೨. ಕಮ್ಮೇ

ವುತ್ತಿಯಂ ಕತ್ತುಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಕತ್ತುಸಾದ್ಯತಾಯ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಯಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾಯಪಿ ದುವಿಧಾಯ ಕಿರಿಯಾಯ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ಕರೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧನತ್ಥೋತಿ ಆಹ-‘ಕರೀಯತಿ ಅಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀ’ತಿ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪದತ್ಥರೂಪಂ ಸಮ್ಬಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಚಾನ್ವತ್ಥವಸೇನೇವಾಯಂ ಕಮ್ಮವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಬ್ಬಕಾರಕಾನಮ್ಪಿ ಪನ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧ ಸಬ್ಭಾವೇಪಿ ಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೀಯಮಾನತ್ತೇನೇವ ಯಂ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ತದೇವ ಕಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಕತ್ತಾದಿ ಕತ್ತು ಕಿರಿಯಾಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೀಯಮಾನತ್ತೇಪಿ ಕತ್ತಾದಿತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತಿ… ಯಸ್ಮಾ ವಚನಿಚ್ಛಾಯೇವ ಕಾರಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಕಾರಕಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಕನ್ತರಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತದಭಾವೋ ಯಥಾಯೋಗಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವಾಕ್ಯೇಕದೇಸೇನೇತ್ಯನೇನ ‘‘ದ್ವೇದ್ವೇಕಾ’’ದಿನೋ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನೋ ಚ ಏಕವಾಕ್ಯತ್ತಂ ಸೂಚೇತಿ, ಪಕರಣಸ್ಸ ಮಹಾವಾಕ್ಯರೂಪತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಕಟ್ಠಾನಿಪಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಆಕಙ್ಖಾದಿಸಭಾವೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಭವನೇನೇಕವಾಕ್ಯಭಾವಮ್ಪಟೀಪಜ್ಜನ್ತೇ, ವುತ್ತೀ ಹಿ–

‘‘ಆಕಙ್ಖಾಯೋಗ್ಗತಾ ಸತ್ತಾ, ಬೀಜಂ ಸನ್ನಿಧಿನೋ ಯತೋ;

ವಿಪ್ಪಕಟ್ಠಾನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ, ಮಹಾವಾಕ್ಯಂ ಕರೋನ್ತ್ಯತೋತಿ.

ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಾದ್ಯವಿಸೇಸೇನ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸಮಞ್ಞಾವಸೇನಾಹ ‘ದುತಿಯಾದಿಕಾ’ತಿ, ತೇನ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ಯಾದಿನೋಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪೂರಣಿಯಾ ದುತಿಯಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವೋಹರಿತುಂ, ತಥಾಪಿ ಸ್ಯಾದೀನಂ ದುಕೇಯೇವ ದುತಿಯಾತತಿಯಾ ರುಳ್ಹೀತಿ ನತ್ಯಾದೀನಂ ದುಕಾನಿ ದುತಿಯಾದಿಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ವಿಸಿಟ್ಠೇಸೂತಿ ಕಮ್ಮಾದಿನಾ ವಿಸೇಸಿತೇಸು, ತಿವಿಧಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಕಸಮಯಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಿವಿಧತ್ತಮಾಹ, ಅಞ್ಞೇ ತು ಸತ್ತವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಥಂ–

ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತಿಪ್ಪತ್ತಿ, ಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಮತಂ,

ತತ್ಥೇಚ್ಛಿತತಮಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಂತ್ವಞ್ಞಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ;

ಇಚ್ಛಿತಞ್ಚಾನಿಚ್ಛಿತಞ್ಚ, ನೇವಿಚ್ಛಿತಮನಿಚ್ಛಿತಂ,

ತಥಾಞ್ಞಪುಬ್ಬಂ ನಾಞ್ಞಪುಬ್ಬನ್ತಿ, ಏವಮಞ್ಞಂ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಾದೀನಿ ಉಪರಿಯೇವಾಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತತ್ರೇಚ್ಚಾದಿನಾ ತಿವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಮೇಕೇ-ನೇಕಧಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ತದಿಹ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ–

ಸತೀ-ಸತೀ ವಾ ಪಕತಿ, ನ ಯತ್ಥ ಪರಿಣಾಮಿನೀ,

ನಿಸ್ಸೀಯತೇ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಕಮ್ಮಮಞ್ಞೇಸಮಞ್ಞಥಾ;

ಅಸನ್ತಂ ಜಾಯತೇ ಯಂ ವಾ, ಯಂ ಸನ್ತಮಪ್ಪಕಾಸತಿ,

ಉಪ್ಪತ್ಯಾ-ಭಿಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ವಾ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಕಟವಿಕಾರಸ್ಸ ಕಾಸಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪಕತಿ ಪರಿಣಾಮಿನೀ ಕಟವಿಕಾರಮ್ಪತಿ ಪರಿಣಮನ್ತೀ ಯತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ನ ನಿಸ್ಸೀಯತೇ… ಕಟಂ ಕರೋತೀತೇತ್ಥ ಕೇವಲಮತ್ಥಾವಗಮಮತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಕಾಸೇತಿ ಅಸುಯ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಚ, ಪಕತಿಯಾ ತು ಸುಯ್ಯ ಮಾನತ್ತೇ ವಿಕಾರಿಯಂ ಸಿಯಾ, ತೇನೇವ ಕಾಸೇ ಕಟಂ ಕರೋತಿ, ತಣ್ಡುಲೇ ಓದನಂ ಪಚತೀತಿ ದ್ವಯತ್ಥೋ ಕರೋತಿ ಪಚತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಸೇ ಕರೋತಿ ತಣ್ಡುಲೇ ಪಚತೀತಿ ವಿಕಾರೀಯತಿ, ಕಟಂ ಕರೋತಿ ಓದನಮ್ಪಚತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ ಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಸತೀ ವಾ ಪಕತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾಯೇವ ಯತ್ಥ ನ ನಿಸ್ಸೀಯತೇ… [(ಯಥಾ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ( ) ಸಂಯೋಗಂ ಜನಯತಿ ವಿಭಾಗಮುಪ್ಪಾದಯತೀತಿ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಾನಂ ಕಸ್ಸಾಪಿ ಪಕತಿಯಾ ಅವಿಕಾರತ್ತಾ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗವನ್ತೇ ಹ್ಯವಿಕತೇಹೇವ ತೇಸಂ ಜನನತೋ, ತಮೇವಮ್ಭೂತಮನಿಸ್ಸಿತಪಕತಿಕಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನ (ಪಕತಿ) ಕಂ ವಾ ಕಾರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ಏಕೋ, ಅಞ್ಞೇಸಮಞ್ಞಥಾತಿ ವತ್ವಾ ತನ್ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಅಸನ್ತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಂ ಅಸನ್ತಮವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಜಾಯತೇ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ, ಯಥಾ ಸುಖಂ ಜನಯತಿ ಬುದ್ಧಿಮುಪ್ಪಾದಯತೀತಿ, ಸನ್ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ವಾ ಕೇವಲಮಪ್ಪಕಾಸಿತಪುಬ್ಬಂ ಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ವಾ ಪಕಾಸತಿ, ತಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ, ಯಥಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿಸಾಮಞ್ಞಮಭಿಬ್ಯಞ್ಜಯತೀ’’ತಿ, ತದೇವಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮತೇನ ಅನಿಸ್ಸಿತಪಕತಿಕಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕತಿಕನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಮತೇನ ಅಸನ್ತಂ ಜಾಯಮಾನಂ ಸನ್ತಮಪ್ಪಕಾಸಮಾನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಮ್ಪೀತಿಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಿತಪುಬ್ಬಮೇವ ಜಾಯತೀತ್ಯಸತೋ ಜಾನನಾ ನ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತಿಚ್ಚಾಹ-‘ಅಸತೋ ಜನನಂ ಕರೀಯತೀ’ತಿ, ಅವತ್ಥನ್ತರನ್ತಿ ಓದನಾದಿನೋ ಕ್ಲೇದನಾದಿಲಕ್ಖಣಮಞ್ಞಮವತ್ಥಂ.

ಪಕತ್ಯುಚ್ಛೇದಸಮ್ಭೂತಂ, ವಿಕಾರಿಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ತು;

ಗುಣನ್ತರಸಮುಪ್ಪತ್ಯಾ, ಏವಂ ಸಾ ವಿಕತಿ ದ್ವಿಧಾ.

ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಕಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಕತಿಯಾ ಕಾರಣಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದೇನ ಸಮ್ಭೂತಂ, ಯಥಾ ಕಟ್ಠಂ ಭಸ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಟ್ಠಸ್ಸಾಚ್ಚನ್ತಪರಾವತ್ತಿ [ಪರಾವತ್ತಿಯಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)], ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಗುಣನ್ತರಾನಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕೇಯುರಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ದ್ವೀಧಾ ಸಾ ವಿಕತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ವಿಭಾವೀಯನ್ತೇತಿ ನ ಗಮ್ಯನ್ತೇ, ಸಾ ಪತ್ತಿ‘ಪಾಪೀಯತಿ ವಿಸಯೀಕರೀಯತೀ’ತಿ ಕತ್ವಾ.

ಯತ್ರ ಕ್ರಿಯಾಕತೋ ಕೋಚಿ, ವಿಸೇಸೋ ನಾವಗಮ್ಯತೇ;

ದಸ್ಸನಾ ವಾನುಮಾನಾ ವಾ, ಸಾ ಪತ್ತೀತಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾ.

ಯತ್ಥ ಕಿರಿಯಾಕತೋ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಪಾದಿತೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತಿಸಯೋ ಕೋಚಿ ನಾವಗಮ್ಯತೇ ನಪ್ಪತೀಯತೇ ದಸ್ಸನಾ ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಪ್ಪಮಾಣೇನ ಅನುಮಾನಪ್ಪಮಾಣೇನ ವಾ ಯಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತೀನಮತಿಸಯೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನುಮಾನಾ ವಗಮನೀಯೋ, ತತ್ರ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ ವಿಸೇಸಸಿದ್ಧಿರತಿಪಸಿದ್ಧಾ… ಅತ್ಥಲಾಭಾಖ್ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸಾವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಕತ್ತಾ, ವಿಕಾರಿಯೇ ( ) [(ಏವ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ತು ಕ್ವಚಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖವಿಸಯೋ… ಕಟ್ಠಂ ಡಹತೀತಿ ಕಣ್ಹತ್ತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇನೇವೋಪಲಬ್ಭನತೋ, ಕ್ವಚಿದನುಮಾನಗಮ್ಮೋ… ದೇವದತ್ತಂ ರೋಸೇತಿ ಪಸಾದಯತಿ ವೇತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಮುಖವಣ್ಣಾದಿಕಾರಿಯಾನುಮೇಯ್ಯತ್ತಾ ರೋಸಾದಿನೋ, ಏವಂ ಯತ್ಥ ನ ವಿಸೇಸಸಿದ್ಧಿ ಅಪಿ ತು ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ, ಸಾ ಪತ್ತೀತಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾ ಕಥಿತಾ, ಆದಿಚ್ಚಮ್ಪಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಮಜ್ಝೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ಕಥಞ್ಚರಹಿ ಅಸನ್ತಸ್ಸ [ಸನ್ತಸ್ಸ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ (ಅಕರೋನ್ತ)ಸ್ಸ ಕಾರಕತ್ತಂ, ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕರೋನ್ತಂ ಕಾರಕಮ್ಭವಿತುಮರಹತೀತಿ ಉಚ್ಚತೇ-

ದಸ್ಸನಕ್ಖಮತಾಭಾಸೋ, ಪಗಮಬ್ಯತ್ತಿಆದಯೋ;

ವಿಸೇಸಾ ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧಿಯಮಿಚ್ಛಿತಾ.

ಅತ್ರ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕಾ ಇತಿ ದಸ್ಸನೇ ಖಮತಾ ಆಭಾಸೋಪಗಮೋ ವಿಸಯತ್ತೋಪಗಮೋ ವಿಸಯತ್ತೋಪಗಮನಂ ಬ್ಯತ್ತಿ ಚೇತಿ ಏವಮಾದಯೋ ವಿಸೇಸಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಂ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಕಾರಕತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆದಿಚ್ಚೋ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತತೋವ ಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿಞ್ಚೋಪಯಾತೀತಿ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫಾದಕತ್ಥೇನಾಸ್ಸ ಕಾರಕತ್ತಮುಪಪಜ್ಜತೇ, ತಥಾ ಞ್ಞತ್ರಾಪ್ಯಾದಿಸದ್ದಗಹಿತವಿಸೇಸವಸೇನ ಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಕಾರಕತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನನು ವಿಕಾರಿಯಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಮೇವ… ತೇನ ರೂಪೇನಾಸತೋಯೇವ ಜನನತೋ, ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧರೂಪೇನಾಸನ್ತಮೇವ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಭವತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಸಚ್ಚಂ-

ಅತ್ಥೇಸಾ ವತ್ಥುಟ್ಠಿತಿ, ಸುಖುಮಬುದ್ಧಿಗೋಚರಪತೀತ್ಯನುರೋಧೇನ,

ತತ್ರ ಯಮ್ಪೇತಂ ಘಟತೇ, ಯಥಾ ಪತೀತಿ ಸದ್ದತ್ಥಾವತ್ತಾನತೋ.

ವಿಸೇಸಾನುಪಾದಾನತೋತಿ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಕರೀಯತಿ ಕಟೋ, ಕತೋ ಕಟೋ ಚ್ಚೇವಮಾದೀಸು ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಭುತೀಹಿ ಅತಿಹಿತಕಮ್ಮಾದಿನಿಸ್ಸಯೇಸುಪಿ ಏಕತ್ತಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಪಪ್ಪೋನ್ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾ, ತಥಾಹಿ ಪಞ್ಚಕೇ ನಾಮತ್ಥೇ ಕಟಾದಿವಚನೀಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಕಮ್ಮಾದ್ಯತ್ಥೋ, ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಭುತೀತಿ ಅನಭಿ ಹಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಸಾಪರಸ್ಸ ವಿಭತ್ಯತ್ಥಸ್ಸಾಭಿಧಾನಾಯ ಅಭಿಹಿತೇಸುಪಿ ಕಟಾದೀಸು ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಸಿಯುನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ಚ್ಚಾದೀಸು (೨-೩-೨) ‘‘ಅನಭಿಹಿತೇ’’ತಿ (೨-೩-೧) ವಚನಮಧಿಕರೋನ್ತಿ, ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಾಯೇವ ದುತಿಯಾದೀನಪ್ಪಸಙ್ಗೇಪಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ-ಕತ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಜೋತನಾಯಾಭಿಹಿತೇಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಸಿಯುಂ, ತಿಕೇ ಪನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಮ್ಮಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಿ ವಚನೀಯಾ, ತತ್ಥ ಯಜ್ಜಪಿ ಕಮ್ಮಾದಿನೋ ಪಚ್ಚಯೇನಾಭಿಧಾನಂ, ತಥಾಪ್ಯೇಕತ್ತಾದಯೋ ನಾಭಿಹಿತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಸಾಪರಸ್ಸ ವಿಭತ್ಯತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಧಾನಾಯ ಅಭಿಹಿತೇಸುಪಿ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಸಿಯುನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ತಿ ‘‘ಅನಭಿಹಿತೇ’’ತಿ ವಚನಮಧಿಕರೋನ್ತಿ, ತಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ-‘ತತ್ರಿದಂ ಸಿಯಾ’ತಿಆದಿ, ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ದುತಿಯಾದಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಧಾನೇ ಇದಂ ಚೋದ್ಯಂ ಸಿಯಾ, ಕಿನ್ತಿ ಆಹ-‘ಪಞ್ಚಕೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅನಭಿಹಿತಕಮ್ಮಾದಿನಿಸ್ಸಯೇಸುತಿ ಅನಭಿಹಿತಾ ಕಮ್ಮಾದಯೋ ನಿಸ್ಸಯಾ ಯೇಸಮೇಕತ್ತಾದೀನಂ, ತೇಸೂತ್ಯತ್ಥೋ, ದುತಿಯಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಯಥಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಜೋತನಾಯಾಭಿಧಾನಾಯ ಚಾತಿ ಯುಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಭಿಹಿತಕಮ್ಮಾದಿನಿಸ್ಸಯೇಸುಪೀತಿ ಅಪಿಸದ್ದೇನ ಅನಭಿಹಿತಕಮ್ಮಾದಿನಿಸ್ಸಯಮೇಕತ್ತಾದಿಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ಆಸಙ್ಕಿಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಪರಕಿರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಪಞ್ಚಕೇ ತಿಕೇ ಚಾ ಭಿಹಿತಕಮ್ಮಾದಿನಿಸ್ಸಯೇ ಸೇಕತ್ತಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಿಪ್ಪತ್ತಿಮಾಸಙ್ಕಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚತುಕ್ಕವಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಮುಬ್ಭಾವಿಯ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘ಯದಿಚ್ಚಾ’ದಿಮಾಹ, ಅಯನ್ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯದೇಸಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪಾಟಿಪದಿಕತ್ಥೋ ತಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೇ ಕಮ್ಮಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಿವಚನೀಯಾ, ತದಾ ‘ಅನಭಿಹಿತೇ ಕಮ್ಮೇ’ತಿಆದಿನಾ ಅನಭಿಹಿತಗ್ಗಹಣಂ ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸೇಸಾನಮನುಭವನ್ತಮನತ್ಥಕಂ… ಅಭಿಹಿತೇ ವಿಭತ್ತಿವಾಚ್ಚಾಭಾವತೋ, ಯದಾ ಪನಾಯಂ ಪಕ್ಖೋ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾ ವಿಭತ್ತಿವಚನೀಯಾ’ತಿ ತದಾ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ ತ್ಯೇವಮಾದಯೋ ನಿದ್ದೇಸಾ ವಿಸಯಸನ್ದಸ್ಸನಮತ್ತಾಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಪಞ್ಚಕತಿಕವಾದೀನಂ ಚತುಕ್ಕವಾದೀನಞ್ಚ ಮತವಸೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ, ಸದ್ದತ್ಥಾಬ್ಯತಿರಿತ್ತತ್ಥಮತ್ತೋಯೇವಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ ಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ಕ್ತೋ, ನ ವಿಜ್ಜತೇ ಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ ಭೇದೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ, ಅಬ್ಯತಿಭಿನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಸಕತ್ಥತೋ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಂ ಯಸ್ಸ ಓದನಾದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಿಯಂ ತಬ್ಬಾದಿಣಾದಿಸಮಾಸೇಹಿ ಅಭಿಹಿತಮವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತೇಹಿ ಅಭಿಹಿತೇಪ್ಯೇವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ-‘ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಕರ-ಕರಣೇ ಕರೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಕತೋ‘ಕ್ತೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು’ತಿ (೫-೫೬) ಕಮ್ಮೇ ಕ್ತೋ, ಸತಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಕೀತೋತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (೪-೧೨೦) ಇಕೋ, ಕಮ್ಮತಾಗಮ್ಯತೇ ಕಿತಪ್ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಕಮ್ಮೇ ವಿಹಿತತ್ತಾ, ಏವಞ್ಚ ಧುಹಿ ಕಿಮೇಕಮುದಾಹರಣಂ ದತ್ತಮಾಚರಿಯೇನೇ ತ್ಯತೋ ಆಹ- ‘ಉದಾಹರಣ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅನಭಿಹಿತೇತಿ ವಚನಂ ವಿನಾಪೀತಿ ವಚನಂ ವಿನಾ ಏವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇ-ಅಪಿಸದ್ದೋ, ಸಮ್ಭಾವನೇವಾ, ಯದ್ಯಭಿಹಿತೇಹಿ ವಚನಂ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯಾದೀನಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ವಚನಸಬ್ಭಾವೇ ತು ಕಥಾಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಞ್ಚ ಪನೇತ್ಥ ದುತಿಯಾದೀನಮಭಿಹಿತೇ ಪಸಙ್ಗಾಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಚ್ಚತೇ ಓದನೋ, ಕತೋ ಕಟೋಚ್ಚಾದೋಪಿ ಯದಿ ದುತಿಯಾದಯೋ ಸಿಯುಂ ಪಠಮಾವಿಧಾನಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ ತತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾನಭಿಹಿತೇಯೇವ ಕಮ್ಮಾದೋ ದುತಿಯಾದಯೋ ಸಕಿರಿಯಾ (ಯಂ ತದ)ಭಿಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಠಮೇವತ್ವಭಿಹಿತೇ’’ತಿ, ನ ನುಚ ಪಠಮಾಯಾಕಾರಕಮವಕಾಸೋ ರುಕ್ಖೋ ಪಿಲಕ್ಖೋತಿ [ರುಕ್ಖೋ ಪಿಲಕ್ಖೋತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ಸೂಯತೇತಿ ವಿಭತ್ಯನ್ತರಸ್ಸಪ್ಪತ್ತಿ ಮಞ್ಞತೇಭಸ್ಸಾಪದೀಪ] ಕಿಮಿದಮುಚ್ಚತೇ ಅಕಾರಕನ್ತಿ ಯದ್ಯ ಕಾರಕಂ ನೇದಮ್ಪಯೋಗಮರಹತಿ ತತೋ ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸಕಿರಿಯಾನ ಮಸ್ಸವನಂ ತತ್ಥ ಪದತ್ಥಸಹಚರಿತಾಯ ಸತ್ತಾಯ ಪತೀತಿಯಾ ‘ರುಕ್ಖೋ ಅತ್ಥಿ ಪಿಲಕ್ಖೋ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಅಪೇಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಕಾರಕತ್ತಂ ರುಕ್ಖಾದೀನ ಮತ್ಥೇವೇತಿ [ಅತ್ಥೇವೇತಿ ಞ್ಞತಂ ವತ್ಥುಂ ಪರಂ ಪತಿಪಾದಯಿತುಂ ಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜತೇ ಞ್ಞಣಞ್ಚ ಸತೋಇತಿ ಯತ್ರ ಕ್ರಿಯಾಪದನ್ತರಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯೋಗೋ ತತ್ರ ಉಸ್ಸಗ್ಗತೋ ಸತ್ತಾ ಪತೀತಿತುತ್ಥೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನುಸಙ್ಗರ ಕತ್ತರಿ ತತಿಯಪ್ಪಸಙ್ಗರನವಕಾಸಾ ಪಠಮಾ ತ್ಯತ್ಥೋ-ಭಸ್ಸಪದೀಪ], ನ ಚ ಉಚ್ಚಂ ನೀಚಂತ್ಯಧಿಕರಣವಾಚಿತ್ತೇ [ವಾಚಿಕಾ] ನಿಪಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತ್ಯನೇನ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಉಚ್ಚಮತ್ಥೀತ್ಯಾಧೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಕತ್ತುತ್ತಂ ನಾಧಾರಸ್ಸಾತ್ಯ ಕಾರಕತ್ತಮಾಧಾರಸ್ಸಾತ್ಯವಕಾಸೋ-ತ್ಥಿ ಪಠಮಾಯಾತಿ ‘‘ಪಠಮಾವಿಧಾ ನಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ-ಯಂ ಹೇತು ಅಸಿದ್ಧೋತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಸಙ್ಖ್ಯತೋ ಪಠಮಾತ್ಯವತ್ವಾ ‘‘ಪಠಮಾತ್ಥ ಮತ್ತೇ’’ತಿ (೨.೩೯) ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಾನತೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ, ಯಂ ಹೇತುತ್ತಾನಭಿಹಿತವಚನಮನತ್ಥಕಮಿಚ್ಚೇವ ಠಿತಂ.

ಯಞ್ಚಾತಿ ಚಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ ಅಪರಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಞ್ಚ ಫಲಂ ಮಞ್ಞತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯದೇತ್ಥಾನ ಭಿಹಿತಾಧಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ ತದಾ ಯಥಾ ‘ಕತೋ ಕಟೋ’ಚ್ಚತ್ರತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾಭಿಹಿತತ್ತಾ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ ತಥಾ ‘ಕಟಂ ಕರೋತಿ ವಿಪುಲಂ ದಸ್ಸನೀಯ’ನ್ತಿ ಕಟಸದ್ದತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ದುತಿಯಾಯ (ವಿಪುಲಾದಿಗತಸ್ಸ) ಕಮ್ಮಸ್ಸಾ ಭಿಹಿತತ್ತಾ ವಿಪುಲಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸನೇಹಿ ದುತಿಯಾ ನ ಸಿಯಾ, ತತೋ ತ್ಯಾದಿ ತಬ್ಬಾದಿಣಾದಿಸಮಾಸೇಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾನ ಭಿಹಿತತ್ತಮತ್ತೇವಾತಿ ವಿಪುಲಾದೀಹಿಪಿ ದುತಿಯಾವಿಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅನಭಿಹಿತೇ’’ತಿ (೨-೩-೧) ಅನಭಿಹಿತ ವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕಾರೇ ಯಞ್ಚ ಫಲಂ ಚಿನ್ತಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸಾತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕರೋತ್ಯಭಿಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯಾತಿ ‘ಕಟಂ ಕರೋತಿ ವಿಪುಲಂ ಕರೋತಿ ದಸ್ಸನೀಯಂ ಕರೋತಿ’ಚ್ಚೇವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕರೋತಿಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಮ್ಮತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೇಸೋ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ-‘‘ಕಟಂ ಕರೋಮೀತಿ ಪವತ್ತೋ ವಿಪುಲಂ ಕರೋಮೀ ದಸ್ಸನಿಯಂ ಕರೋಮೀತಿ ಚ ಪವತ್ತೋವಾತಿ ವಿಪುಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಮ್ಮತಾ ಅತ್ಥೇವ, ತತ್ಥೇಕಸ್ಸಾಭಿಧಾನೇ ಪರೇಕಸ್ಸ ಸುಖಮವಲೋಕಯನ್ತೀತಿ ತದಭಿಧಾನಾಯಪಿ ದುತಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ಪಕಾರನ್ತರಾವತಾರೋ ನಾಚರಿಯೇ ನೋಪರೋಧಿತೋತಿ ತಮ್ಪಿ ಪನೇತ್ಥ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ-‘‘ಕಟಸದ್ದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದುತಿಯಾ ಕಟಜಾತಿ ಕಮ್ಮಮಭಿಹಿತವತೀ, ನ ವಿಪುಲಾದಿಗುಣಕಮ್ಮಂ, ತತೋ ತದಭಿಧಾನಾಯ ಚ ದುತಿಯಾಯೇವ ಭವತಿ, ಅಥವಾ ಕಟೋವ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನ ವಿಪುಲಾದೀಹಿಪಿ ದುತಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಟಂ ಕರೋತಿ ವಿಪುಲೋ ದಸ್ಸನೀಯೋತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ವಿಪುಲಾದಯೋ ಕತ್ತುಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾಯೇವ ಪತೀಯೇಯ್ಯುಂ ತಸ್ಮಾ ಕಟಸದ್ದಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಮ್ಪಟಿಪಾದಯತಾ ವಸ್ಸಮೇತ್ಥ ದುತಿಯಾ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ. ನನ್ವೇಮಿಚ್ಚಾದಿಚೋದ್ಯಂ, ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಗುಣಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮತಾಯ ಸತಿ, ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಕಟ ಕಮ್ಮೇ-ಭಿಧಾನಿಯೇ (ಕತೋ) ತಿ ಕ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉದಾರಾದಿತೋ ಕರೋತ್ಯಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ದುತಿಯಾ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ಅವಯವೇನ ಕಮ್ಮಂ ನ ವದತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅವಯವೇನಾತಿ ವಿಸುಂವಿಸುಂ, ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಆಹ-‘ಸಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ವದತೀ’ತಿ. ಹೋತು ಕಾಮಂ ಉದಾರಾದಿತೋಪಿ ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಠಮಾ, ಕತಸದ್ದತೋ ಕಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ-‘ಕತಸದ್ದತೋ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅನ್ತೋಭೂತೋ ಅನ್ತೋಗಧೋ ನಾಮಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣತ್ಥೇಸೋ ಅತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ ಅಭಿಹಿತೋ ಕಥಿತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನನು ‘ಕತೋ ಕಟೋ’ಚ್ಚಾದೋ ಸಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮವುತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋಭೂತನಾಮತ್ಥವುತ್ತಿಯಾ ಚಾತ್ಥಮತ್ತೇ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಠಮಾತಿ ‘ಕಟಂ ಕರೋತಿ ಉಳಾರಂ ಸೋಭನಂ ದಸ್ಸನೀಯ’ನ್ತಿ ಕಟಾದಿತೋಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ದುತಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾಭಿಹಿತತ್ತಾ ಉಳಾರಾದೀಹಿ ಪಠಮಾಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ಅಭಿಹಿತಾಭಿಧಾನಪ್ಪಸಙ್ಗೋಪಗತಂ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ-‘ಕಟಾದಿಸದ್ದೋ ತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಟಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ.

‘‘ಕತ್ತುರಿಚ್ಛಿತತಮ’’ನ್ತ್ಯನೇನ (೧-೪-೪೯) ಕತ್ತುನೋ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ತುಮಿಟ್ಠತಮಂ ತಸ್ಮಿಂ ಇಚ್ಛಿತತಮೇ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ಯಾದಿಕೇಸುತೀಸು ಕಮ್ಮೇಸು ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ, ಇಚ್ಛಿತತಮತ್ತಞ್ಚ ತದತ್ಥತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಯ, ಓದನಂ ಪಚತಿ ಗಾವುಮ್ಪಯೋ ದೋಹತಿತ್ಯಾದೋ(ಹಿ) ಓದನಾದ್ಯತ್ಥಾ ಪಚನಾದಿಕಿರಿಯಾರಬ್ಭತೇತಿ ಓದನಪಯಾದೀನಮಿಚ್ಛಿತತಮತ್ತಂ, ತದುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ-‘ಯಂ ಕತ್ತು’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಭತ್ತಿಂ ವಿಧಾಯ ದುತಿಯಾಭಿಮತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪುನ ಪಯಾದಿನಿಪ್ಫತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದೋಹನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಯುತ್ತಂ ಕರಣಾದಿರೂಪೇನ ಅಕಥಿತಂ ಗವಾದಿಕಮಿಚ್ಛಿತಂ ಕಾರಕಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಕಥಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ (೧-೪-೫೧) ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ತೇನೇವ ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ, ತದುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಉಪಯುಜ್ಜಮಾನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ರ ಚೇವಮಕಥಿತನಿಯಮೋ ಕತೋ ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ-

ಪುಚ್ಛಿಚಿಭಿಕ್ಖೀನಂ ದುಹಿ,ಯಾಚೀನಂ ನಿಮಿತ್ತಮುಪಯೋಗೇ;

ಪುಬ್ಬವಿಧಿಮ್ಹಿ-ಕಥಿತಂ, ಬ್ರೂಸಾಸೀನಞ್ಚ ಗುಣಾಸತ್ತನ್ತಿ.

ಉಪಯುಜ್ಜತೇ ಇಟ್ಠತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಂ ಬ್ಯಾಪಾರೀಯತೀತ್ಯುಪಯೋಗೋ-ಪಯೋಪ್ಪಭುತಿ, ತಸ್ಮಿಂ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಗವಾದಿ, ಅಪುಬ್ಬವಿಧಿಮ್ಹಿ ಅಪಾದಾನಾಧಿಕರಣಾದಿ ಪುಬ್ಬಸಞ್ಞಾ ವಿಧಾನಾಭಾವೇ, ವಿಧಾನೇ ಹಿ ಮಾಣವಕಾ ಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ರುಕ್ಖಾ ಫಲಾನ್ಯವಚಿನಾತ್ಯಾದಿ ಯಥಾರಹಂ ಭವತಿ, ಗುಣಾಸತ್ತನ್ತಿ ಗುಣೇನ ಸತ್ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಗುಣಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಪಧಾನಸಾಧನಂ ಧಮ್ಮಾದಿಕಂ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ಪಧಾನಸಾಧನಞ್ಹಿ ಕಿರಿಯಾಯೋಪಕಾರಕಮುಪಕಾರಿಯಂ ಪಧಾನಭೂತಂ ಕಿರಿಯಮಪೇಕ್ಖಿಯ ಗುಣೋ ಭವತಿ, ಚೋ-ನುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಪಧಾನನ್ತು ಧಮ್ಮಾದಿನೋ ಪವತ್ತಿಯಾ ತದತ್ಥತ್ತಾ, ಉಪಯುಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ತಂ ಪಯೋಪಭುತಿಚೇತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಯುಜ್ಜಮಾನಪಯೋಪ್ಪಭುತಿನೋ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೋ, ಪಭುತಿ ಸದ್ದೇನ ಗವಾದಿನೋ ಗಹಣಂ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಗೋಮನ್ತಾದಿನೋ, ದುತಿಯೇನಾದಿ ಸದ್ದೇನ ಅಧಿಕರಣಾದಿನೋ, ಚತುತ್ಥೇನ ವಿನಯಾದಿನೋ, ವಿಧಾನನ್ತಿ ದುತಿಯಾ ವಿಧಾನಂ, ದುತಿಯಾವಿಧಾನಮಭಿಮತನ್ತಿ ಯೋಜನೀಯಂ. ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ‘‘ತಥಾ ಯುತ್ತಞ್ಚಾನಿಚ್ಛಿತಂ’’ (೧-೪-೫೦) ಇಚ್ಚನೇನ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ (೨-೩-೨) ತ್ಯನೇನೇವ ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ, ತನ್ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಯೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ‘‘ತಥಾ ಯುತ್ತಞ್ಚಾನಿಚ್ಛಿತ’’ನ್ತೀಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯೇನೇವೇಚ್ಚಾದಿಪಞ್ಚಿಕಾಪಾಠಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯುಜ್ಜತೇತಿ ಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬಜ್ಝತೇ, ಯುತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಅತ್ರ ತು–

ಯದ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾಹಿಲಙ್ಘಾದಿ, ತದಾಹ್ಯಾದಿಮನಿಚ್ಛಿತಂ;

ಯದಾ ಲಜ್ಜಾಭಯಾದೀಹಿ, ತದೇಚ್ಛಿ ತತಮಂ ಮತಂ.

‘‘ತಥಾ ಯುತ್ತಞ್ಚಾನಿಚ್ಛಿತ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನಸ್ಸ ಪರಿಯುದಾಸವುತ್ತಿತೋ ಇಚ್ಛಿತಾ ಅಞ್ಞಮನಿಚ್ಛಿತಮನಭಿಮತಮಿತರಞ್ಚ, ತತೋಯೇವ‘ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಮುಪಸಪ್ಪತೀ’ತ್ಯತ್ರ ನೇವಿಚ್ಛಿತನಾನಿಚ್ಛಿತಸ್ಸಪಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮ ಸಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ತಿ ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ, ತನ್ದಸ್ಸೇತಿ’ನೇವಿಚ್ಛಿತನಾನಿಚ್ಛಿತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ನೇವಿಚ್ಛಿತಂ ಪುಬ್ಬಮನಭಿಮತತ್ತಾ, ನಾಪ್ಯನಿಚ್ಛಿತಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ, ಗಾಮಗಮೇನ ಹ್ಯಸ್ಸ ತಪ್ಪರತಾ, ರುಕ್ಖಮೂಲೋಪಸಪ್ಪನನ್ತು ಪಸಙ್ಗಾಗತನ್ತಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಾನಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೇವ, ಅತ್ರಾಪಿ-

ನೇವಿಚ್ಛಿತಾನಿಚ್ಛಿತನ್ತು, ಮಬುದ್ಧಿಯುಪಸಪ್ಪನೇ;

ಮೂಲಂ ವಿಸ್ಸಮನತ್ಥನ್ತು, ತಮಿಚ್ಛಿತತಮಂ ಸಿಯಾ.

ಬ್ರೂಸಾಸಿನಞ್ಚಾತಿ ಚಸದ್ದೋಪಸಙ್ಗಹಿತೇ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಏತ್ಥ ಗಾಮದೇವದತ್ತಗಗ್ಗಾನಮಕಥಿತಸಞ್ಞಾ, ಅಜಾದಯೋ ತ್ವಿಚ್ಛಿತತಮಾ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘ಪತ್ಥೇತಿ ಗಾವುಂ ಪುರಿಸಂ ದ್ವಿಜೋ’ತ್ಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನಯತಿನೀ=ಪಾಪುಣನೇ, ವಹತಿ ವಹ=ಪಾಪುಣನೇ, ಹರತಿ ಹರ=ಹರಣೇ, ಜಯತಿಜಿ=ಜಯೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಲೇಚ ಏತ್ತೇ ಅಯಾದೇಸೇ ಚ ರೂಪಂ, ದಣ್ಡ=ದಣ್ಡನೇ ಚುರಾದಿತ್ತಾ ಣಿಮ್ಹಿ ರೂಪಂ, ಅಥ ‘‘ಅಧಿಸೀಟ್ಠಾಸಾನಂ ಕಮ್ಮಂ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (೧-೪-೪೬) ತೇನ ತೇನ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ‘ಪಠವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತೀ’ತಿ ಆದೋ (ತತ್ಥ) ತತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’’ತಿ (೨-೩-೨) ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸತ್ಥ ಕಾರೇಹಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥೇವೇತ್ಥ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಕಮೇನೇತಂಞ್ಞಸಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಕಂ ಕಮ್ಮಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ-‘ಅಧಿಪುಬ್ಬ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಯಾಯ ವತ್ತಿಚ್ಛಾಯ ದುತಿಯಾ ಸಿಯಾ ತಾಯ ವತ್ತಿಚ್ಛಾಯ ಕಮ್ಮತಾ ಕಥಂಹಿನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನೇವ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಕದಾಚಿಕಸ್ಸಚಿ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪಯತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತರಮಾರಬ್ಭನೀಯಂ, ತತ್ಥೇವಂ ಕಿಂ ಭವತೋ ಮನಸಿ ದೋಸಧಿಜಮ್ಭನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಂ ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯಥಾ ಆಧಾರೇ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾ, ತಥೇಹಾಪಿ ಆಧಾರವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನೇವಾಹ-‘ಧಮ್ಮೇತಿ ಆಧಾರವಚನಿಚ್ಛಾ’ತಿ, ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿನಿವಿಸತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏವಂಸದ್ದಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ತಥಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ತದತ್ಥಾನುಸಾರೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತಥಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತೋ, ಪಾನಞ್ಚ ಆಚಾರೋಚ ಪಾನಾಚಾರಂ, ತಂಪಾನಾಚಾರಮಸ್ಸ ಆಧಾರಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಪ್ಪಾನಾಚಾರೇ, ಪಾನತ್ಥಾಚಾರತ್ಥಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಯೋ ನದ್ಯಾದಿ ಕೋ ಆಧಾರೋ ಸೋ ಪಾನಾಚಾರವಾಯೇವಾತಿ ಆಹ- ‘ಪಾನತ್ಥಾಚಾರತ್ಥಾನಂ ಧಾತೂನಮಾಧಾರೇ’ತಿ, ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಸತ್ಥಕಾರಾನಂ, ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಆಧಾರವಚನಿಚ್ಛಾಪಕ್ಖೇ, ಪತಿಪರೀಹಿ ಭಾಗೇಚೇತ್ಯವಸಿದ್ಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಧಾತುನಾ ಅಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ… ಯದಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ಛಟ್ಠಿಯಾಭಾವಾ, ತೇನಾಹ-‘ಯದಾತ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ವುತ್ತಿಯಂ ತೇನಾತಿ ತಸದ್ದೇನ, ಅಪಿಸದ್ದೋಪಸಙ್ಗಹಿತಂ ತತಿಯಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚಾತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ.