೫೪. ವಿಚ್ಛಾ

ಯಂವತ್ತತೇತಿ ವುತ್ತಿವಚನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಮಾರಭತೇ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಚ ಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಮ್ಪತಿ ಕಾಮಚಾರೋತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಯಸದ್ದಸ್ಸಾನಿಯಮತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತೇಪಿ ಪದವಾಕ್ಯತೋ ನಾಞ್ಞಂ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಚ ವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯಪದಂ ವಾಕ್ಯಂವಾ’ತಿ, ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವೋ-ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವತ್ತತೇತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಞ್ಞೇ ಚಾತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ, ನನು ಪದಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಿಸುಂಯೇವ ದಬ್ಬಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ, ತಂ ಕಥಮಿದ ಮೇತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತುಧಮ್ಮೇ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥೇ ವತ್ತತೇತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ-‘ವಿಸಯಭಾವೇನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ… ಅನಞ್ಞತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ ತತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ತಂ ವಸೇನಚ, ಅಭಿಧಾಯಕತ್ತೇನ ಚೇತಿ ಗೋಚರತ್ತೇನ ಪಕಾಸಕತ್ತೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಅಜ್ಝಾಹಟಸ್ಸ ಯನ್ತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ (ತಸ್ಸಾತಿ) ಆದಿನಾ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಜ್ಜಪಿ ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸ್ವಿ’ ತ್ಯತ್ರ ಛಟ್ಠೀನೋಚ್ಚಾರೀಯತೇ, ತಥಾಪಿ ಛಟ್ಠೀಪಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವ, ಕಥಂ ದ್ವೇ ಇಚ್ಚಾದೇಸನಿದ್ದೇಸಾ ಆದೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಮಪೇಕ್ಖತೇ, ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸೂ’ತಿ ಚಾತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ಚಾತ್ಥಸ್ಸಾದೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ಯಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇ ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿಚ್ಚೇವಂ ಛಟ್ಠೀಯತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದರೂಪೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯ್ಯೇತಿ ದುತಿಯಾ ಬಹುವಚನನ್ತಂ ಪಟಿಪಾದಯಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋಪದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ವಾಕ್ಯನ್ತರಟ್ಠೋಪಿ ಸದ್ದೋ ತದಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಯಾತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಸದ್ದೋತಿ ಇದಂ ಉಪರಿ ವಾಕ್ಯದ್ವಯೇಪ್ಯುಪಯುಜ್ಜತಿ ‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ದ್ವಿಸದ್ದೋ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ’ತಿ, ಅಥ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ-‘ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ’ತಿ, ಅಥ ದ್ವೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದವಾಕ್ಯಾನಂ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ತಾನೇವಾ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ಯಂವತ್ತತೇ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಠಮಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಿಯಂ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏವಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಇದಾನಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದೋಸತ್ತಾ ಅಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಯದಾತ್ವಿ’ ತ್ಯಾದಿ, ತುಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ ಪಕ್ಖಾ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಕೋ [ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)], ತತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ [ದ್ವೇರೂಪ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯಾದಿಸೀಯನ್ತೇ, ಇಹ ತು ಸೋವ ಸದ್ದೋ ದ್ವಿರಾವತ್ತತೇ, ಆವುತ್ತೀ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ-ಯಂ ‘‘ಆದಸಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಚನೋ, ತಸ್ಮೇಹ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸದ್ದರೂಪಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಆವುತ್ತಿ ವಾ, ಇಚ್ಚಪಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ತದುಭಯಮಪೇಕ್ಖಿಯ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಯದಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾ ಸದ್ದರೂಪಾನಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದಾ ತು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ, ತದಾ ಸದ್ದಸ್ಸಾವುತ್ತೀ ಉಚ್ಚಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತತೋ ಚೇತ್ಥ ಆವುತ್ತೀಅಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತಿ ಏಸ ಪಕ್ಖೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಾವೋ’’ ಯದಾ ದ್ವೇ ಆವುತ್ತಿಯೋ ವಿಧೀಯನ್ತೇ ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ ಸೋಪೇಕ್ಖೋ, (ಅತ್ರ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ) [ನತುಟ್ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಆವುತ್ತಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಚೇಹ ಸದ್ದೋ ಸಾಧನಂ, ನ ಚ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧನಸ್ಸ ಚ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ಯದಾವುತ್ತೀ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ತದಾ ದಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ-ಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಭವತೀ’’ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೋ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೀತೋ, ತದಯುತ್ತಂ ದೋಸದುಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಸನ್ದಸ್ಸಯಮಾಹ-‘ಸೋ ಪನೇ’ತ್ಯಾದಿ, ತೇ ಹಿ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಮಬ್ಭುಪಗಮ್ಮ ಉಪಚಾರಮತ್ತತೋ ಭೇದೋ, ವತ್ಥುತೋತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಪೋನೋಪುಞ್ಞೇನ ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ. ಕಥಮ್ಪನ ಸದೋಸತ್ತಂ ಯೇನಾಯಂ ನ ಗಹಿತೋತ್ಯಾಹ- ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಣ್ಯೋ ನಸಿಯಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತ್ತ ತಾ ತ್ತನ ಣ್ಯ ಣೇಯ್ಯ ಣಿಯ ಣಿಯಾ’’ತಿ (೪-೫೯) ಭಾವೇ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಣ್ಯೋ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖೇ ಸದ್ದಭೇದಸಬ್ಭಾವಾ ಪುನ ಪುನೇತಿ ಸಮುದಾಯಸಭಾವತೋ ಪುನಪುನ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಪುನಪುನ ಸಮುದಾಯತೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಣ್ಯೋವ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಪದನ್ತೋಗಧಾನಂ ಸರಾನಂ ಸರಾನಮಾದಿಭೂತಸ್ಸುಕಾರಸ್ಸ ಭವನ್ತೋ ಓಕಾರೋಪಿ ‘‘ಸರಾನಮಾದಿಸ್ಸಾ ಯುವಣ್ಣಸ್ಸಾ ಏಓ ಣಾನುಬನ್ಧೇ’’ತಿ (೪-೧೨೪) ನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನಮೋಮಯೇ ಚ ‘‘ಇತಿ (೩-೫೯) ಓಕಾರೋ ಪನ ಪಕ್ಖದ್ವಯೇಪಿ ಹೋತೇವ… ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯೇವಾದಿಸೀಯನ್ತೇತಿ ಹೋತೇವ ಪದ ಭೇದೋ, ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘ಸತೀಪಿ ಅತ್ತಗತೇ ಭೇದೇ’ತಿ. ನನು ಆವುತ್ತಿಧಮ್ಮಭೇದ ಸದ್ದಸ್ಸುಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ, ಸರೂಪತೋ ತ್ವಭೇದೋವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ವತ್ಥುನೋ ಆವುತ್ತಿ ಹೋತಿಚ್ಚಾಹ‘ನಾನ್ತರೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞಥೇತಿ ಉಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ ನ ಸಭಾವತೋತಿ ಚೇ, ಕಾರಿಯಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಭಾವತೋ ತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಉಪಚಾರಾಭಾವೇನ ವತ್ಥುತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೇದಮವಧಾರಯತಿ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಭೇದೋ ಸಿಯಾ, ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯದಿ ಸಭಾವತೋವ ಭೇದೋ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಕಥಮಾವುತ್ತಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಠಾನಿಸದಿಸತ್ತಾತಿ ‘‘ಠಾನೀವಿಯಾದೇಸೋ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ.

ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಆದೀಸು ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ… ಕಿರಿಯಾದೀಹಿ ದಬ್ಬಾದ್ಯತ್ಥಾನಂ ವತ್ತು [ಕತ್ತು] ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಪವತ್ತಿತೋ, ದೇಸಾದೀತಿ ( ) [(ಹಿ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಾಲಾವತ್ಥಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನಾನಾಕಾರಯುತ್ತಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ-‘ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಯುತ್ತೇ’ತಿ, ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸತೋ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾ ಜೋತೀಯತಿ ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ, ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಂ ಜಾತಿಆದೀನಞ್ಚ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತತ್ಥ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರಮಣೀಯಗುಣೇನ ಗಾಮದಬ್ಬಯೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಗಾಮಾನಂ ಗುಣೇನ ಯೋಗೋ, ಸಬ್ಬೋ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ, ನತ್ಥಿ ಸಾಕಲ್ಲೇನ [ಕಮೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠತ್ತನ್ತಿ ಸಕಲಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವೋತಿ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ಏವಮುಪರಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯವೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಗುಣೇನ ಯವಜಾತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏಕತ್ಥಾ ಜಾತಿ, ಅನೇಕತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಚ್ಛಾ [ಏಕತ್ಥಾಜಾತಿ, ಏಕಮತ್ಥಂ ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಜಾತಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜತೇ ಅನೇ ಕತ್ಥನಿಸ್ಸಯಾಚ ವಿಚ್ಛಾ, ಅನೇಕತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಚ್ಛಾಪಯುಜ್ಜತೇ-ತಿ ಮಹಾಭಸ್ಸೇ], ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸೋಭನಗುಣೇನ ಧವಾದಿದಬ್ಬಾನಂ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಅತ್ಥಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ದಬ್ಬಾದಯೋ ವತ್ತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ-‘ದಬ್ಬಗುಣಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣೇ’ತಿ, ವಿಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ಯಾಪನತ್ಥೋತಿ ಆಹ-‘ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತು’ನ್ತಿ, ಸಾತಿ ವಿಚ್ಛಾ, ವತ್ತುಧಮ್ಮೋತಿ ‘ರುಕ್ಖಂರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ಯೋ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತುನೋ ಧಮ್ಮೋ… ಇಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ, ಸದ್ದೋತಿ ರುಕ್ಖಮಿಚ್ಚಾದಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತ ಭಾವೋ, ತಮೇವ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸು ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಬಲವಾ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಾ ಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಸನ್ನಭಾವತೋ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯುತ್ತಂ ದ್ವಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚೇವಂ ಯುತ್ತಂ ಅತಿದಿಸೀಯತೇ ಸುತ್ತೇ ದ್ವೇಇಚ್ಚನೇನ, ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸೇವ [ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಹಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯುತ್ತತಾ, ಅಥ ಕತಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹಿ ಸಬ್ಬೇಯೇವೇತೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತೇಹ್ಯಭಿಧಯನ್ತೇತಿ ಬಹತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಏಕವಚನನ್ತು ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಸಿಞ್ಚತೀ’ತಿ ಏಕತ್ಥಾಭಿಧಾನಭಿನ್ನಸಬ್ಬರುಕ್ಖಪ್ಪತೀತೀತಿ ಕಥಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತೀ ಆಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ತತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾತಿ ‘ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾತ್ಥಜೋತನತೋ ನ ತತ್ಥ ದ್ವೀಬ್ಬಚನಂ ಸಿಯಾ, ಭವಿತಬ್ಬಞ್ಚ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ (ನ, ಏ) ಕವಚನತ್ತಮನ್ತರೇನ ನ ಚಾತ್ಥಿ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾವಕಾ ಸೋತಿ ಪತೀತಿ ಬಲಾವಗತೋ ಯೋ-ತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಏಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೀಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಕಿರಿಯಾದಿಯೋಗನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮನ್ತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತೀಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾವಚನಂ, ಅಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಏಕತೋಕತ್ವಾ. ಸದ್ದಸ್ಸ ತಾದಿಸತ್ಥಪಚ್ಚಾಯಕತ್ತೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸದ್ದಸತ್ತಿ [ಸದ್ದಸ್ಸ]. ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣತಾಯಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಬಹುವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ, ನ ತತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅತೋಯೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತೋ ಯೇವಾತಿ ಬಹುವಚನನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸತ್ತಿಯಾ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವಾಯೇವ, ಏವಮಞ್ಞತೇ- ‘ಇಧ ಪನ ಯೋಗಪಜ್ಜಂ ದುವಿಧಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಂ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಞ್ಚ, ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕಾನಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮತ್ಥಯೋಗ ಪಜ್ಜಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ, ಯುಗಪದಿ ಅಧಿಕರಣಂ ಧವಾದಿ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಧವಖದಿರಪಲಾಸಸದ್ದೋ ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಥಾ, ತಸ್ಸಞ್ಚ ಸತಿ, ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮನ್ತರೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಮೇಕಸದ್ದವಚನೀಯಾನ ಮೇಕತೋ ಪಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಂ, ತಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಞ್ಚ ಸತಿ, ಸೋಭನಾ ಧವಖದಿರಪಲಾಸಾ ಸೋಭನಾ ರುಕ್ಖಾತಿ ಸೋಭನಗುಣಯೋಗೇಪಿ ಬಹುವಚನೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವೋತಿ, ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಪನ ಸತೀಪಿ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜೇ ಸಮಾಹಾರತ್ತಾ ನತ್ಥತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜ [ನಾತ್ವಯಾಗಪಜ್ಜ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ನ್ತಿ ಏಕವಚನನ್ತತ್ತಾ ದ್ವಿತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ.

ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ‘‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅತ್ಥೇವಾನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ ವಿಚ್ಛಾ ತತೋವ ದ್ವಿತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಯ ‘ಮಾನುಪುಬ್ಬಿಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘ಅತ್ಥಿಯೇವೇಚ್ಚಾದಿನೋ ವುತ್ತಿವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿವರಣಮಾಹ. ಗಾಮಜಾತಿಯಾ ತುಲ್ಯಜಾತಿಯಾನಂ ದಿಸಾ ದೇಸಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಮಿವ ಗಾಮಾನಂ, ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾ, ಮೂಲಮಗ್ಗಂ ವಾ ಹಿ ಮುಖ್ಯ ಮೇಕಮೇವ… ಹೇಟ್ಠುದ್ಧಭಾಗನ್ತರಾಭಾವೇನೇಕತ್ತಾ, ಯೇನುಪರಿಯಧೋ ಭಾಗಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಮೂಲಗ್ಗಬ್ಯಪದೇಸೇನ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾ, ತೇ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ, ನ ಚ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾನಂ ವಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ನ ಹಿ ಗೋಗೋತಿ ವುತ್ತೇ (ವಾಹೀಕ)ಗತಾ ವಿಚ್ಛಾವಗಮ್ಯತೇತಿ ಆಚರಿಯಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿನಾ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ವಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಂ ಪಟಿಪಾದಿತಂ, ತಂ ವಿಘಟಯಿತುಂ ‘ಯದಿ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಪಞ್ಚಿತುಮಾಹ- ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಸೂಪರಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ತಮ್ಪಿ ಮೂಲನ್ತಿ ಮೂಲ ಬ್ಯಪದೇಸಸ್ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಕತತ್ತಮಾಹ, ಉಭಯನ್ತಿ ಮೂಲಮಗ್ಗಞ್ಚ, ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮೂಲಗ್ಗಭೇದಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯ ಗಹಣೇ ಸತಿ ಬಹುತ್ತಮಾಹ, ಪುಬ್ಬಕಥಿತೇನಾತಿ ‘ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಮೂಲಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಥೂಲಾದಿ ಗುಣಯೋಗಮ್ಮನ್ತ್ವಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತೇನ ಮೂಲಾದಿಸದ್ದಸಹಿತೇನ ಸಬ್ಬ ಸದ್ದೇನ ಮೂಲಾದಿಕಮತ್ಥಮಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮೂಲೇ ಥೂಲಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗೇ ಸುಖುಮಾತಿ ಏವಂ (ವತ್ತುನೋ) ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಯನ್ತ್ವೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ.

ಜೇಟ್ಠಾನಂ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವೇ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠತ್ತಾಭಾವಾನುಪ್ಪವೇಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ತೇನೇವ ದ್ವಿತ್ತಮಭಿಹಿತಂ ‘ಜೇಟ್ಠಂ ಜೇಟ್ಠಮನುಪ್ಪವೇಸಯಾ’ತಿ ತೇನೇವಾಚರಿಯೇನ, ತದಧುನಾ ವಿಘಟೀಯತಿ ‘ಜೇಟ್ಠ’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕನಿಟ್ಠೋಪಿ ಪವೇಸೀಯತೀತಿ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವಮಾಹ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಯಥೇವ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ, ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ಜೇಟ್ಠಬ್ಯಪದೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನಿಬನ್ಧನೇ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವತ್ತಿಚ್ಛಾದಿಬನ್ಧನೇತಿ ವತ್ತುನೋ ಇಚ್ಛಾ ನಿಬನ್ಧನಂ ಕಾರಣಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ, ವತ್ಥುಸಭಾವೇ ವತ್ಥು ತತ್ಥೇ, ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪವತ್ತಿ, ನಾಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ.

‘‘ಸಕತ್ಥೇ ವಧಾರಿಯಮಾನೇ ನೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ ‘ಸಕತ್ಥೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾರಣಾದ್ಯನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಸಕತ್ಥೇ ಅವಧಾರಿಯಮಾನೇ ಏತ್ತಕಮೇವೇತಿ ಗಮ್ಮಮಾನೇ ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಿಟ್ಠಂ ಮತಂ ಪಾಣಿನಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮ್ಪನೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಂ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀ ತ್ಯತ್ರ ದ್ವೇ ಏವ ಮಾಸಾ ದಾತುಮಿಚ್ಛಿತಾ, ಕಹಾಪಣಂ ನಾಮ–

ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಯೋ ಗುಞ್ಜಾ, ದ್ವೇಗುಞ್ಜಾ ಮಾಸಕೋ ಭವೇ;

ದ್ವೇ ಅಕ್ಖಾವ ಮಾಸಕಾಪಞ್ಚ,ಕ್ಖಾನಂ ಧರಣಮಟ್ಠಕಂತಿ.

ವುತ್ತವಿಧಿನಾನೇಕಮಾಸಕಸಮುದಾಯೋ, ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ಕಹಾಪಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಮಾಸಾ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪಿತಾ, ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ನೇತ್ಥತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವತ್ತಬ್ಬೇನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ತಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪಟಿಪಾದಯಿತುಂ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವ ದ್ವಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ… ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚಾದೋತ್ವಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ-‘‘ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಮಾಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವೇತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹ್ಯತೋ ದ್ವಿರುತ್ತಾ ವಿಚ್ಛಾವ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿಕಂ ಕಿಮಾಸಙ್ಕಿಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ‘ದೇಹೀ’ತಿಆದಿ, ಅವಧಾರಣೇ ಪತೀಯಮಾನೇತಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಬಹುಮ್ಹಿ ಮಾಸಕಸಮುದಾಯೇ ಮಾಸಕದ್ವಯನಿಚ್ಛಯೇ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಸತಿ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಾಸಾನಂ ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪನಾ ಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿನೋ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ಥಮಭಿಧಾತುಮಾರಭತೇ ‘ಪದೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏತ್ಥ ಪದೇನಾತಿ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚನೇನ ಪದೇನ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸದ್ದನ್ತರಂ, ಕತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸ್ಸಾತಿ ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚೇವಂ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ, ಸದ್ದನ್ತರತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪದನ್ತರಯೋಗೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ-‘ಪದನ್ತರೇನ ಯೋಗತೋ’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ದ್ವಿತ್ತಕರಣಕಾಲೇ ಸದ್ದನ್ತರವಚನೀಯಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾನಪೇಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಮಾಸಕಂಮಾಸಕನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತಂ, ತದನು ಪನ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿಸದ್ದನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯದಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯ ನ ವಸೇಸಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತಿ ತದಾ ಇಮಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಪನ ಅವಧಿಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸತೋ ಕಹಾಪಣತೋ ದ್ವಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀತಿ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಸದ್ದನ್ತರತೋವಧಾರಣಂ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ.

‘‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಮತ್ಥಾತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಪಠಮ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಂಸೋ, ತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ, ಸಬ್ಬಪಠಮಭಾವಸಙ್ಖಾತ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಮತ್ತಾವ ವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಿಕಸನಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿಕಾಸಕರಣಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕರಣಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ಪುಪ್ಫ’ನ್ತಿ ತ್ಯಾದೋ, ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ವಿಕಸನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಪಠಮಂ ಪಠಮಂ ವಚನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪುಬ್ಬಾತಿ ಮತಾ ಪಠಮಾಭಿಮತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಪಠಮಭಾವೇನಾಭಿಮತಾನಂ ಬಹುತ್ತ ಬ್ಯಾಪನೇನ ವಿಚ್ಛಾಸಬ್ಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ.

‘‘ಡತರ ಡತಮಾನಂ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾಯಮಿತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಯೋಗಾ ಇತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೋ, ನಿಗದ್ಯತೇನೇನೇತಿ ನಿಗದೋ, ಇತ್ಥೀ ನಿಗದೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿನಿಗದೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ, ತದಾಹ-ರತರರತ ಮನ್ತಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಭಾವೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ರತರರತಮನ್ತಾನಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಭಿಮತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿ ಆಹ-‘ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣ ವಿಸಯೇ’ತಿ, ಸಮೇನ ಅಡ್ಢತಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅಡ್ಢಾ ಇತ್ವೇವಂ ರೂಪಾ ಸಮ್ಪಧಾರಣಾ ನಿರೂಪನಾ ಅವಬೋಧೋ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾ, ಸಾಏವ ವಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ, ಅಡ್ಢತಾಯ ಬಹುವಿಧತ್ತಾಭಾವಾ ಕಿರಿಯಾದಿಯೋ ಗಾಭಾವಾ ಚ ನತ್ಥೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮೇ ಉಭೋ’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪುಚ್ಛಾವಾಕ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪರಬ್ಯವಹಾರೇನಾಹ-‘ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಂ ವಿಸಯತ್ತ’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಮೇವ ಕಿರಿಯಾಜೋತಕಪದಭಾವೇನ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಕಿರಿಯಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧನಸಮೇವ ವಿಸಯತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಪಚತಿಸದ್ದೇಪಕಾರೋ ಪಕಂಸತ್ಥ ಜೋತಕೋ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ’ಲೂ-ಚ್ಛೇದನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಹಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ‘‘ಪಞ್ಹಪತ್ತನಾವಿಧೀಸು’’ತಿ (೬-೯) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಓಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇಓಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ (೫-೮೨) ಓಕಾರಸ್ಸ, ‘ಪುಬ್ಬೇಕ-ಕತ್ತುಕಾನ’’ (೫-೬೨) ಮಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಏವಕಾರೇನ ಪರೇಸಮಿವಾಯಮಪ್ಯಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇ ವಿಧೀಯತೇ, ತದಾ ಪಪಚತಿಇಚ್ಚತ್ರ ವಿಯ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯದಾ ತು ಭುಸಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಚತೀತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾ ತದಾಪಿ ಪಪಚತೀತಿ ಭವತ್ಯೇವ.

ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉದಾಹರಣೇ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕರಣಮತ್ತಮೇವೇತಂ ನತ್ಥೇತ್ಥಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ದ್ವಿತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಾದಿಸೇನ ವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಯೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಪಟಇಚ್ಚೇತಮನುಕರಣಂ ಭವನ ಕಿರಿಯಮ್ಪತಿ ವತ್ತತೀತಿ [ಭವನಕಿರಿಯಾಮತೀ ವುತ್ತೀತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಂ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೇವಾ’’ತಿ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ-‘ಪಟಪಟಾ ಭವತೀತಿ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’ನ್ತಿ, ಅನಿತಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇತಿಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಕತೇ ಪಚ್ಛಾ ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯಮಕತ್ವಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ಅಥವಾ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ದೀಘೋ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪಟಪಟಕರೋತೀತಿ ಠಿತೇ ನಿಚ್ಚಂ ದೀಘೋ, ಪಟಪಟಾ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.