೩೯. ಛಟ್ಠೀ

ಕಿರಿಯಾಕಾರಕೇಚ್ಚಾದಿವುತ್ತಿಗನ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಮಾರಭತೇ ‘ಏಕಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಕೇಹಿ ಚ ನಿಪ್ಫಾದಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಮಾಹ, ತತೋಯೇವಾಯಂ ನಾಕಸ್ಮೀಕೋತಿ ನ ಯೇಸಂಕೇಸಞ್ಚಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭವತಿ, ವಿಸಿಟ್ಠಾನಂಯೇವ ತು ದ್ವಿನ್ನಂ ಭವತೀತ್ಯತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಾಭಾವೋ, ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧಪುಬ್ಬಕೋ ಹಿ ಕಾರಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಸ್ಸಾಮಿಭಾವಾದಿಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ–

‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾರಕೇಹಞ್ಞೋ, ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಪುಬ್ಬಕೋ;

ಸುತಾಯಮಸ್ಸುತಾಯಂವಾ, ಕ್ರಿಯಾಯಂ ಸೋ-ಭಿಧೀಯತೇತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸ್ಸುತಾಯಂ ಕಿರಿಯಾಯಂ ‘ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ’ಚ್ಚಾದೋ ಕಿರಿಯಾ ಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧಪುಬ್ಬಕೋ-ಞ್ಞೋ ಏವ ಸಸ್ಸಾಮಿಭಾವಾದಿಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪತೀಯತೇತಿ, ‘ಸರತಿ ರಜ್ಜಸ್ಸ’ತ್ಯಾದೋ ತು ಸುಯ್ಯಮಾನೇ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದೇ, ಏತ್ಥ ಪನ ಸನ್ತಮಪಿ ಕಮ್ಮಂ ವತ್ತುಮನಿಚ್ಛಿತಂ, ವಿಸೇಸನಭಾವೋಯೇವ ಸರಣಮ್ಪತಿ ರಜ್ಜಸ್ಸ ಪಟಿಪಾದೀಯತೇ’ರಜ್ಜಸಮ್ಬನ್ಧಿಸರಣ’ನ್ತಿ, ಕಿರಿಯಾಕಾರಕ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ಥುಟ್ಠಿತಿವಸೇನೇವತ್ಥಿ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತೋ ಚ ಸಸ್ಸಾಮಿ ಭಾವಾದಿ, ತತ್ಥ ಸಸ್ಸಾಮಿಭಾವವಿವಚ್ಛಾಯಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೋ, ಯಥಾ ‘ಅನುದರಾ ಕಞ್ಞಾ’ತಿ, ಸೋ ಚಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಸ್ಸಾಮಿಭಾವಜಞ್ಞಜನಕಭಾವಾ-ವಯವಾವಯವವಿಭಾವಾದಿಲಕ್ಖಣೋ ಬಹುವಿಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಸಸ್ಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ, ಜಞ್ಞಜನಕಸಮ್ಬನ್ಧೇ ನಿಗ್ರೋಧಸ್ಸ ಬೀಜಂ, ಅವಯವಾವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾ, ಇದಾನಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸೇತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧಸಞ್ಜಾತತ್ತಂ ಯಥಾಯೋಗಮಞ್ಞತ್ರಾಪ್ಯವಗಮಯಿತುಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉದಾಹರಣಮಾಹ-‘ತಥಾ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಿಪಾಲನಕಿರಿಯಾಕತೋ ನೇಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಪಾಲ್ಯಪರಿಪಾಲನಲಕ್ಖಣೋ-ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಾ ಅಯಮ್ಪರಿ ಪಾಲನಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಸ್ಸೇದಮ್ಭಾವಹೇತುಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತತಿ, ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಾದಿನಾ ತ್ವಿಮಾಯ ಕಿರಿಯಾಯಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ವಿಸೇಸೋ ವಸೀಯತೇ, ನ ಛಟ್ಠಿಯಾ ವಿಸೇಸಾವಗಮನೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ… ತಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕರೂಪತ್ತಾ, ಸುಯ್ಯಮಾನೇ ಏವ ವಾ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದೇ ಕಾರಕಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವೇ ಅಸ್ಸೇದಮ್ಭಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸೇವ ಫಲಸ್ಸ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತಥೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಜಾತೋ ಛಟ್ಠಿಯಾಭಿಧೀಯತೇ ‘ರಜ್ಜಸ್ಸ ಸರತೀ’ತಿ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಜನಯಿತ್ವಾನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಕ್ರಿಯಾ ಕಾಚಿ ನಿವತ್ತತಿ;

ಸುಯ್ಯಮಾನೇ ಕ್ರಿಯಾಸದ್ದೇ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಜಾಯತೇ ಕ್ವಚೀತಿ.

ಪರಿಪಾಲಯತೀತಿ ಪುರಿಸಮ್ಪರಿಪಾಲಯತಿ, ತತೋ ಪಾಲನಾದಿಕಾ ಉಪಕಾರ ಸಭಾವಾ ಕಿರಿಯಾದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಭವತಿ, ರಞ್ಞಾ ಹಿ ಕಾರಿಯಮಾನಾ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಪುರಿಸವಿಸಯತ್ತಾವಪುರಿಸಯೋಗಿನೀತ್ಯುಭಿನ್ನಮ್ಪಿಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವತಿ, ತತೋಯೇವತಸ್ಸಾ ಉಭಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಭವೇಅಸ್ಸೇದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಸಭಾವಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಭಾವತೋ ಕಿರಿಯಾಜನಿತತ್ತಮಸ್ಸ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಲಕ್ಖಣೋ… ಸಬ್ಬಥಾ ನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ, ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಬುದ್ಧಿಸಬ್ಭವಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸು ರಾಜಪುರಿಸಾದೀಸು ಅಸ್ಸೇದನ್ತಿ ಏವಮ್ಪವತ್ತಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಸಬ್ಭವಸ್ಸ. ಪರೇಸಂ ವಿಯ ‘‘ಗುಣೇ ಛಟ್ಠೀ’’ತಿ ವಚನನ್ತರಾಭಾವೇ ಉಭಯತ್ಥಪಿ (ಚೇತ್ಥ) [(ಯೇವ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಛಟ್ಠಿಪ್ಪ- ಸಙ್ಗೋತಿ ಬೋಧೇತುಮಾಹ-‘ನನು ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಂ ಚೋದನಮಬ್ಭುಪಗಮ್ಮ ಚೋದಕಮ್ಪತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧರೂಪಂ ತತೋ-ಞ್ಞತ್ರಾಪ್ಯುಪಸಂ ಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಛಟ್ಠಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಚೋದೇತುಮಾಹ-‘ದೇವದತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಥೇವ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾಸತೀಪಿಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಲಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಚನಿಚ್ಛಾಯೇವೇತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೋದಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ರೋಪನೇತ್ವಾ ತದೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವೇ ಸಮುಪನೇತುಂ‘ಯಜ್ಜೇವಮಿಹಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿಕಮಾಹ, ತತ್ಥ ಅಥಾತಿ ಚೋದಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪಕಾಸನಾರಮ್ಭೇ ನಿಪಾತೋ, ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ಯದಿಪಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಟಿಪಾದೇತಬ್ಬತಾಯಾತ್ಯಾದಿನಾ ಇದನ್ದೀಪೇತಿ ‘‘ವಿಸೇಸ್ಸಂ ವಿಧೇಯತಾಯ ನ ಪರಾಧೀನನ್ತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವತೋ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೇ ತತೋ-ತ್ತನಿಟ್ಠಮೇವ, ನ ರೂಪನ್ತರಮ್ಭಜತಿ‘ಪುರಿಸಸ್ಸೇ’ತಿ, ವಿಸೇಸನನ್ತು ರಾಜಾದಿಕಂ ತದಙ್ಗತಾಯಾನುವದಿಯಮಾನಮಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಕಾರಕರೂಪತೋ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೇ, ತತೋ ರೂಪನ್ತರಂ ಭಜತಿ ‘ರಞ್ಞೋ’ತಿ, ತತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕ ಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಾಸಮ್ಭವಾ ವತ್ಥುತೋ ದ್ವಿಟ್ಠೋ ವಿಸೇಸನಗತತ್ತೇನ ಪತೀಯತೇ ತತೋ ಛಟ್ಠೀ ವಿಸೇಸನಮೇವಾನುಧಾವತಿ ಪತೀತಿವಿಸಯೇ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತೀ’’ತಿ, ಯೋ ಹಿ ವಿಕಪ್ಪನಂ ವಿಸಯೋ ಸೋ ಸದ್ದಾನನ್ತಿ, ಅತೋಯೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಿಯಮೇನ ವಿಸೇಸನಭೇದಮನುವಿದಧಾತಿ… ವತ್ಥುತೋ ದ್ವಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ತಗ್ಗತತ್ತೇನ ಪತೀತಿಯಾ ಯಥಾ ಭಾತೂನಂ ಧನನ್ತಿ, ನಾವಸ್ಸಮ್ಭಾತೂನಂ ಧನನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸತ್ಯಪಿ ವಿಸೇಸ್ಸ ಭೇದೇ ವಿಸೇಸನಗತಮೇವ ಭೇದಮನು(ವಿದಧಾ)ತಿ ‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ, ತದೇತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸನಗತತ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಪತೀತಿತೋ-ವಕಪ್ಪೀಯತೇ, ವಿಸೇಸ್ಸಗತತ್ತೇನಾಪಿ ತಪ್ಪತೀತಿಯಂ ನಿಯಮೇನ ತಗ್ಗತಭೇದಾನುವಿಧಾನಂ ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸನಗತಭೇದಾನುವಿಧಾನಮಿವ, ದ್ವಿಟ್ಠತ್ತನ್ತು ವತ್ಥುತೋ [ಚತ್ತುನೋ] ನ ವಿರುಜ್ಝತೇ, ವತ್ತುಪಟಿಬದ್ಧಮೇವ ಚ ದ್ವಿಟ್ಠತ್ತಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ತಂವಾದೀಹಿ ದ್ವಿಟ್ಠೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಭಿಧೀಯತೇ, ಅತೋಯೇವಾಯಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಿಭತ್ತಿ (ಯಾಗಮ್ಯತೇ)… ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚಮಾನವಿಸೇಸನಭೂತಸಮ್ಬನ್ಧಿಗತಬ್ಯತಿರೇಕಲಕ್ಖಣಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿ- ಧಾನಪ್ಪವತ್ತಿತೋತಿ, ನೀಲಾದಿವಿಸೇಸನನ್ತು ಪರತ್ಥತ್ತೇನಾಪ್ಪಧಾನಮ್ಪಿ ನ ಕಾರಕಭಾವತೋ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತಿ… ನೀಲಾದಿಸದ್ದೇನುಪ್ಪಲಾದಿದಬ್ಬಾಭಿಧಾನತೋ, ಯಥಾ ‘ನೀಲಮುಪ್ಪಲಮ್ಪಸ್ಸ, ನೀಲೇನುಪ್ಪಲೇನ ಠಿತಂ, ನೀಲಸ್ಸುಪ್ಪಲಸ್ಸ ಗನ್ಧೋ’ತಿ, ಯದಾ ತು ನ ವಿಸೇಸ್ಸಪವತ್ತಿ ತದಾ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೇವ ‘ನೀಲಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಲನ್ನಿಸ್ಸಯೋ’ತಿ ಕಾರಕಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ಪಧಾನಭಾವಾ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೇ ಏವ ನೀಲಾದಿ, ತತೋ ವಿಸೇಸನಮೇವಾನೇಕಪ್ಪಕಾರತಾಯಾವ ತಿಟ್ಠತೇ, ತತೋ ವಿಸೇ- ಸನಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಕಾರಕರೂಪತೋ ಪಧಾನಭಾವಾ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೇತಿ ವಿಸೇಸನ ಮತ್ತೇನಾಪಿ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾ ಸಿಯಾತಿ ನಾಸಙ್ಕನೀಯನ್ತಿ.

ದ್ವೇಪೀತಿ ರಾಜಪುರಿಸಾ ದ್ವೇಪಿ, ತತಿಯೇ ಗೇಹಸಙ್ಖಾತೇ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ. ಸಹಯುತ್ತಮ್ಪಟಿಚ್ಚ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ಅಭಿಮತಾತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಅಭಿಮತಾ, ಯತೋ ಛಟ್ಠೀಯ-ಮತ್ತನೋ ಮತೇ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚೇತ್ಥ ಮಾತು ಸರಣಾನಮವಟ್ಠಾನಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತೋತಿ ಕೇಚಿ, ಅಞ್ಞೇ ತು ಸರಣಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾರೂಪತ್ತಾ ಕಿರಿಯನ್ತರಮನ್ತರೇನೇವ ದಬ್ಬೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಪತ್ತಿಮಾಹುಯಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಜತುಕತೋ ಸಂಸಿಲೇಸೋ, ಜತುನೋ ತು ಕಟ್ಠೇನಾತ್ತನಾಯೇವ, ನ ಜತ್ವನ್ತರಕತೋ ಸಂಸಿಲೇಸೋತಿ. ಪರೇಸಂ ತತಿಯತ್ಥೇ ದುತಿಯತ್ಥೇ ಚ ಕಿತಕಪ್ಪಯೋಗೇ ಞ್ಞತ್ರಾಪಿ (ಪಞ್ಚಮ್ಯತ್ಥೇ) ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ (‘‘ಛಟ್ಠೀ ಚಾ’’) ತಿ (೨-೬-೨೦) ದುತಿಯಾ ಪಞ್ಚಮೀನಞ್ಚಾ’’ತಿ (೨-೬-೨೯) ಚ ಸುತ್ತನ್ತರೇಹಿ ಛಟ್ಠೀತಿಮತಾ, ತಸ್ಸಾಪಿ ವತ್ತಿಚ್ಛಾತೋವ ಸಾಧಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-ಯಥಾಚೇತ್ಥಾತಿಆದಿ, ಏತ್ಥಾಪ್ಯಾದೋ ಉದಾಹರಣದ್ವಯೇ ಸುತ್ತನ್ತರಮನ್ತರೇನ ಸಮ್ಪದಾನತ್ತಾಭಾವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯಮೇವ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಛಟ್ಠೀ, ತೇನಾಹ-‘ಏತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ, ಬಹುಲನ್ತೀಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಯಥಾ ದಸ್ಸನ’ನ್ತಿ, ಅವಿಸಂವಾದಕಾಲೋಕಸ್ಸತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮೇ ಉದಾಹರಣಂ, ಪಞ್ಚಮ್ಯತ್ಥೇ ಪನ ವತ್ತಿಚ್ಛಾತೋವ ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸಾತ್ಯಾದೀನಿ ಉದಾಹರಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.