ಅಪ್ಪಯೋಗತ್ಥಂ, ತಥಾ ಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಸಮಾಸಾಸಬ್ಭಾವಾ ಸುತ್ತನ್ತರಸ್ಸಾನಾರಬ್ಭನೀಯಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ.

ವಿಸೇಸಾನನ್ತಬ್ಭಾವಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ಅನ್ತೋಭಾವೇಪಿ ತಿಖೀಣತ್ತಾದಿತೋ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸೂರಸ್ಸಾದಿವಚನೀಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ಅನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಾಪೇಕ್ಖಮಸಮತ್ಥನ್ತಿ. ಅಥೇತಿ ‘ಸಚ್ಚಮೇತ’ನ್ತಿಆದಿಂ ಪರವಚನಮಾಸಙ್ಕಿಯ ವದತಿ, ಏವಮಾದಿಸಿಜ್ಝನತ್ಥಂ ಸಮಾಸೋತಿ (ಞಾಪನತ್ಥಂ) ಆರಬ್ಭನೀಯಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಪಧಾನಸ್ಸಾತಿ ‘ರಞ್ಞೋಪುರಿಸೋ-ಭಿರೂಪೋ’ತೇತ್ಥ ಅಭಿರೂಪಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ತೇನೇವಾ [ವಿಸೇಸನಂ ತೇನೇವಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಪ್ಪಧಾನಂ, ಸಮಾಸಾವಯವಭೂತಂ ರಾಜಾನಂ ಪತಿ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೇನಾವಿಫಲಿತಸಕತ್ಥತಾಯ ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘ರಾಜಪುರಿಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನೀಯಸ್ಸ ಗೇಹ’ನ್ತಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಗೇಹಮ್ಪತಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನಾಪ್ಪಧಾನತ್ತೇಪಿ ರಾಜಾನಮ್ಪತಿ ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೇವ. ಇದಞ್ಚಞಾಪನತ್ಥಂ ವಚನಾರಮ್ಭಪ್ಪಯೋಜನಞ್ಚ, ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಗಮಕತ್ತಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಗಮಕತ್ತಾತಿ ವಿಗ್ಗಹವಾಕ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಮ್ಪತೀಯಮಾನತ್ತಾ ಗಮಕತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ, ನಚೇಹ ಗಮಕತ್ತಮತ್ಥೀತಿ ‘ಮುನಿ ಸೀಹೋವ ಸೂರೋ’ತ್ಯತ್ರ ತು ವಾಕ್ಯತೋ ಯೋತ್ಥೋ ಪತೀಯತೇ, ನಾಯಂ ‘ಮುನಿ ಸೀಹೋ ಸೂರೋ’ತ್ಯತೋ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಗಮಕತ್ತಂ ನತ್ಥೀ-ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಥಾಹಿ ಮುನಿಸೀಹಸದ್ದೇನೇವೋ ಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಾರದತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವೇನೇವೋಪಾದಾನತೋ ವಿಸಾರದಸದ್ದಸ್ಸ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೋ.

ಅಪವಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ವಾಕ್ಯಮೇವೇತಿ ಏವಕಾರೇನ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ಥಮ್ಪದಸ್ಸಯಮಾಹ- ‘ವುತ್ತಿನಿವತ್ತೇತೀ’ತಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನನು ಚಾತ್ರ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಾಸಮ್ಭವಾಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ವುತ್ತಿಯಾತಿ ಚೋದೇತಿ. ‘ನನುಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ.

ಪುಣ್ಣತಾಬ್ಯಭಿಚಾರಾತಿ ಪುಣ್ಣತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬಾಲಾದಿಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅವಿನಾಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ಹಿ ವಿಸೇಸ್ಸಮ್ಭವತಿ ಯಥಾ ನೀಲತಾಯುಪ್ಪಲಂ, ಪರಿಹರತಿ ‘ನೇದಮತ್ತಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಮನ್ತಾಣಿಪುತ್ತಾನಂ ಅನೇಕತ್ತಾತಿ ಕೇವಲಂ ಮನ್ತಾಣಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಪುಣ್ಣೋಯೇವಾತಿ ಅಭಾವಾ ತೇಸಂ ಬಹುಭಾವತೋ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಗಹಸ್ಸ ಪತಯೋತಿ ಗಹಪತೀನಂ ಬಹುತ್ತಂ ಪಾಕಟಮೇವ.

ವುತ್ತಿಯೇವೇತಿ ಏವಕಾರೇನ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ಥಮಾಹ-‘ವಾಕ್ಯಂ ನಿವತ್ತೇತೀ’ತಿ. ವಿಸಿಟ್ಠಜಾತಿವಚನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಜಾತಿಯಾ ಲೋಹಿತಸಾಲಿಜಾತಿಯಾ ಚ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ.

ತಚ್ಛಕೋ ಸಪ್ಪೋತಿ ಬ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮುಪನಿಕ್ಖಿಪ್ಪಚೋದಯಮಾಹ- ‘ನನು ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ತಚ್ಛಕಭಾವಾನಪೇತೋತಿ ಬಾಲಯುವತ್ತಾದಿಸಙ್ಖಾತತಚ್ಛಕಭಾವತೋ ಅಬ್ಯಾವುತ್ತೋ, ಅತ್ಥಿನಾಮಧೇಯ್ಯೋತಿ ತಚ್ಛಕೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ತನ್ನಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಕಿರಿಯಾಸದ್ದೋತಿ ತಚ್ಛತೀತಿ ತಚ್ಛಕೋತಿ ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತೇನೋಪಾದಿನ್ನೋ ವಡ್ಢಕೀವಾಚೀ ತಚ್ಛಕಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಸಬ್ಭಾವಾ ಸಮಾಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಸತಿ ಕಿಮಿದಂ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ರ ಕೇನಚಿ ನ ನಾಮಧೇಯ್ಯಸ್ಸೇತ್ಯಾದಿ ನೋಪಜಾಯತೇವಾತ್ಯೇತದವಸಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಮನುದ್ಯತಂ ನಿರಾಕತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ-‘ಯೋಪಾ ಹೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಇಮಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ತಚ್ಛಕಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ ಸದ್ದಸ್ಸಾತ್ಥವಿಸಯಾಪೇಕ್ಖಾಯಾಭಾವತೋ ವಿಸೇಸ್ಸತ್ತಾಭಾವಾ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಮಿದಂ ಕತ’’ನ್ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಅಯುತ್ತಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯತೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಾಮಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾವಾಚಿನೋ ಚ ಅತ್ಥಾಭಿಧಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ತುಲ್ಯಂ ವಾ ನ ವಾ, ಅವಯವಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮುದಾಯಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ ಬಲವತಿ ವಾ ನವೇತ್ಯೇತಂ ವಿಚಾರೇತುಂ ಯತೋ ನಾಧಿಕತನ್ತ್ಯತ್ಥೋ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಧಿಕತನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ಅಪಿತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಚ್ಛಕಸದ್ದೋನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿ ನಾನೇಕತ್ಥೋತಿ ವಿಚಾರೇತುಮಧಿಕತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ- ‘‘ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಚಿನ್ತಾಯಂ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥಾಭಿಧಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಚಿನ್ತಾ ನ ಯುಜ್ಜತೇ ‘ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೇ ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಸಾತ್ಥಕಂ ಹೋತೀ’ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಮಗ್ಗೀಯತೇ, ನಾಸಮ್ಭವೇ ನಾಬ್ಯಭಿಚಾರೇ ಯಥಾ ಸೀತಂ (ಹಿಮಂ) ಉಣ್ಹೋಗ್ಗೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಭವಬ್ಯಭಿಚಾರಚಿನ್ತಾ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಚಿನ್ತಾಯಮುಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ತಚ್ಛಕಸದ್ದೋ-ನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿವಾ ನ ವೇತ್ಯೇತದೇವ ವಿಚಾರೇತುಮಧಿಕತನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೇ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೇವಾ’’ತಿ, ಯದಿಪಿ ನಾಮಧೇಯ್ಯಕಿರಿಯಾವಾಚೀನಮತುಲ್ಯಮತ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ಸಮುದಾಯಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ಬಲವತಿತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಸಮಾಸಸಬ್ಭಾವಾ ನ ಕಾಚಿ ಹಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏತ್ಥ ಚಾ’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ಥಚಾತಿ ಕೇಚಿ ಪಕ್ಖೇ ಚ, ಕಞ್ಚಿ ಪೀಳಮಾವಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ- ‘‘ಯದೀಪಿ ಸಮುದಾಯಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸತಿ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದತ್ಥವಿಸಯಾಪೇಕ್ಖಾ ನೋಪಜಾಯತೇ, ತಥಾಪಿ ನಾಮಧೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ತಚ್ಛಕಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಯನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತಮತ್ಥೇವ… ಸಪ್ಪವಿಸೇಸೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಚ ತನ್ನಾಮಕೇ ನಾಮಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ತಚ್ಛಕಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ(ತಿ) ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಮಾಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ತದವತ್ಥೋ ಯೇವಾ’’ತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸಪ್ಪವಿಸೇಸಸ್ಸೇವ ತಚ್ಛಕಸದ್ದೋ ನಾಮಧೇಯ್ಯಮಪಿತು ಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದತ್ಥೋ. ತಚ್ಛಕಸದ್ದಸ್ಸಾನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತೇಪಿ ನ ಸಮುದಾಯಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅವಯವಪ್ಪಸಿದ್ಧೀಬಾಧಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ನಚಾ’ತಿಆದಿ. ಚೋ-ವಧಾರಣೇ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ ‘ಕಿರಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕಮೇನತ್ಥಪ್ಪಸಿದ್ಧೀತಿ ಯಂ, ಏತಮ್ಪನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪಸಿಜ್ಝನಂ, ಕಮೇನಾತಿ ಬಾಧಾಭಾವತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ. ಏವಞ್ಚೇತಿ ಇಮಿನಾ ನಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ… ಕಿಮ್ಪಟಿವಿಹಿತಂ ಸಿಯಾ ಪರಿಹಟಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ‘ತಚ್ಛಕೋ ಸಪ್ಪೋ’ತಿ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ ನ ಯುತ್ತಂ… ತಚ್ಛಕಸಪ್ಪೋತಿ ಸಮಾಸಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನೇದಮೇವಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ, ಯದಾ ಚರತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತೇನ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಸಮ್ಭವೋ, ತದಾ ಕಥಂತ್ಯಾಹ- ‘ಯದಾ ವಿಸೇಸನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ತದಾಪಿ ಕಥಂ ವಾಕ್ಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಇದಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಬಹುಲಂವಚನತೋಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮನಿ ಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಛಟ್ಠೀ. ಅವಚ್ಛೇದಕತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ತುನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಳಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ತರಿ ಭಾವಯೋಗೇ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ. ಪತ್ತಾಪನ್ನೇಹಿ ದುತಿಯನ್ತಸ್ಸ ಜೀವಿಕಮ್ಪತ್ತೋ ಜೀವಿಕಾ ಪನ್ನೋತಿ ಸಮಾಸೋ ‘ಕಾರಕಂ ಬಹುಲ’’ನ್ತೇವ (ಚಂ-೨-೨-೧೯) ವಿಹಿತೋ ದುತಿಯನ್ತೇನ ತು ತೇಸಂ ಸಮಾಸತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ಕತಂ ಪರೇಹಿ, ಅತ್ಥಞ್ಚ ತೇಸಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೇನೇವ, ಕಾರನಿವತ್ತಿಯಾ, ತಥಾ ಮಾಸೋ ಜಾತಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ ಪರಿಮಾಣಿವಾಚಿನಾ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೇನ ಪರಿಮಾಣವಚನಾನಂ ಕಾಲಸದ್ದಾನಂ, ತದಾಹ- ‘ಪತ್ತಾಪನ್ನಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಪರಿಮಾಣಂ ಮಾಸಾದಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ತಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಪರಿಮಾಣೀ ಜಾತಾದಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಮಾಸೋ ಪರಿಮಾಣಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಕತ್ತಾ, ಜಾತೋ ಪರಿಮಾಣೀ ಪರಿಚ್ಛೇಜ್ಜತ್ತಾ, ಪತ್ತಾ ಜೀವಿಕಾನೇನಾತಿ [ಪತ್ತೋ ಜೀವಿಕನ್ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ] ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಯೋ-ತ್ಥೋ ಸೋ- ಞಾಪದತ್ಥಸಮಾಸೇಪ್ಯತಿನ್ನೋ ವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದಮನ್ತರೇನಾತಿದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮೋ ಆಹ- ‘ವಾನೇಕಞ್ಞತ್ಥೇ ಇಚ್ಚೇವಾ’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೩-೬೭) ಪುಮ್ಭಾವೋ. ಮಾಸೋ ಜಾತಸ್ಸಾತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಯೋ-ತ್ಥೋ, ಸೋ-ಞ್ಞತ್ಥಸಮಾಸೇಪ್ಯಭಿನ್ನೋ ವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದ ಮನ್ತರೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯಸ್ಸ ಜಾತಾದಿನೋ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಜಾತಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಮಾಹ ಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ, ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋತ್ಯತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಚ ಮಾಸೋ ಜಾತೋ-ಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಮಾಸೋ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸ ಜಾತಾದಿನೋ ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋ ನ ಭಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತ್ತತ್ತವನ್ತೂನಂ ನಿಟ್ಠಾಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ತದನ್ತಸ್ಸಞ್ಞತ್ಥಸಮಾಸೇ ‘‘ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ (೨-೨-೩೬) ಸುತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ ವುತ್ತೋ, ತದಾಹ- ‘ನಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪುಬ್ಬನಿಪಾತಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನಚ ಸಿಯಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಜಾತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕೇಸಞ್ಚಿತಿ ವಾಕ್ಯಕಾರಮಾಹ, ನಚ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ವಿಸೇಸನ’ಮೇಚ್ಚಾದಿ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತ್ತೇ ಸಮಾಸಬ್ಭಾವಮಭಾವೇ ಚಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ… ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೇ ‘ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೇ ಚ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕಮ್ಭವತೀತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ.

ಅವಚನೇಪೀತಿ ನಿಯಮವಚನೇ (ಅ)ಸತೀಪಿ, ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚರಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಬ್ಯವಚ್ಛೇಜ್ಜ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕತ್ತಾಭಾವೇನ ವಿಸೇಸನಾನತ್ಥಕ್ಯಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಚೇ ವಾಕ್ಯೇನಾಪಿ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ- ‘ವಾಕ್ಯಂ ತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಯಮ್ಪನ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ ಪರೇಹಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋತಿ ಞಾಯತಿ… ಯಥಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಿರಿಯಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಧಾರೇತಿ ಏವಮಯಂ ಸಮಾಸೋ ಕಮ್ಮಮಿವ ದ್ವಯಂ ಧಾರಯತೀತಿ.