೩. ಕಾಲ

ಯದಾ ಕಾಲದ್ಧಾನಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ‘ಮಾಸಮಾಸತೇ ಕೋಸಂ ಸಯತಿ’ಚ್ಚಾದೋ ಅಕಮ್ಮಕೇಹಿಪಿ ಯೋಗೇ ಕಾಲಭಾವದ್ಧದೇಸಾನಂ ಪರೇಹಿ ಕಮ್ಮತ್ತಮನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಚ, ಯದಾತ್ವಿಚ್ಚಾದಿನಾ ತು ಕಿರಿಯಾವ ಸಬ್ಬೇನಸಬ್ಬಂ ನ ಸೂಯತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಕುತೋ ಚ ಕಮ್ಮತ್ತನ್ತಿ ತೇಹೇವ ವುತ್ತನ್ತೀ ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ಗಮ್ಮ ಮಾನಕಿರಿಯಾಯೋಗೋಪಿ ನ ನಿಸ್ಸಿತೋ… ಮಾಸಮಾಸತೇಚ್ಚಾದೀಸು ಆಸನಾದಿ [ಆಸನಾದೀಸು (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಕಿರಿಯಾನಂ ಮಾಸಾದಿಯೋಗೋ ವಿಯ ಕಲ್ಯಾಣಿತ್ತಗುಣಾದಿಯೋಗೋ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಪತೀತಿಪಥಮುಪಯಾತೀತಿ, ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕಿರಿಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಗುಣದಬ್ಬಾನೀತಿ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ ಕಮ್ಮತ್ತಾಭಾವೋತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಗುಳೇನ ಮಿಸ್ಸಾ ಧಾನಾ ಭಜ್ಜಿತಯವಾ ಗುಳಧಾನಾ. ಅಜ್ಝಯನಕಿರಿಯಾಯ ಪಬ್ಬತೇನ ಚ ಮಾಸಕೋಸಾನಂ ಸಾಕಲ್ಲೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಾಭಾವೋತಿ ಮಾಸಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ನ ದುತಿಯಾ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಸಮಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಸಮಯೋತಿ ಸತ್ತಮೀಆಮಾದಿಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಚ್ಚನ್ತ ಮೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಯಸ್ಸ ಸಾಕಲ್ಲೇನ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ, ಯಂಸಮಯಂ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ಏಕಂಸಮಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಉಪಸಙ್ಕಮನಕಿರಿಯಾಯಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಯುತ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಿವಾಸನವಿಹರಣ ಕಿರಿಯಾಹಿಪಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಾದೀನಮಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಯುತ್ತತಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ, ಪಕಾರನ್ತರೇನಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಯಮಾಸಙ್ಕಮುಬ್ಭಾವಯತಿ ‘ಯದಾ ತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಯಥಾಪಕತಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞಥಾ ಭವನಂ, ಇಧ ಪನ ಸತ್ತಮಿ ಯಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಬಾಹುಲಕೇನ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ಚ್ಚೇವ ದುತಿಯಾಪ್ಪತ್ತಿ.

ತತಿಯಾಭಿಮತಾತಿ ‘‘ಅಪವಗ್ಗೇ ತತಿಯಾ’’ತಿ (೨-೩-೬) ವಚನೇನ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂಪಪಞ್ಚತ್ತಮಭಿಮತಾ, ಕಥಮ್ಪನ ಕಾಲದ್ಧಾನಂ ಕರಣತ್ತಮಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಕರಣತ್ತಮೇಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ಆಹ-‘ತಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಥಾಪೀತಿ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನ ಕರಣತ್ತಸಮ್ಭವಾ ತತಿಯಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ, ಸಿಯಾತಿ ತತಿಯಾ ಸಿಯಾ, ತಞ್ಚಾತಿ ತಂ ಕರಣಞ್ಚ. ಕಾರಕಮಜ್ಝೇತಿ ಏತ್ಥ ಛಟ್ಠೀ ಸಮಾಸೋ ಕಾರಕಸದ್ದೇನ ಚ ಸತ್ತಿಕಾರಕಂ ಗಹಿತನ್ತಿ (ಆಹ) ‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಕತ್ತುಸತ್ತೀನಂ ಮಜ್ಝೇ’ತಿ, ಅಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ದೇವದತ್ತಾದಿಕತ್ತುನೋ ಭಿನ್ನಾನಂ ತಂಸಮವೇತಾನಂ ಕತ್ತುಸತ್ತೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಕಾಲದ್ಧಾನಾನಿ, ಸತ್ತಿಭೇದಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜಯಮಾಹ-‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏಕತ್ಥಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೇವದತ್ತೇ, ದ್ವೀಹೇತೀತೇ (ಭುಞ್ಜಿಕ್ರಿಯಾ) ಸಾಧನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಹಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋ ದ್ವೀಹಂ ತಸ್ಮಿಂ. ಇಸುಮಸತೀತಿ ವಾ, ಇಸುಮ್ಹಿ ಆಸೋ ಅಸ್ಸೇತಿ ವಾ ನಿಪ್ಫನ್ನೇನ ಇಸ್ಸಾಸಸದ್ದೇನ ಗಮ್ಮಮಾನಂ ಕಿರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಇಸ್ವಸನೇ’ತಿ, ನನ್ವಿಚ್ಚಾದಿ ಚೋದ್ಯಂ, ಧನುಪಞ್ಚಸತಂ ಕೋಸೋ, ಏವಮಞ್ಞತೇಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ಛಟ್ಠಿಯಾಸಮ್ಪತ್ತಾಯನ್ತಿ ಕೋಸಸ್ಸೇಕದೇಸೇತಿ ಏವಂ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ, ಮುತ್ತಸಂಸಯೇನೇದಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ಮುತ್ತೋ ಸಂಸಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಅವಧ್ಯಾದೋ ತೇನೇತಂ ತುಲ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಿಯಂ ಅಭಿಮತಾತಿ ‘‘ಸತ್ತಮೀ ಪಞ್ಚಮಿಯೋ ಕಾರಕಮಜ್ಝೇ’’ತಿ (೨-೩-೭) ವಚನೇನ ಸತ್ತಮೀಪಞ್ಚಮಿಯೋ ಪಪಞ್ಚತ್ತಮಭಿಮತಾ, ದ್ವೀಹೇ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ದ್ವೀಸು ದಿವಸೇಸು ಗತೇಸು ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಯಬ್ಭಾವೋ ಭಾವಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ (೨-೩೬) ಸತ್ತಮೀ, ಸಕಸಕಕಾರಕವಚನಿಚ್ಛಾಯೇವಾತಿ ಹಿ ಇದಂ ಬಾಹುಲ್ಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ, ದ್ವೀಹಾ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಕೋಸಾ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ದ್ವೀಹಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಕೋಸಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಠಿತಂ ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಉಪಾತ್ತವಿಸಯೋ-ಯಮವಧಿ, ಕೋಸೇ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಕೋಸೇ ಠಿತಂ ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.