೧೦. ಅಮಾ

ಸೋಚೇಕತ್ಥೀಭಾವೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ-ಭಿಮತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮುಹುತ್ತನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ದುತಿಯಾ, ಪಾದಿಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾತಿ ಆಸದ್ದಸ್ಸ ಹರಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಿಸದ್ದೇನ [ವುತ್ತಿಪದೇನ (ಪಞ್ಚಿಕಾ)] ಕಿರಿಯಾಖ್ಯಾಪ್ಯತೇತಿ ಅಸತ್ಯುಪಸೇಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಯಂ ಸಙ್ಖಾರಕಂ ಸಙ್ಖಾರಿಯಂ ವಾ ನ ಭವತಿ, ಅತ್ಥಿಚೇಹ ತದುಭಯಂ, ತತೋ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವಾಯೇವ ಸಮಾಸನ್ತೋಭೂತಕಿರಿಯಾ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ತಥಾಹಿ ದಧಿಭೋಜನಂತ್ಯಾದೋ ವುತ್ತೇ ಅಧ್ಯಾದಿನೋ ಸಙ್ಖಾರಕತ್ತಂ ಭೋಜನಾದಿನೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಿಯತ್ತಂ ಪತೀಯತೇ, ನ ಚೋಪಸೇಕಾದಿಮನ್ತರೇನ ಸಙ್ಖಾರಿಯಸಙ್ಖಾರಕಭಾವೋ-ತ್ಥೀತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಯೇವುಪಸೇಕಾದಿಪ್ಪತೀತಿ.

ತದಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಗಮ್ಮಮಾನೋಪಸೇಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ. ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ಅತ್ಥೇನ ‘ಏತಸ್ಸಿದ’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ-ಭಿಮತೋ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗತಾ ಚ, ತಥಾ ವಚನಾಭಾವಮಿಹ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ‘ಕಥ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿ ಯಂವುತ್ತಂಚೋದಕವಚನಮಾಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂವಿವರತಿ ‘ಏವಮಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವಿಧಾನಂ ಕತನ್ತಿ ಏವಮಞ್ಞತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತತ್ಥೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅಞ್ಞ ಪದತ್ಥೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತ್ಯೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತಂ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗತಞ್ಚ ಪಟಿಪಾದಯತಿ, ವಾಕ್ಯನಿವತ್ತಿಸಿದ್ಧಾಯೇವಾತಿ.

ಅತ್ಥಸದ್ದೇನಾವಗತತ್ಥತಾಯ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತುಮಯುತ್ತನ್ತಿ ‘ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ ವಾಕ್ಯನಿವತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಯೇವ, ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಚತುತ್ಥ್ಯನ್ತಾ ಭಿನ್ನತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ಕತೇಪಿ ತತ್ಥ ವಿರೋಧಮಾಹ- ‘ಚತುತ್ಥ್ಯನ್ತಸ್ಸೇ’ತ್ಯಾದಿ.

ವಚನಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಅತ್ಥೇನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗತಾಚ’’ಇತಿ (೩-೧-೩೬) ವಾಕ್ಯಕಾರೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತವಚನಮ್ಪಿ, ಪಾಣಿನೀಯಾನಂ ‘ಏತಸ್ಸ ಇದ’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಯೋ-ತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥಸಮಾಸೇಪಿ ಸೋಯೇವತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಯೋ’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನಿಮಿತ್ತಂ ವಾಯಾಮೋಚ್ಚಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ… ತಂನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ವಾಯಾಮಾದೀನಂ, ತೇಸಂ ಕಥಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೇಸಂ ವಾಯಾಮಾದೀನನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ… ವಾಯಾಮೋತ್ಯಾದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೋ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತೇವ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಅತ್ಥೇನ ಸಮಾಸೇ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗತಾ ಚ ‘ಏತದತ್ಥೋ ಏತದತ್ಥಾ ಏತದತ್ಥ’ನ್ತಿ ವಾಯಾಮಾದಯೋ ಚ ಸಮಾಸತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏತಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಮೇತಸ್ಸ ಏತಿಸ್ಸಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇಪಿ ಏಸಂ ಪದಾನಂ ಸೋಯೇವತ್ಥೋತಿ ನಾತ್ಥಭೇದೋ’’ತಿ.

ಇದಞ್ಚ ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನಿ ಖೋ ಆನನ್ದಂ ಕುಸಲಾನಿ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ…ಪೇ… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಏತದತ್ಥೋ ವಾಯಾಮೋ ಏತದತ್ಥಾ ಕಥಾ ಏತದತ್ಥಾ ಮನ್ತನಾ ಏತದತ್ಥಂ ಸೋತಾವಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ತಿಕಙ್ಗುತ್ತರ, ಆನನ್ದವಗ್ಗ) ಪಾಳಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ‘‘ಕತ್ತುಕರಣೇ ಕಿತನ್ತೇನ ಬಹುಲ’’ನ್ತಿ (೨-೧-೩೨) ಕಿತನ್ತೇನ ತತಿಯಾಸಮಾಸವಿಧಾನಾ ತತ್ಥೇವ ಬಹುಲಗ್ಗಹಣೇನ ‘ಗಾಮನಿಗ್ಗತಾ’ದೀಸು ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನೇತ್ಥಾನ್ತೋದಾಹರಣಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಮಧಿಕತ್ತಂ, ಸಮಾಸಾಭಾವೋ-ಭಿಮತೋತಿ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ ‘‘ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತತ್ಥಸದಬ್ಯಯತಬ್ಬಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನೇ’’ತಿ (೨-೨-೧೧) ಸುತ್ತೇ ಗುಣ ಇತಿವಚನೇನಾಭಿಮತೋ, ಸದಿತಿ ಸಞ್ಞಾ ತೇಸಂ ನ್ತಮಾನಾನಂ.

ಸೋ ಕಥನ್ತಿ ಇಹ ‘ಭಾವತಿತ್ತತ್ಥೇಹೀ’ತಿ ಭಾವಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತೇನೇವ ಸಮಾಸಪಟಿಸೇಧವಿಧಾನಾ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಾ’ ಇಚ್ಚಾದೋ ಸೋ ಸಮಾ ಸಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ ಕಥಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗುಣತ್ತನಿಯೇವಾತಿ ಗುಣಸಭಾವೇ ಏವ, ಅಭಿಮತೋತಿ ವಾತ್ತಿಕಕಾರಸ್ಸಾಭಿಮತೋ ‘‘ತದವಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಗುಣೇಹೀ’’ತಿ, ತಸದ್ದೇನಾಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ಪರಾಮಾಸೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗುಣೇ ಅವತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ತದವಟ್ಠಾ, ಗುಣೇಯೇವ ಗುಣಾತಿಟ್ಠನ್ತಿ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಸೋಯಮಿತ್ಯಭೇದಾ ದಬ್ಬವುತ್ತಯೋ ಸುಕ್ಕಾದಯೋ ವಿಯ ತೇ ತದವಟ್ಠಾ ಗುಣಾ ಗನ್ಧಾದಯೋ, ತದವಟ್ಠಿತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಛಟ್ಠೀ ಸಮಸ್ಸತೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆಭಿಮತೋತಿ ‘‘ಪೂರಣಾ’’ದಿಸುತ್ತೇ ಅಬ್ಯಯಗ್ಗಹಣೇನ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಗುರುಮ್ಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇಪಿ ಗುರುಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದತ್ತಾ ಸಕತ್ಥೇ [ವಾಕ್ಯೇ] ವಿಯ ವುತ್ತಿಯಂ ಬ್ಯಪೇಕ್ಖಾ-ಯಾಹಾನಿತೋ ವುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಂ ವಚನನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ತಥಾಚಾಹೂ’ತಿ.

ಸಾತ್ಥೇವಾತಿ ಸಕತ್ಥೇ ವಿಯ, ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದಸ್ಸ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಗಮಕತ್ತಞ್ಚತ್ಥೀತಿ ಪದಾನಮಞ್ಞೋಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವೇಪಿ ವಿಗ್ಗಹವಾಕ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಮಕತ್ತಂ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಗುರುನೋ ಕುಲಂ ದಾಸಸ್ಸ ಭರಿಯಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಅಥಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಚ್ಚೇ’ಇಚ್ಚಾದೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಗಮಕತ್ತಂ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಕುತೋ-ವಸಿತಂ, ಯೇನ ತದಾಭಾವಾತ್ರ ಸಮಾಸಾಭಾವೋ ವಣ್ಣೀಯತೇಚ್ಚಾಹ-‘ಸಾಮತ್ಥ್ಯಾದಿನೋತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಸಮಾಸಾಭಾವೋ-ಭಿಮತೋತಿ ‘‘ಪೂರಣಾ’’ದಿಸುತ್ತೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಾದಾನತೋ. ಸೇಹೀತಿ ಅತ್ತನಿಯೇಹಿ, ನಾಭಿಮತೋತಿ ‘‘ಚಯುತ್ತೇಹಿ ಸೇಹಿ ಅಸಮಾಸಿತೇಹಿ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸಪ್ಪಟಿಸೇಧೋವತ್ತಬ್ಬೋ’’ (ವಾ) ತ್ಯನೇನ, ಪುಥಗತ್ಥತಾಯ [ಭಿನ್ನತ್ಥತಾಯಂ-ವುತ್ತಿ] ಮಿಚ್ಚಸ್ಸವಿವರಣಂ ಗವಾದೀನಮಸಮಾಸೇತಿ, ಏವಮಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಮಾಸೇನಾಲನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಯೋಗೀನನ್ತಿ ಇತರೀತರಯೋಗೀನಂ, ಅನೇನೇತರೇತರಯೋಗಚತ್ಥಸಮಾಸಂ ವದತಿ. ವುತ್ತಿಹೋತೀತ್ಯಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೋ ಭವತೀತಿ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವೇಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಗವಾದೀನಞ್ಚ ಚತ್ಥಸಮಾಸೇ ಸತೀತಿ.

ರುಳ್ಹಿತ್ತಾತಿ ಸಮಾಸಸ್ಸೇವ ಕೀಳಾವಾಚಕತ್ತೇನ ಜೀವಿಕಾಯ ಚ ಪಚ್ಚಾಯ ಕತ್ತೇನ ಪಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ನ ವಾಕ್ಯಸ್ಸಾತಿ ‘ಉದ್ದಾಲಪುಪ್ಫಭಞ್ಜಿಕಾ’ತ್ಯಾದೋ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತತ್ರ ಕಿಂ ವಚನೇನೇತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ಸರಸಿ ರುಳ್ಹನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

ಅಯಮ್ಪನ ಅಮಾದಿಸಮಾಸೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯದಿಗುಸಮಾಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪರೇಸಂ ತಪ್ಪುರಿಸಸದಿಸತ್ತಾ ತಪ್ಪುರಿಸಾ, ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ, ತಥಾ ತೇ ಸಿಯುಂ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬತ್ತ ನಪುಂಸಕತ್ತಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿದಿಗು.