ಸರಲೋಪಾದಿ ವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಸರೋ

ಆಧಾರವಿಸೇಸಾಪಸ್ಸಯನನ್ತಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯನಂ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರಂ ವಿನಾ ಆಧಾರನ್ತರೇ ಗಹಿತೇ ಸತಿ ವಚನನ್ತರಂ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ವಿನಾ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ಕಾತುಂ ನ ಚ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕೇಚೀತಿ ಬುದ್ಧಪ್ಪಿಯಾಚರಿಯಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇ ಹಿ ಯದಿ ವಣ್ಣೇನ ಕಾಲೇನ ವಾ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸನ್ಧಿ ಭವೇಯ್ಯ ತದಾ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸೋ ಪಾದಾನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾನೇನ ವಣ್ಣಾದಿಬ್ಯವಧಾನೇ ನೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ‘ನಿಮಿತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ವಾಕ್ಯಮಾಹು, ತದಯುತ್ತನ್ತಿ ತೇಹಿ’ನಿಮಿತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯುತ್ತತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಬ್ಭಾವೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವೋಯೇವಾತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವನ್ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅವಸಾನೇ,ಚ್ಚಾದಿ, ಕಾರಿಯಾಭಾವೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಸುಮನಾ ಭವನ್ತು ಅಥೋಪಿ’ತ್ಯಾದೋ ವಣ್ಣಕಾಲಬ್ಯವಧಾನೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ‘ಏತೇ ನ ಸಚ್ಚೇನ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’ತ್ಯಾದೋ ಅವಸಾನೇ ‘ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ’ ತ್ಯಾದೋ ಅನ್ತ ಬಿನ್ದು ಸಙ್ಖಾತನಿಮಿತ್ತನ್ತರೇ ವಾ ಕಾರಿಯಾಭಾವೇಪಿ ನಿಮಿತ್ತೋ ಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತೋತಿ ಅಪಿಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ, ಸಾತ್ಥಕತೋತಿ ಭಾವಪ್ಪಚ್ಚಯಲೋಪೇನ ಭಾವಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸಾತ್ಥಕತ್ತತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನಮೇವ ಸಾತ್ಥಕಂ ನಾಮಾತಿ ‘ನಿಮಿತ್ತೋ ಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತೋ’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಅವಸಾನೇ ನಿಮಿನ್ತರೇ ವಾ ಕಾರಿಯಾಭಾವೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಬ್ಭಾವಾ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ನಿಮಿತ್ತನ್ತುಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಚತ್ಥಿ, ಯಥಾ’ದಾರುನಿಮಿತ್ತಂ ವನೋಪಸಙ್ಕಮನ’ನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ವಣ್ಣಕಾಲಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತಿ ಲೋಪಕಾರಿಯಂ ಪಪ್ಪೋತೇ ವಾ’ತಿ. ಲುಪ್ಪತೀತಿ ‘ತತ್ರಿಮೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಥನಕಾಲೇ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಲೋಪೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘ತತ್ರಾ’ದಿಸದ್ದರೂಪಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಪ್ಪತೀತಿ ಕಾರಿತ್ತಮೇಸಂ ನ ಸಿಯಾತಿ, ಪಠಮಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ… ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಸರಸ್ಸಾತಿ ವದೇಯ್ಯ… ಭಾವೇ ಖಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮತ್ತಾ, ಇಹಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಗಹಣಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಗನ್ಥ ಲಾಘವೋ… ಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋತಿ ವಾ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ವಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸರೋತಿ ಪಠಮಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸರೋ ಲೋಪೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಕಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ-‘ನ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ, ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋಪಿ ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೇ ಹನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಸೋಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಉಸ್ಸಗ್ಗತೋ ಆಗತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ ತಸ್ಸ ವಾ ಅಯಂತಿ ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕತ್ತಂ, ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸ ಕಾರಿಯನ್ತರೇಹಿ ಪರಲೋಪಾದೀಹಿ ಅಪವಾದವಿಧೀಹಿ ಆಬಾಧಿತೋ ಏವ, ಸೋ ಚ ಪುಬ್ಬಲೋಪೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ‘‘ಪರೋ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ (೯೧-೨೭) ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಪರಲೋಪಾನಂ ತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾಭಾವಾ ಯಥಾ ಗಮಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾಪವಾದರೂಪತ್ತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಿತೇತಿ ಪವಿಟ್ಠೇ, ನ ಹೋತಿ… ಪರಲೋಪಾಪವಾದೇನ ಬಾಧಿತತ್ತಾ, ತೇಹೀತಿ ಪರಲೋಪಾದೀಹಿ, ಸಬ್ಬಥಾ ಮುತ್ತವಿಸಯೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇನ ಮುತ್ತವಿಸಯೋ ಲತೇ ವಾತಿ.

೨೭. ಪರೋ

ಇತಿಸದ್ದೋ ಇದಮತ್ಥೇ, ಕ್ವಚಿ ಲೋಪನೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತಿ ಆಹ-‘ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತ’ನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ-‘ಕಾರಿಯಸ್ಸ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾ’ತಿ, ಕೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಆಹ ‘ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನಾ’ತಿ, ಕತ್ಥಾತಿ ಆಹ-‘ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ’ತಿ, ತೇನಾತಿ ತೇನ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾದೀಪನೇನ, ಯಥಾಪಯೋಗನ್ತಿ ಆಗಮಪಯೋಗಾನತಿಕ್ಕಮೇನ, ನಿಚ್ಚಂ ಪಕ್ಖೇವಾ ಪರಲೋಪೋ ಸಿಯಾತಿ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ, ಲತಾವಾತಿಆದೀಸು ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಕ್ವಾತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನೇನಾನಿಯಮವುತ್ತಿನಾ ಅನಿಯಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸಕತೋ ವಚನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾನಿಯತತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತಾ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೋ-ಯಂ ಯಥಾಗಮಂ ನಿಚ್ಚಮನಿಚ್ಚಮಸನ್ತಞ್ಚ ವಿಧಿಂ ದೀಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕೋ ನಿಚ್ಚ ಪಕ್ಖೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ, ಲತಾವಾತಿಆದಿಕೋ ಅನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೋ ಉಭಯಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಚ್ಚಂ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೋ ಹೋತಿ, ಅಸನ್ತಪಕ್ಖೋ ಪನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಿಕೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ ಸಬ್ಬಥಾನೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ, ತೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಪನ ಪಕ್ಖೇಸು ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇಸು ಯೇವಸ್ಸಾಪವಾದರೂಪತಾ… ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿವಾರಕತ್ತಾ ವಾ ವಿಧಾಯಕತ್ತಾ ವಾ ಪರಲೋಪಸ್ಸ, ನ ತ್ವಸನ್ತಪಕ್ಖೇ… ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಥಾನೇನ ದಿನ್ನಾ ವಸರತ್ತಾ, ಲೋಕಗ್ಗೋತಿಆದಿ ತು ಕ್ವಚಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾ ದೀಪಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೇ ಅಸನ್ತೇವಾಪಿ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ದೀಪಿತೇ ಪರಲೋಪೇನ ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ನೇಟ್ಠಬ್ಯಾಘಾತೋ, ಏವಂ ತಾವ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಬ್ಬಥಾನಿಟ್ಠಪರಿಹಾರೇನ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವೇಕಥನ್ತಿ ತದಭಾವೇ ವಿರೋಧಮಾಹ-‘ಅಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಾಭಾವೇ ‘ಪರೋ’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಸಿಯಾ ತಥಾ ಸತಿ ಸುತ್ತದ್ವಯಮೇಕವಿಸಯಂ ತುಲ್ಯಬಲಞ್ಚ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾಭಾವಾ ಪಮಾಣಭೂತಾನಮಾಚರಿಯ (ವಚನಾ)ನಂ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಮಾ ಭವೀತಿ ವಾರೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯಭವನಕಾರಣೇನ, ಪಕ್ಖೇಯೇವ ಸಿಯಾತಿ ಲತಾವಾತಿಆದೀಸು ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಲತಾವಾತಿ ಪಕ್ಖೇಯೇವ ಪರಲೋಪೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಞ್ಚಾತಿ ತಂ ಪರಿಯಾಯಭವನಞ್ಚ, ಖೋ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ, ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಪದಮ್ಪ ದಮ್ಪತಿ ಹೋತಿ, ನೇಕದೇಸಪರಿಹಾರೇನಾಪಿ, ತೇನಾಹ ‘ನ ಕತ್ಥಚೀ’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪಪ್ಪಸತ್ತಿಯಾ ಹನ್ತಿ, ಸದ್ಧನ್ದ್ರಿಯಂತ್ಯಾದಿಕಂ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ (೧-೨೮) ಸುತ್ತೇಪಿ ಹನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚಾನಿಟ್ಠರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ನಚೇವಮಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏವಮಿದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಕಪ್ಪವಿಧಾನಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂಹಿ ನೇವಾಭಿಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಮೇವ ಸಾಧೇತಿ ‘ಪರಲೋಪೋ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅಥಾ ನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೇ ಕತೇ-ನೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಲತಾವ ಲತೇವಾತಿ ರೂಪದ್ವಯಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾದೀಪಕೇನ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಲತಾವ ಲತೇವಾತಿ ಪಯೋಗ ಸಮ್ಭವೋಪಿ, ತಥಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ಲತಾಇವಾತಿ ತತಿಯರೂಪಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ ‘ನನು ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ, ಅಥ ‘‘ಪರೋ ಕ್ವಚೀ’ತಿ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇ ಸತಿ ಅಪ(ವಾದರೂಪ)ತ್ತಾ ಕಥಮ್ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಿತನ್ತಿ ಅಪವಾದೇ ರೂಪತ್ತಯೇಪಿ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ದೋಸಾಭಾವಮಾಹ-‘ನಾಯಂ ದೋಸೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇನೇವ ಪರಿಯಾಯಸ್ಸಾಪಿ ದೀಪಿತತ್ತಂ ಸಾಧೇತಿ, ಸಾ ಚ ಏಕತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಂ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ… ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ಯಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನನು ಚ ಕ್ವಚಾಭಾವೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತ ದೋಸಸ್ಸೇವಾಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಮಾ ಹೋತು ಪರಿಯಾಯೋ, ಭಿನ್ನವಿಸಯೇ ಪನ ಪುಬ್ಬಪರಲೋಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’ತಿ ನಿಸೇಧೇ ಲತೇವ ಲತಾವ ಲತಾಇವಾತಿ ರೂಪತ್ತಯಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ-‘ನಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಮಾಹ-‘ತಥಾ ಚ ಸತಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ದೇಮಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ, ಕತ್ಥಚಿ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ, ವಿಕಪ್ಪೇನ ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಯಥೋದಕಂ ಯಥಾಉದಕಂ ತ್ಯಾದೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಇತಿಪಿ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚಾದೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಲತೇವ ಲತಾವ ಲತಾಇವಾಚ್ಚಾದೋ ಪರಿಯಾಯೇನುಭಯಲೋಪಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತ್ಥಚ ಇತಿಪೀತಿ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತ ದೀಪನೇನ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೇನ ಪರಲೋಪೇ ಕತೇ-ಞ್ಞತ್ರ ಪುಬ್ಬ ಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾನುವತ್ತಮಾನ ಕ್ವಚಾನುಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಸೇಧೇ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚೇವ ಭವತಿ. ಸಮ್ಬಜ್ಝತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು. ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥವಸೇನ ಆಧಾರವಸೇನ ವಾತಿ ಆಹ-‘ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೨೮. ನದ್ವೇ

ತತ್ಥಚಾತಿ ಚಸದ್ದೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಾನಜ್ಝಾಸಿ ತಂ ಯಥೋದಕಂ ಯಥಾಉದಕಂತ್ಯಾದಿ ಇತಿಪಿ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚಾದಿಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಭವತೀತಿ, ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಪರಲೋಪೇ ಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ಅಭಾವೇ ಸತಿ ಕಥಮಿದಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದೇತಿ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಜ್ಜೇವನ್ತಿ ಹಿ ಅಯಂ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಅನಿಟ್ಠಾಪಾದನಾರಮ್ಭ ವತ್ತತೇ, ಏವಞ್ಚೇ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತದೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಾಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಉಪಸಿಲೇಸಾ ಭಾವತೋ’ತಿ, ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ಈದಿಸೇಸು ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವತ್ತುಮಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸನ್ನಿಕಂಸೋ ವಣ್ಣಾನ ಮದ್ಧಮತ್ತಕಾಲಬ್ಯವಧಾನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ, ಸನ್ನಿಕಂಸಸ್ಸೇತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಸತಿಯೇವ ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ಉಪಸಿಲೇಸಾಭಾವೋ ವಾತಿ ಉಪಸಿಲೇಸಾಭಾವೋ ಏವ ಭವತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತದಭಾವೇಚಾತಿ ತಸ್ಸ ಉಪಸಿಲೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚ, ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಾಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಕಾಲನ್ತರೇನ ಬ್ಯವಧಾನಾ’ತಿ, ಕಾಲನ್ತರೇನಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಠಿತವಣ್ಣಾನ ಮುಚ್ಚಾರಣಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಮಜ್ಝಪ್ಪತಿತಕಾಲೇನ, ಸನ್ಧಿ ಹೋತೇವ… ಸನ್ನಿಕಂಸವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಉಪಸಿಲೇಸಭಾವತೋ, ಬುದ್ಧ ವೀರ ಅತ್ಥುರಾಜಪುತ್ತಂ ಅಜರಾಮರೋತಿ ಛೇದೋ, ಯದಿಪಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಯಜ್ಜೇವಂತ್ಯಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಕ್ವಚಿ ಸದ್ದಪ್ಪಭಾವೇನೇವ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾಪಿ ಪಕಾರೋ-ಯಮ್ಪಿ ಸತ್ಥೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತೋ.

೨೯. ಯುವ

ನನು ಸುತ್ತೇ ‘ಲುತ್ತಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀ ನಿದ್ದೇಸಾ ‘ಪರೇಸ’ನ್ತಿ ಹೋತು, ‘ಯಥಾಕ್ಕಮಂ’ತಿ ತು ವಚನಾಭಾವೇ ಕಥಂ ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತೀದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಸಮೇ’ಚ್ಚಾತಿ, ಸಮಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಗಣನಾ ಯೇಸು ತೇ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾ-ಉದ್ದೇಸಿನೋ ಅನುದೇಸಿನೋ ಚ, ಉದ್ದಿಸನಂ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ಅನುದಿಸನಂ ಪಚ್ಛಾ ಕಥನಂ ಅನುದೇಸೋ, ಉದ್ದೇಸೋ ಅನುದೇಸೋ ಏಸಮತ್ಥೀತಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋ ಅನುದೇಸಿನೋ, ತೇಸಂ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾನಮುದ್ದೇಸೀನಂ ಅನುದೇಸೀನಞ್ಚ, ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾಹಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋ ದ್ವೇ, ಏ ಓಕಾರಾ ಅನುದೇಸಿನೋ ಚ ದ್ವೇತಿ ಉದ್ದೇಸೀನಮನುದೇಸೀನಞ್ಚ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಾನಂ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಿಯಾ, ಸತಿಯಞ್ಚ ತಸ್ಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮ ಮಾದಸಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ಲೋಕತೋ ಸಿದ್ಧಿಮುಪದಸ್ಸೇತಿ ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಅವ…ಪೇ… ಏ ಓತಿ ಪರೇಸಂ ಮತಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ವಿರುದ್ಧಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನಂ, ಪರೇ ‘‘ಸತಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾಗ್ಗಹಣೇ‘ಕ್ವಚಾಸವಣ್ಣಂ ಲುತ್ತೇ’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಕರಣತೋ ಅವಣ್ಣೇ ಏವ ಲುತ್ತೇ ಅಸವಣ್ಣೋ ವಿಧಿ ಹೋತಿ, ತತೋ ಇಧ ನ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕ್ವಚೀತಿ ಅಧಿಕಾರೋ ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಮಹುಸ್ಸವೋ ಮಾತೂಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ, ಪತಿಸದ್ದೋ ಆಧಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ಉರಸದ್ದೋಪೀತಿ ಉರಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಚ್ಚ ಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಸಕಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೇ ಕತೇ ‘‘ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೩-೨) ಸುತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ’ತಿ, ಏತ್ಥ ಪನ ಯುವಣ್ಣಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾಮಿ ಸಮೀಪಸಮೂಹ ವಿಕಾರಾವಯವಾದೀಸು ಠಾನ್ಯಾದೇಸಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ತಸ್ಮಾ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ಠಾನೇ ಏ ಓಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಠಾನಮ್ಪನ ತಿಧಾ ಅಪಕಂಸೋ ನಿವತ್ತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಚೇತಿ, ತತ್ಥ ಗುನ್ನಂ ಠಾನೇ ಅಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯನ್ತು [ಬಜ್ಝನ್ತು (ಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿ)] ತಿ ಅಪಕಂಸೋ ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ, ‘‘ಸೇಮ್ಹಸ್ಸ ಠಾನೇ ಕಟುಕಮೋಸಧಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನಿವತ್ತಿ ‘‘ದಬ್ಭಾನಂ ಠಾನೇ ಸರೇಹಿ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಸಙ್ಗೋ, ತೇಸು ಇಧ ಪಠಮದುತಿಯಾ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ… ನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಸದ್ದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅಪನಯನವಿನಾಸಾ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ, ತತಿಯೋ ತು (ಯುಜ್ಜತಿ)… ಸುತ್ತೇ ಅತ್ಥಾಭಿಧಾನಾಯ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ತದತ್ಥಾಭಿಧಾನಾಯೇವ ಏಓಆದೇಸಾ ಭವನ್ತೀತಿ.

೩೦. ಯವಾ

‘‘ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತಿ (೧-೧೪) ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾರಿಯವಿಧಾನತೋ ಸತ್ತಮೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪರತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಪರೇ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮುಪರಿಪಿ, ಪರೇಹಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಜ್ಝಿಣಮುತ್ತೋ’ತಿ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋಚನ್ತಿ’’ ‘‘ಅಜ್ಝೋ ಅಧೀ’’ತಿ ಚ ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇಸಮಿಧ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮಾಹ-‘ಇದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನನ್ತಿ [ಅಬ್ಭುಗ್ಗಭೋ] ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಅಬ್ಭೋ ಅಭೀ’’ತಿ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತಿ+ಅಸ್ಸ ಇತಿ ಠಿತೇ ಪರಲೋಪೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಇತಿ ಅಸ್ಸ ಪರಲೋಪೋ’ತಿ ಆಹ, ಅನ್ವಗಮಾತಿಆದೀಸು ನಿಚ್ಚಂ.

೩೧. ಏಓ

ಪುತ್ತಾ ಮೇ+ಅತ್ಥಿ, ಅಸನ್ತೋ+ಏತ್ಥಾತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ.

೩೨. ಗೋಸ್ಸ

ಅನ್ತಾದೇಸತ್ಥೋತಿ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೭) ಬಾಧಕಸ್ಸ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೯) ಬಾಧಕೇನ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ತಿ (೧-೧೮) ಸುತ್ತೇನ ಅನ್ತಾದೇಸತ್ಥೋ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ-‘ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋಯಮಾರಮ್ಭೋ’ತಿ, ಅವವಾದೇಸೇ ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೇ ದೀಘೇಚ ಗವಾಸ್ಸಂ, ಗವಚ್ಛನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ. ಇದಂ ಕಥಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇದನ್ತಿ ಯಥರಿವೇಚ್ಚಾದಿಕಂ, ಕಿಂ ವಿನಾ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ-‘ಏವಾದಿಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ಏವಸ್ಸ ಆದಿಏಕಾರೋ ಏವಾದಿ, ತಸ್ಸ, ರಿಆದೇಸಮನ್ತರೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಚಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ರಸ್ಸವಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜನೀಯೋ, ಕತೇಪಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿಹಿತೇ ಚ, ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಾದಿಸ್ಸ ರಿಆದೇಸೋ ನ ಕತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಭುಸಂ+ಏವಾತಿ (ಪನ) ಠಿತೇ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಏವಾದಿಸ್ಸ ಇಆದೇಸೇ ರೂಪಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವ, ಇಧ ಪನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ‘ಭುಸಾಮಿವೇ’ತಿ ಸಾಧೇತುಮಾಹ ‘ತಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೩೩. ಬ್ಯಞ್ಜ

ರಸ್ಸದೀಘಾನನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತೇ ಕಥಂ ರಸ್ಸದೀಘಾನನ್ತಿ ಲಭತಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋತಿ ಆಹ-‘ದೀಘಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ದೀಘಸ್ಸಾತಿ ರಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಚ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾತಿ ಠಾನಸೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ, ಇದಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸಯಕರಣಮೇಕೋ ಸತ್ಥಾಗತೋ ಞಾಯೋತಿ, ಇಧ ನಿಚ್ಚಂ-ವೀತಿನಾಮೇತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ-ಜನೋ ಸಾಯಂ.

೩೪. ಸರ

ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇತಿ ಠಿತಿ ಠಾನಂ ಪಸಙ್ಗೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ-ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವಲಕ್ಖಣೋ ಠಾನೇಯೋಗನಿಮಿತ್ತಭೂತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತಸ್ಮಿಂ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಮಾಹ-‘ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಾ’ತಿ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿಹೋನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ವಚನಮಿದಂ [ಪದಮಿದಂ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೇಪಿ ದ್ವಿಸದ್ದೇ ದ್ವಿಸದ್ದಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ವಿಸದ್ದಾನುಸಿಟ್ಠಂ ನಪ್ಪಯುಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಸ (ಪನ) ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಚನಸಙ್ಖ್ಯಾಭಾವಾ ಏಕವಚನಮೇವ ( ) [(ಪನ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಹೋತೀ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ-ತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ-ಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಇಧ ಮೋದತೀತಿ, ತಂ ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಙ್ಗವಿಕಲಂ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣನ್ತಿ ಸರಮ್ಹಾ ಪರತ್ತಾಭಾವಾ ನ ದ್ವಿತ್ತಂ.

೩೫. ಚತು

ತಬ್ಬಗ್ಗೇ ತತಿಯಪಠಮಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥ (ದುತಿಯ) ಸದ್ದೇಹಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇಸ್ವೇವ ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ತಥಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಹಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪೂರಣೋ ಚತುತ್ಥೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೂರಣೋ ದುತಿಯೋತಿ ಅಕ್ಖರಾಯೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ‘ವಿನಾಪೀ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅಕ್ಖರೇ ಅಕ್ಖರವಿಸಯೇ ಚತುತ್ಥಾದಿ ವೋಹಾರೋ ಕರೀಯಮಾನೋ ವಗ್ಗಗ್ಗಹಣಂ ವಿನಾಪಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇಯೇವ ರುಳ್ಹೋ ಪಸಿದ್ಧೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ಇತಿಸದ್ದೋ, ಯತೋ ಏವಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ‘ತಬ್ಬಗ್ಗೇ ತತಿಯಪಠಮಾ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಬ್ಬಗ್ಗೇತಿ ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾ ಯಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಗ್ಗೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಚ್ಚಾಸತ್ತೀತಿ ಪತಿ ಆಪುಬ್ಬಾ ‘ಸದ-ವಿಸರಣಗತ್ಯವಸಾದನೇಸು’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾವೇತ್ತಿಮ್ಹಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಪಚ್ಚಾಸೀದನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಯಥಾಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಕ್ಖರೇ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ತತಿಯೋ ದುತಿಯಕ್ಖರೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೋತಿ ಏವಂ ಯೋಗ್ಗಮನತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಧಸ್ಸ ದಭಾವೋತಿ ಇಮಿನಾವ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಧಸ್ಸ ದತ್ತಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ, ತಥಾ ಯಸತ್ಥೇರೋತಿ. ಥೇರೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಾರೋ ವಗ್ಗಕ್ಖರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತವಗ್ಗದುತಿಯಕ್ಖರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೋ ಪಠಮೋ ನ ಹೋತಿ. ಪನ್ಥೋತಿ ಏತ್ಥ ತವಗ್ಗ ದುತಿಯಕ್ಖರೇನ ಥಕಾರೇನ ತಬ್ಬಗ್ಗಭೂತೇ ನಕಾರೇ ಸತೀಪಿ ನ ಸೋ ತಬ್ಬಗ್ಗದುತಿಯಕ್ಖರೋತಿ ನ ತಸ್ಸ ಪಠಮೋ ತೋ, ಏತ್ಥ ನಿಗ್ಘೋಸೋ ನಿಘೋಸೋತಿಆದಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದಡ್ಢೋ ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ.

೩೬. ವಿತಿಸ್ಸ

ಇತಿಸದ್ದೋ-ನುಕರಣಂ. ನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಕತಿವಿಯಾ-ನುಕರಣಂ ಭವತಿ, ಅನುಕರಣಞ್ಚ ದ್ವಿಧಾ ಅಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪನ್ತಿ, ತೇಸು ಭಾರವಾಹಕೋ ಕೋಚಿ ತೇನ ಪೀಳಿತೋ ‘ಅಹೋ ಭಾರೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸತ್ತಿವೇಕಲ್ಲಾ ‘ಅಹೋ ಬಾಲ’ ಇಚ್ಚಾಹ, ತಂಸಮೀಪವತ್ತೀ ‘ಕಿಮಯಮಾಹೇ’ತಿ ಕೇನಚಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ‘ಅಹೋ ಬಾಲ ಇಚ್ಚಯಮಾಹೇ’ತಿ ವದತಿ, ಇಧಮಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ, ಇತೀತಿ ಪನ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ-ನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ.

೩೭. ಏಓ

ನನು ‘‘ವಿತಿಸ್ಸೇವೇ ವಾ’’ತಿ (೧-೩೬) ವೋತ್ಯನುವತ್ತಿಯ ಅವಣ್ಣೇ ಏಓನಂ ವೋ ಹೋತೀತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ಅವಣ್ಣೇ ಕ್ವಚಿ ವೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘ಅಹೋತಿ ವಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಮಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಓಕಾರಸ್ಸಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಠಾನಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ‘‘ಏಓನ’’ನ್ತಿ (೧-೩೧) ವಕಾರಾದೇಸಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವಕಾರಾದೇಸಮ್ಪತಿ ಪುನ ಓಕಾರೋ ಠಾನಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ, ನ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏಓನಂ ವಕಾರಾದೇಸತ್ಥಂ ಅವಣ್ಣೋ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅವಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತತ್ತೇ, ಓಕಾರಂ ನ ಪಠೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮಕಾರಾಗಮೇ’ಯಾಚ ಕಮಾಗತೇ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’ತಿ, ಸ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ತನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿಯಂ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯಂ’’ತಿ (೨-೧೧೯) ಲೋಪೇ ಅಕಾರಾದೇಸೇ ದೀಘೇಚ ಸ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಸ್ವಾತನಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಂ. ಸ್ವಾತನನ್ತಿಆದೀಸು ನಿಚ್ಚಂ, ಇಧ ನಹೋತಿ ಪರೇಚ ನ ವಿಜಾನನ್ತೀತಿ.

೩೮. ನಿಗ್ಗ

ಕಥ‘ಮಾಗಮೋ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯದಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಮಾಗಮೋ ಸಿಯಾ ಸುತ್ತೇ ಆಗಮಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಞ-ಮ-ಕಾದ್ಯ ನುಬನ್ಧವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಅಸತಿ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಆಗಮಾವಸಾಯೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗಾ’ತಿ, ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗೋ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಚ್ಚಾಹ-‘ಠಾನಿನಿದ್ದೇಸಾಭಾವತೋ’ತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಆಗಮಿನಿದ್ದೇಸಾಭಾವಾ ಆಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ನ-ಇತಿ ಚೋದನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ತಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಸಾತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ, ರಸ್ಸಾನುಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ರಸ್ಸಸರಮೇವ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ವತ್ತುಮಾಹ-‘ಏತದೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪುರಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇಕತೇ ರಸ್ಸೇ ಚ ಬಿನ್ದ್ವಾಗಮೋ, ಪರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಬಹುಸದ್ದೇ-ನ್ತಸ್ಸ ಬಿನ್ದ್ವಾಗಮೇ ಬಹುಂ, ಸತಿಪಿ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತ್ತದೀಪಕಸ್ಸ ಕ್ವಚಿಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತೇ ವಾಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ತಾದಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಪಾದಕತ್ತ ಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾ ವಾಧಿಕಾರಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ವವತ್ಥಿತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಅನುರೋಧೇನ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ವಿಭಾಸಾ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸಾ, ಅಭೇದೇನ ತು ವಾಧಿಕಾರೋ ವವತ್ಥಿತ ವಿಭಾಸಾ, ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಇಧ ಮೋದತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಆಗಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಠಾನಿನಿದ್ದೇ ಸಾಭಾವಾ ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾರಣವಿಸೇಸೋ ಸಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ-ಅತ್ಥಬಲ-ಮಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಸಚಾತಿ ಸೋ ಆಗಮೋ ಚ.

೩೯. ಲೋಪೋ

ಲೋಪಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನಮತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಲೋಪೋತಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ಸಿಯಾ ತದಾ ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ‘‘ಪರಸರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಮಾರಭೀಯೇಯ್ಯಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ ‘ನ ಪರಸರೋ’ತಿ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಸಙ್ಗರೋ.

೪೦. ಪರ

ತ್ವಂಸಿ ತ್ವಮಸೀತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ತಾಸಾಹಂ.

೪೧. ವಗ್ಗೇ

ನನು ವಗ್ಗೇವಗ್ಗನ್ತೋತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ (ಕಿಸ್ಮಿ)ಞ್ಚಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇ ಪರೇ ಬಿನ್ದುನೋ ಯೋಕೋಚಿ ವಗ್ಗನ್ತೋ ಅನಿಯಮೇನ ಭವೇಯ್ಯ ತಥಾ ಸತಿ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾನಿಟ್ಠ ನಿವತ್ತಿನ್ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಗ್ಗೇ ವಗ್ಗನ್ತೋ’ತಿಚ್ಚಾದಿ, ಸೋವಾತಿ ವಗ್ಗನ್ತೋವ, ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇ.

೪೨. ಯೇವ

ನನು ಸದ್ದತ್ತಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ಏವಸ್ಸ ತಾವ ಸದ್ದೋ ಹೋತು, ಸಂಯತೋ, ಸಂಹಿತೋತಿ ಸದ್ದೇಕದೇಸಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವಾ ತೇಪಿ ಗಹೇ ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ‘ಯಏವಹಿ ಸದ್ದೇಸು’ತಿ ಯಹೀನಮ್ಪಿ ಕಥಂ ಸದ್ದವೋಹಾರೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘ಏವಾ’ತಿಆದಿ, ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿನಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ನಿಯಮ್ಯತೇ’ತಿ.

೪೩. ಯೇಸಂ

ಯಸದ್ದೇ ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇನೇವ ಸಂಸ್ಸಪ್ಯಾದೇಸೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸೋ ( ) [(ತಸ್ಸ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಯ ಕಾರಮತ್ತೇಯೇವ ಪರೇ ಸಂಸ್ಸೇವ (ಯಥಾ) ಸಿಯಾತಿ ಸುತ್ತಮಿದಮಾರದ್ಧಂ.

೪೪. ವನ

ಠಾನಿನಮಾಸಿಲಿಸ್ಸ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಗಮೋ ನಾಮ, ಕೋ-ಯಮೇತ್ಥ ಠಾನೀತಿ ಆಹ-‘ಸರಸ್ಸಾತಿ, ಸುತ್ತೇ ಅನುವತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ‘ಸರಸ್ಸಾ’ತಿ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ನನು ಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ. ಆಗಮಸುತಿಯಾ ವನಾದೀನಂ ಠಾನಿಸುತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ಆಗಮೋ ಸಿಯಾ ಸರಸ್ಸ ವಾ, ಯದಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ಸಿಯಾ (ನ) ‘‘ಪದಾದೀನಂ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ (೫-೯೨) ಸುತ್ತಿತ ಮಾಚರಿಯೇನ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಞಾಪೇತಿ ‘ಸರೋ ಯೇವೇತ್ಥ ಠಾನೀ ಭವಿತುಮರಹತೀ’ತಿ. ವುಚ್ಚತೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಹಾರಮಾಹ, ನಿಪುಬ್ಬಾ ಪದಿಸ್ಮಾ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಪದಾದೀನಂ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ಯುಕಅನ್ತಾವಯವೋ ‘‘ತವಗ್ಗವರನಾ’’ದಿನಾ (೧-೪೮) ಯೇ ದಸ್ಸ ಜೋ ‘‘ವಗ್ಗಲ ಸೇಹಿತೇ’’ತಿ (೧-೪೯) (ಯಸ್ಸ ಜೋ) ನಿಪಜ್ಜನಂ, ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸೂತಿ ಅಧಿಕಾರಾತಿ ‘‘ಕ್ಯೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸ್ವಪರೋಕ್ಖೇಸು ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸೂ’’ತಿ (೫-೧೭) ಇತೋ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸುತಿ ಅಧಿಕಾರಾ, ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇತಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ, ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ‘ಅತಿಪ್ಪಗೋಖೋತಾವಾ’ತಿ ಸಾಧನತ್ಥಂ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಓ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಓಕಾರಾಗಮೋ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಚ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಹಿತೋ, ತಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಂ ವುತ್ತಿಯಂ-‘ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋ ತಾವಾ’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅತಿಪ್ಪಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೪೬. ಛ

ದ್ವಾದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ತಾ ಬಹುವಚನನ್ತಾತಿ ‘ಛಕೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘ಛಾ’ತಿ ಏಕವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ನನುಚಾ’ತಿಆದಿನಾ, ಪರಿಹರತಿ ನಚ್ಚಾದಿನಾ, ನೇತಿ ‘ಛಳೋ’ತಿ ಅಯುತ್ತೋ-ಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಛಸದ್ದಸ್ಸ ಅನುಕರಣತ್ತಾ ಛಸದ್ದಾನುಕರಣತ್ತಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಾ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಮನುಕರಣಂ ವಿಭಜತಿ ‘ಅನುಕರಣಞ್ಚ ದುವಿಧ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ ಜಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಧಿನಿಸೇಧರೂಪೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಪನ ಛಸದ್ದೇನ ಛಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ, ಅಭಿಧಾಯತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಛಸದ್ದಸ್ಸ ಅನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನಾತ್ಥವನ್ತತ್ಥಮಾಹ, ಏಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ… ಛಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ಛಸ್ಸ ಏಕತ್ತಾ, ಅನುಕಾರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾದಿನೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಯದನುಕಾರಿಯಮೇಕಾದಿಕಂ ತದಞ್ಞಂ ವಾ ಸದ್ದರೂಪಂ ತಸ್ಸ. ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿವಿಸೇಸನ್ತಿ ಏಕತ್ತಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಂ ತದಞ್ಞಂ ವಾ, ‘‘ಯೋಮ್ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುವೇ ದ್ವೇ’’ತಿ (೨-೨೧೯) ಸುತ್ತೇ ದ್ವಿಸದ್ದೋ-ನುಕಾರಿಯಂ ದ್ವಿಸದ್ದರೂಪಂ ತಬ್ಬಚನೀಯಞ್ಚ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಮ್ಪರಾಮಸತೀತಿ ತಬ್ಬಾಚಕಂ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ, ಅಥ ‘ಳಞಿ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಂ ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಞಾನಬನ್ಧತ್ತಾಳಕಾರೋ ಆದ್ಯವಯವೋ ಭವಿತುಮರಹತೀತಿ ಚೋದನಮ್ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ‘ಛಸದ್ದಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅನ್ತಾಪವಾದೇನ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಳಕಾರೋ ಛ ಸದ್ದಾ ಪರಸ್ಸಾದಿಸ್ಸ ಆಗಮತ್ತಾ…ಪೇ… ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅನ್ತಾಪವಾದೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಸರಸ್ಸಾ’ತಿ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಛಳೀಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತೀ-ಮಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಪರಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಛಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಂ, ಆದಿಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಳಸ್ಸೇಕವಣ್ಣತ್ತಾ ಅನ್ತಾಪವಾದೇನ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ನ ಆದ್ಯನ್ತೋ ವಿಯೇಕೋಪಿ ಸರೋತಿ ಸರಸ್ಸಾದಿಸ್ಸ ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಛಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸಾ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೫) ಪರಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಕಾರಿಯಂ ಏಕವಣ್ಣತ್ತಾ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೭) ಅನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೬) ಆದಿವಣ್ಣಸ್ಸ ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ. ಆದಿಭೂತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಸತಿಪಿ ಞಕಾರೇ ಆಗಮಗ್ಗಹಣಾನುವತ್ತಿಯಾ ಆಗಮಿನಂ ಸರಂ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಆದ್ಯವಯವಭೂತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಲಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ ‘‘ಯವಮದನತರಲಾಚಾಗಮಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇನ, ತನ್ತಿ ಲಕಾರಕರಣಂ ಉಭಿನ್ನಮವಿಸೇಸವಚನಞ್ಚ ಅಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ತೇಸಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ತೇಸಮ್ಪೀತಿ ಕಚ್ಚಾಯನಾನಮ್ಪಿ, ಅಕ್ಖರಸಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ‘‘ಅಕ್ಖರಾಪಾದಯೋ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ’’ನ್ತಿ ವಿಧೀಯಮಾನಅಕ್ಖರ ಸಞ್ಞಾಯಂ. ಅವಿಸೇಸೇ ಲಳಾನಂ ನಾನತ್ತಾಭಾವೇ, ಪಾಕಟೋ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತಿಲಿಪಿಭೇದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧತನ್ದಸ್ಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಲಳಾನಂ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಸುತಿ, ತಂತಂ ದೇಸವಾಸೀನಂ ಲೇಖಾ ವ ವತ್ಥಾನಂ ಲಿಪಿ, ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಸೋತಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗಯ್ಹತ್ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ, ಛಳಭಿಞ್ಞಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಳಕಾರಾಗಮಪಕ್ಖೇ ರೂಪಂ.

೪೭. ತದ

ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ನಿಪಾತನಾ, ದಕಾರೋ ಪನ ‘‘ಮಯದಾ ಸರೇ’’ತಿ (೧-೪೪), ಪದನ್ತರೇನಾತಿಆದೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪದೇನ, ಸಾಧೂನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಂ ‘ಸಾಧೂನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಪಾತನತೋ’ತಿ ಆಹ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪನಮ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೋ ಚ ನಿಪಾತನಂ, ತೇಸಂ ಇಧ ಪಾಠಾತಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತದಮಿನಾದಿಸುತ್ತೇ ಪಾಠಾ, ಉದ್ಧಸ್ಸ ಉದೂತಿ ಉದ್ಧಂ ಖಮಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಉದ್ಧಂಖ ಇತಿ ಠಿತೇ ಉದ್ಧಂಸದ್ದಸ್ಸ ಉದುಆದೇಸೋ, ಅಸ-ಭೋಜನೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಕ್ವಚಣ’ ಇತಿ (೫-೪೧) ಸುತ್ತೇನ ಅಣ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅಸಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ-‘ಪಿಸಿತಮಸನಾ’ತಿ ‘‘ಕ್ವಚಣ’’ ಇತಿ ಮಹಿಯಂ ರವತೀತಿ ಠಿತೇ ಇಮಿನಾವ ಗಣನಿಪಾತನೇನ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಮಯೂರಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘ಮಹಿಸದ್ದಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಸ್ಸ ತದಮಿನಾದಿಗಣಸ್ಸ ಆಗತಿಗಣತ್ತಾ ಏವಮಞ್ಞೇಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸೂತಿ–

‘‘ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಸಂಯುತ್ತ, ಅಙ್ಗುತ್ತರಿಕಖುದ್ದಕಾ;

ನಿಕಾಯಾ (ಪಞ್ಚ) ಗಮ್ಭೀರಾ, ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋಚಿಮೇ’’ತಿ.

ವುತ್ತೇಸು ದೀಘಾಗಮಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸು, ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ವಣ್ಣಾ ಗಮಾದಿದ್ವಾರೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಂ ನಿರುತ್ತಮುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ತ್ತೋ, ಅತ್ಥಕಥನವಾಕ್ಯ ಪುಬ್ಬಕಮುಚ್ಚಾರಣಮಿಚ್ಚತ್ಥೋ, ತದಭಿಧಾಯಿ ಸತ್ಥಮಪ್ಯಭಿಧಾನೇ-ಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಪಚಾರಾ ತದತ್ಥತಾಯ ವಾ ನಿರುತ್ತಮುಚ್ಚತೇ, ವುತ್ತನಿರುತ್ತಿ ಲಕ್ಖಣೇನ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರುತ್ತಸತ್ಥೇ ಯೇ ಸದ್ದಾ ಪಟಿಪದಂ ನಿಪ್ಫಾದಿಯನ್ತಿ ತೇಸಮಿದಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿಪ್ಫಾದನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ, ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ದೋವಾರಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಣಿಕೇ ದಕಾರವಕಾರಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಓಕಾರಾಗಮೋ, ಹಿಂಸಿಸ್ಮಾತಿ ‘ಹಿಂಸ-ಹಿಂಸಾಯ’ ಮಿಚ್ಚಸ್ಮಾ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇತಿ ‘‘ಸಾವಕಾರಕೇಸ್ವ ಘಣ್ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ, ನಿಜಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಜಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರೇ ನಿಯಕೋ. ಅಥ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜವಣ್ಣಸ್ಸ ಯಾದೇಸೇ ನಿಯಕಾದಯೋ ತಾವ ಸಿಜ್ಝನ್ತು, ಸುಸಾನಾದಯೋ ಕಥಂ ಛವಪದಾದಿವಿಕಾರತ್ತಾ ಸುಸಾನಾದೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘ಪದವಿಕಾರೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ವಣ್ಣಸಮುದಾಯಾದೇಸಸ್ಸ ವಿಸುಂಗಹಣೇ ಛಬ್ಬಿತೋಪತ್ತಿಯಾ ‘ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿರುತ್ತ’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಯಮೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಭಾವೋ. ಯೋಗೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗಮ್ಪಾಕಟೀಕರೋತಿ, ರವನಕಿರಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಕೇಕಾಯಿತಾನ್ಯಸದ್ದನಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮಯೂರೋತಿ ಏತ್ಥ ರವತಿ ಮಯೂರರಾವೇ ಏವ ವತ್ತತೇ, ನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ರವನಕಿರಿಯಾಮತ್ತೇತಿ ಭಾವೋ.

೪೮. ತವ

ವಣ್ಣಮತ್ತಸ್ಸೇ ವಾತಿ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸೇವ, ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಏತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞ ವಚನೋ. ಯಕಾರಸ್ಸಚ ಚಾದೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದಯಕಾರಾನಂ ಜತ್ತನ್ತಿಸ್ಸ ಇಮಿನಾ, ಯಸ್ಸ ‘‘ವಗ್ಗಲಸೇಹಿ ತೇ’’ತಿ (೧-೪೯) ಜತ್ತಂ, ಅತ್ತಾನಮಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ.

೪೯. ವಗ್ಗ

ಯನ್ತಂ ಸದ್ದಾನಂ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತೇಪಿ ಪಕ್ಕನ್ತವಿಸಯತ್ತಾ ತಂಸದ್ದೋ ಯಂಸದ್ದಂ ನಾಪೇಕ್ಖತೇತ್ಯಾಹ-‘ತೇತಿ ಅನನ್ತರ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ತಂ ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕ್ಕನ್ತ ವಿಸಯೋ ತಥಾ ಪಸಿದ್ಧವಿಸಯೋ ಅನುಭೂತವಿಸಯೋ ಚ ಯಂಸದ್ದಂ ನಾಪೇಕ್ಖತೇ, ಯಥಾ ಚೇಸೋ ಯಂಸದ್ದನ್ನಾ ಪೇಕ್ಖತೇ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಹಾಸಾಮಿನಾಧಿಕಾಯಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾಯಂ–

ಮುನಿನ್ದಚನ್ದಸಞ್ಜಾತ, ಹಾಸಚನ್ದನಲಿಮ್ಪಿತಾ;

ಪಲ್ಲವಾಧವಲಾತಸ್ಸೇ, ವೇಕೋ ನಾಧರಪಲ್ಲವೋತಿ (೧೨೨).

ಏತಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ರಹನ್ತಿ ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಧಾತೂನಮನುರೂಪಂ.

೫೦. ವೇವಾ

ಕಿಞ್ಚಾಪೀದಂ [ಇದಂಕಿಞ್ಚಾಪಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ನಿ(ನ್ನಾನ)ತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ವಾಕಾರೇನ ವಿಕಪ್ಪೋವ, ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ಪನ ಕ್ವಚಾಧಿಕಾರಾ ಹಕಾರನ್ತಧಾತುತೋ ಧ್ಯಣ್ಪಚ್ಚಯೇ ಮೇಹ್ಯಂ, ದೋಹ್ಯಂ ಸಿನೇಹ್ಯಂ, ಲೇಹ್ಯನ್ತಿಪಿ ಭವತ್ವೇವ.

೫೩. ಸಂಯೋ

ವತ್ತುನೋ-ತ್ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಮತ್ತವಚಸೀತಿ ನಿಯತಾವಯವವಾಚಿನೋ ಉಪಾದಾನಾತಿ ವುತ್ತಮನೇಕತ್ಥತ್ತೇಪ್ಯಾದಿಸದ್ದಸ್ಸ, ಆದಿಯತೀತ್ಯಾದೀತಿ ಕಮ್ಮಸಾ ಧನೋಚಾಯಮಾದಿಸದ್ದೋ, ಸೋಯಮತ್ಥೋ ಸುಮಙ್ಗಲಪ್ಪಸಾದನಿಯಾ ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾ ಟೀಕಾಯ‘ಆದಿತೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸಂಯುಜ್ಜತೀತಿ ಸಂಯೋಗೋ-ಏಕತ್ರಾವಟ್ಠಿತಬ್ಯಞ್ಜನಾ.

೫೪. ವಿಚ್ಛಾ

ಯಂವತ್ತತೇತಿ ವುತ್ತಿವಚನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಮಾರಭತೇ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಚ ಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಮ್ಪತಿ ಕಾಮಚಾರೋತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಯಸದ್ದಸ್ಸಾನಿಯಮತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತೇಪಿ ಪದವಾಕ್ಯತೋ ನಾಞ್ಞಂ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಚ ವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯಪದಂ ವಾಕ್ಯಂವಾ’ತಿ, ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವೋ-ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವತ್ತತೇತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಞ್ಞೇ ಚಾತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ, ನನು ಪದಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಿಸುಂಯೇವ ದಬ್ಬಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ, ತಂ ಕಥಮಿದ ಮೇತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತುಧಮ್ಮೇ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥೇ ವತ್ತತೇತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ-‘ವಿಸಯಭಾವೇನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ… ಅನಞ್ಞತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ ತತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ತಂ ವಸೇನಚ, ಅಭಿಧಾಯಕತ್ತೇನ ಚೇತಿ ಗೋಚರತ್ತೇನ ಪಕಾಸಕತ್ತೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಅಜ್ಝಾಹಟಸ್ಸ ಯನ್ತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ (ತಸ್ಸಾತಿ) ಆದಿನಾ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಜ್ಜಪಿ ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸ್ವಿ’ ತ್ಯತ್ರ ಛಟ್ಠೀನೋಚ್ಚಾರೀಯತೇ, ತಥಾಪಿ ಛಟ್ಠೀಪಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವ, ಕಥಂ ದ್ವೇ ಇಚ್ಚಾದೇಸನಿದ್ದೇಸಾ ಆದೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಮಪೇಕ್ಖತೇ, ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸೂ’ತಿ ಚಾತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ಚಾತ್ಥಸ್ಸಾದೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ಯಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇ ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿಚ್ಚೇವಂ ಛಟ್ಠೀಯತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದರೂಪೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯ್ಯೇತಿ ದುತಿಯಾ ಬಹುವಚನನ್ತಂ ಪಟಿಪಾದಯಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋಪದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ವಾಕ್ಯನ್ತರಟ್ಠೋಪಿ ಸದ್ದೋ ತದಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಯಾತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಸದ್ದೋತಿ ಇದಂ ಉಪರಿ ವಾಕ್ಯದ್ವಯೇಪ್ಯುಪಯುಜ್ಜತಿ ‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ದ್ವಿಸದ್ದೋ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ’ತಿ, ಅಥ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ-‘ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ’ತಿ, ಅಥ ದ್ವೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದವಾಕ್ಯಾನಂ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ತಾನೇವಾ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ಯಂವತ್ತತೇ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಠಮಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಿಯಂ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏವಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಇದಾನಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದೋಸತ್ತಾ ಅಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಯದಾತ್ವಿ’ ತ್ಯಾದಿ, ತುಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ ಪಕ್ಖಾ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಕೋ [ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)], ತತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ [ದ್ವೇರೂಪ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯಾದಿಸೀಯನ್ತೇ, ಇಹ ತು ಸೋವ ಸದ್ದೋ ದ್ವಿರಾವತ್ತತೇ, ಆವುತ್ತೀ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ-ಯಂ ‘‘ಆದಸಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಚನೋ, ತಸ್ಮೇಹ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸದ್ದರೂಪಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಆವುತ್ತಿ ವಾ, ಇಚ್ಚಪಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ತದುಭಯಮಪೇಕ್ಖಿಯ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಯದಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾ ಸದ್ದರೂಪಾನಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದಾ ತು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ, ತದಾ ಸದ್ದಸ್ಸಾವುತ್ತೀ ಉಚ್ಚಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತತೋ ಚೇತ್ಥ ಆವುತ್ತೀಅಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತಿ ಏಸ ಪಕ್ಖೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಾವೋ’’ ಯದಾ ದ್ವೇ ಆವುತ್ತಿಯೋ ವಿಧೀಯನ್ತೇ ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ ಸೋಪೇಕ್ಖೋ, (ಅತ್ರ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ) [ನತುಟ್ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಆವುತ್ತಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಚೇಹ ಸದ್ದೋ ಸಾಧನಂ, ನ ಚ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧನಸ್ಸ ಚ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ಯದಾವುತ್ತೀ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ತದಾ ದಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ-ಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಭವತೀ’’ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೋ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೀತೋ, ತದಯುತ್ತಂ ದೋಸದುಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಸನ್ದಸ್ಸಯಮಾಹ-‘ಸೋ ಪನೇ’ತ್ಯಾದಿ, ತೇ ಹಿ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಮಬ್ಭುಪಗಮ್ಮ ಉಪಚಾರಮತ್ತತೋ ಭೇದೋ, ವತ್ಥುತೋತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಪೋನೋಪುಞ್ಞೇನ ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ. ಕಥಮ್ಪನ ಸದೋಸತ್ತಂ ಯೇನಾಯಂ ನ ಗಹಿತೋತ್ಯಾಹ- ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಣ್ಯೋ ನಸಿಯಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತ್ತ ತಾ ತ್ತನ ಣ್ಯ ಣೇಯ್ಯ ಣಿಯ ಣಿಯಾ’’ತಿ (೪-೫೯) ಭಾವೇ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಣ್ಯೋ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖೇ ಸದ್ದಭೇದಸಬ್ಭಾವಾ ಪುನ ಪುನೇತಿ ಸಮುದಾಯಸಭಾವತೋ ಪುನಪುನ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಪುನಪುನ ಸಮುದಾಯತೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಣ್ಯೋವ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಪದನ್ತೋಗಧಾನಂ ಸರಾನಂ ಸರಾನಮಾದಿಭೂತಸ್ಸುಕಾರಸ್ಸ ಭವನ್ತೋ ಓಕಾರೋಪಿ ‘‘ಸರಾನಮಾದಿಸ್ಸಾ ಯುವಣ್ಣಸ್ಸಾ ಏಓ ಣಾನುಬನ್ಧೇ’’ತಿ (೪-೧೨೪) ನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನಮೋಮಯೇ ಚ ‘‘ಇತಿ (೩-೫೯) ಓಕಾರೋ ಪನ ಪಕ್ಖದ್ವಯೇಪಿ ಹೋತೇವ… ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯೇವಾದಿಸೀಯನ್ತೇತಿ ಹೋತೇವ ಪದ ಭೇದೋ, ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘ಸತೀಪಿ ಅತ್ತಗತೇ ಭೇದೇ’ತಿ. ನನು ಆವುತ್ತಿಧಮ್ಮಭೇದ ಸದ್ದಸ್ಸುಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ, ಸರೂಪತೋ ತ್ವಭೇದೋವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ವತ್ಥುನೋ ಆವುತ್ತಿ ಹೋತಿಚ್ಚಾಹ‘ನಾನ್ತರೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞಥೇತಿ ಉಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ ನ ಸಭಾವತೋತಿ ಚೇ, ಕಾರಿಯಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಭಾವತೋ ತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಉಪಚಾರಾಭಾವೇನ ವತ್ಥುತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೇದಮವಧಾರಯತಿ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಭೇದೋ ಸಿಯಾ, ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯದಿ ಸಭಾವತೋವ ಭೇದೋ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಕಥಮಾವುತ್ತಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಠಾನಿಸದಿಸತ್ತಾತಿ ‘‘ಠಾನೀವಿಯಾದೇಸೋ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ.

ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಆದೀಸು ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ… ಕಿರಿಯಾದೀಹಿ ದಬ್ಬಾದ್ಯತ್ಥಾನಂ ವತ್ತು [ಕತ್ತು] ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಪವತ್ತಿತೋ, ದೇಸಾದೀತಿ ( ) [(ಹಿ) (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಾಲಾವತ್ಥಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನಾನಾಕಾರಯುತ್ತಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ-‘ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಯುತ್ತೇ’ತಿ, ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸತೋ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾ ಜೋತೀಯತಿ ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ, ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಂ ಜಾತಿಆದೀನಞ್ಚ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತತ್ಥ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರಮಣೀಯಗುಣೇನ ಗಾಮದಬ್ಬಯೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಗಾಮಾನಂ ಗುಣೇನ ಯೋಗೋ, ಸಬ್ಬೋ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ, ನತ್ಥಿ ಸಾಕಲ್ಲೇನ [ಕಮೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠತ್ತನ್ತಿ ಸಕಲಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವೋತಿ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ಏವಮುಪರಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯವೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಗುಣೇನ ಯವಜಾತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏಕತ್ಥಾ ಜಾತಿ, ಅನೇಕತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಚ್ಛಾ [ಏಕತ್ಥಾಜಾತಿ, ಏಕಮತ್ಥಂ ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಜಾತಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜತೇ ಅನೇ ಕತ್ಥನಿಸ್ಸಯಾಚ ವಿಚ್ಛಾ, ಅನೇಕತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಚ್ಛಾಪಯುಜ್ಜತೇ-ತಿ ಮಹಾಭಸ್ಸೇ], ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸೋಭನಗುಣೇನ ಧವಾದಿದಬ್ಬಾನಂ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಅತ್ಥಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ದಬ್ಬಾದಯೋ ವತ್ತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ-‘ದಬ್ಬಗುಣಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣೇ’ತಿ, ವಿಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ಯಾಪನತ್ಥೋತಿ ಆಹ-‘ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತು’ನ್ತಿ, ಸಾತಿ ವಿಚ್ಛಾ, ವತ್ತುಧಮ್ಮೋತಿ ‘ರುಕ್ಖಂರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ಯೋ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತುನೋ ಧಮ್ಮೋ… ಇಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ, ಸದ್ದೋತಿ ರುಕ್ಖಮಿಚ್ಚಾದಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತ ಭಾವೋ, ತಮೇವ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸು ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಬಲವಾ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಾ ಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಸನ್ನಭಾವತೋ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯುತ್ತಂ ದ್ವಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚೇವಂ ಯುತ್ತಂ ಅತಿದಿಸೀಯತೇ ಸುತ್ತೇ ದ್ವೇಇಚ್ಚನೇನ, ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸೇವ [ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಹಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯುತ್ತತಾ, ಅಥ ಕತಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹಿ ಸಬ್ಬೇಯೇವೇತೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತೇಹ್ಯಭಿಧಯನ್ತೇತಿ ಬಹತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಏಕವಚನನ್ತು ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಸಿಞ್ಚತೀ’ತಿ ಏಕತ್ಥಾಭಿಧಾನಭಿನ್ನಸಬ್ಬರುಕ್ಖಪ್ಪತೀತೀತಿ ಕಥಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತೀ ಆಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ತತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾತಿ ‘ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾತ್ಥಜೋತನತೋ ನ ತತ್ಥ ದ್ವೀಬ್ಬಚನಂ ಸಿಯಾ, ಭವಿತಬ್ಬಞ್ಚ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ (ನ, ಏ) ಕವಚನತ್ತಮನ್ತರೇನ ನ ಚಾತ್ಥಿ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾವಕಾ ಸೋತಿ ಪತೀತಿ ಬಲಾವಗತೋ ಯೋ-ತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಏಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೀಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಕಿರಿಯಾದಿಯೋಗನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮನ್ತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತೀಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾವಚನಂ, ಅಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಏಕತೋಕತ್ವಾ. ಸದ್ದಸ್ಸ ತಾದಿಸತ್ಥಪಚ್ಚಾಯಕತ್ತೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸದ್ದಸತ್ತಿ [ಸದ್ದಸ್ಸ]. ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣತಾಯಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಬಹುವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ, ನ ತತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅತೋಯೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತೋ ಯೇವಾತಿ ಬಹುವಚನನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸತ್ತಿಯಾ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವಾಯೇವ, ಏವಮಞ್ಞತೇ- ‘ಇಧ ಪನ ಯೋಗಪಜ್ಜಂ ದುವಿಧಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಂ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಞ್ಚ, ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕಾನಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮತ್ಥಯೋಗ ಪಜ್ಜಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ, ಯುಗಪದಿ ಅಧಿಕರಣಂ ಧವಾದಿ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಧವಖದಿರಪಲಾಸಸದ್ದೋ ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಥಾ, ತಸ್ಸಞ್ಚ ಸತಿ, ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮನ್ತರೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಮೇಕಸದ್ದವಚನೀಯಾನ ಮೇಕತೋ ಪಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಂ, ತಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಞ್ಚ ಸತಿ, ಸೋಭನಾ ಧವಖದಿರಪಲಾಸಾ ಸೋಭನಾ ರುಕ್ಖಾತಿ ಸೋಭನಗುಣಯೋಗೇಪಿ ಬಹುವಚನೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವೋತಿ, ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಪನ ಸತೀಪಿ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜೇ ಸಮಾಹಾರತ್ತಾ ನತ್ಥತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜ [ನಾತ್ವಯಾಗಪಜ್ಜ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ನ್ತಿ ಏಕವಚನನ್ತತ್ತಾ ದ್ವಿತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ.

ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ‘‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅತ್ಥೇವಾನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ ವಿಚ್ಛಾ ತತೋವ ದ್ವಿತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಯ ‘ಮಾನುಪುಬ್ಬಿಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘ಅತ್ಥಿಯೇವೇಚ್ಚಾದಿನೋ ವುತ್ತಿವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿವರಣಮಾಹ. ಗಾಮಜಾತಿಯಾ ತುಲ್ಯಜಾತಿಯಾನಂ ದಿಸಾ ದೇಸಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಮಿವ ಗಾಮಾನಂ, ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾ, ಮೂಲಮಗ್ಗಂ ವಾ ಹಿ ಮುಖ್ಯ ಮೇಕಮೇವ… ಹೇಟ್ಠುದ್ಧಭಾಗನ್ತರಾಭಾವೇನೇಕತ್ತಾ, ಯೇನುಪರಿಯಧೋ ಭಾಗಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಮೂಲಗ್ಗಬ್ಯಪದೇಸೇನ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾ, ತೇ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ, ನ ಚ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾನಂ ವಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ನ ಹಿ ಗೋಗೋತಿ ವುತ್ತೇ (ವಾಹೀಕ)ಗತಾ ವಿಚ್ಛಾವಗಮ್ಯತೇತಿ ಆಚರಿಯಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿನಾ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ವಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಂ ಪಟಿಪಾದಿತಂ, ತಂ ವಿಘಟಯಿತುಂ ‘ಯದಿ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಪಞ್ಚಿತುಮಾಹ- ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಸೂಪರಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ತಮ್ಪಿ ಮೂಲನ್ತಿ ಮೂಲ ಬ್ಯಪದೇಸಸ್ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಕತತ್ತಮಾಹ, ಉಭಯನ್ತಿ ಮೂಲಮಗ್ಗಞ್ಚ, ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮೂಲಗ್ಗಭೇದಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯ ಗಹಣೇ ಸತಿ ಬಹುತ್ತಮಾಹ, ಪುಬ್ಬಕಥಿತೇನಾತಿ ‘ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಮೂಲಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಥೂಲಾದಿ ಗುಣಯೋಗಮ್ಮನ್ತ್ವಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತೇನ ಮೂಲಾದಿಸದ್ದಸಹಿತೇನ ಸಬ್ಬ ಸದ್ದೇನ ಮೂಲಾದಿಕಮತ್ಥಮಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮೂಲೇ ಥೂಲಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗೇ ಸುಖುಮಾತಿ ಏವಂ (ವತ್ತುನೋ) ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಯನ್ತ್ವೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ.

ಜೇಟ್ಠಾನಂ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವೇ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠತ್ತಾಭಾವಾನುಪ್ಪವೇಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ತೇನೇವ ದ್ವಿತ್ತಮಭಿಹಿತಂ ‘ಜೇಟ್ಠಂ ಜೇಟ್ಠಮನುಪ್ಪವೇಸಯಾ’ತಿ ತೇನೇವಾಚರಿಯೇನ, ತದಧುನಾ ವಿಘಟೀಯತಿ ‘ಜೇಟ್ಠ’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕನಿಟ್ಠೋಪಿ ಪವೇಸೀಯತೀತಿ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವಮಾಹ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಯಥೇವ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ, ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ಜೇಟ್ಠಬ್ಯಪದೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನಿಬನ್ಧನೇ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವತ್ತಿಚ್ಛಾದಿಬನ್ಧನೇತಿ ವತ್ತುನೋ ಇಚ್ಛಾ ನಿಬನ್ಧನಂ ಕಾರಣಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ, ವತ್ಥುಸಭಾವೇ ವತ್ಥು ತತ್ಥೇ, ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪವತ್ತಿ, ನಾಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ.

‘‘ಸಕತ್ಥೇ ವಧಾರಿಯಮಾನೇ ನೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ ‘ಸಕತ್ಥೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾರಣಾದ್ಯನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಸಕತ್ಥೇ ಅವಧಾರಿಯಮಾನೇ ಏತ್ತಕಮೇವೇತಿ ಗಮ್ಮಮಾನೇ ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಿಟ್ಠಂ ಮತಂ ಪಾಣಿನಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮ್ಪನೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಂ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀ ತ್ಯತ್ರ ದ್ವೇ ಏವ ಮಾಸಾ ದಾತುಮಿಚ್ಛಿತಾ, ಕಹಾಪಣಂ ನಾಮ–

ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಯೋ ಗುಞ್ಜಾ, ದ್ವೇಗುಞ್ಜಾ ಮಾಸಕೋ ಭವೇ;

ದ್ವೇ ಅಕ್ಖಾವ ಮಾಸಕಾಪಞ್ಚ,ಕ್ಖಾನಂ ಧರಣಮಟ್ಠಕಂತಿ.

ವುತ್ತವಿಧಿನಾನೇಕಮಾಸಕಸಮುದಾಯೋ, ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ಕಹಾಪಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಮಾಸಾ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪಿತಾ, ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ನೇತ್ಥತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವತ್ತಬ್ಬೇನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ತಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪಟಿಪಾದಯಿತುಂ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವ ದ್ವಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ… ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚಾದೋತ್ವಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ-‘‘ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಮಾಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವೇತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹ್ಯತೋ ದ್ವಿರುತ್ತಾ ವಿಚ್ಛಾವ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿಕಂ ಕಿಮಾಸಙ್ಕಿಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ‘ದೇಹೀ’ತಿಆದಿ, ಅವಧಾರಣೇ ಪತೀಯಮಾನೇತಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಬಹುಮ್ಹಿ ಮಾಸಕಸಮುದಾಯೇ ಮಾಸಕದ್ವಯನಿಚ್ಛಯೇ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಸತಿ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಾಸಾನಂ ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪನಾ ಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿನೋ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ಥಮಭಿಧಾತುಮಾರಭತೇ ‘ಪದೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏತ್ಥ ಪದೇನಾತಿ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚನೇನ ಪದೇನ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸದ್ದನ್ತರಂ, ಕತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸ್ಸಾತಿ ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚೇವಂ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ, ಸದ್ದನ್ತರತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪದನ್ತರಯೋಗೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ-‘ಪದನ್ತರೇನ ಯೋಗತೋ’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ದ್ವಿತ್ತಕರಣಕಾಲೇ ಸದ್ದನ್ತರವಚನೀಯಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾನಪೇಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಮಾಸಕಂಮಾಸಕನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತಂ, ತದನು ಪನ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿಸದ್ದನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯದಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯ ನ ವಸೇಸಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತಿ ತದಾ ಇಮಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಪನ ಅವಧಿಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸತೋ ಕಹಾಪಣತೋ ದ್ವಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀತಿ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಸದ್ದನ್ತರತೋವಧಾರಣಂ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ.

‘‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಮತ್ಥಾತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಪಠಮ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಂಸೋ, ತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ, ಸಬ್ಬಪಠಮಭಾವಸಙ್ಖಾತ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಮತ್ತಾವ ವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಿಕಸನಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿಕಾಸಕರಣಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕರಣಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ಪುಪ್ಫ’ನ್ತಿ ತ್ಯಾದೋ, ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ವಿಕಸನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಪಠಮಂ ಪಠಮಂ ವಚನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪುಬ್ಬಾತಿ ಮತಾ ಪಠಮಾಭಿಮತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಪಠಮಭಾವೇನಾಭಿಮತಾನಂ ಬಹುತ್ತ ಬ್ಯಾಪನೇನ ವಿಚ್ಛಾಸಬ್ಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ.

‘‘ಡತರ ಡತಮಾನಂ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾಯಮಿತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಯೋಗಾ ಇತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೋ, ನಿಗದ್ಯತೇನೇನೇತಿ ನಿಗದೋ, ಇತ್ಥೀ ನಿಗದೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿನಿಗದೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ, ತದಾಹ-ರತರರತ ಮನ್ತಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಭಾವೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ರತರರತಮನ್ತಾನಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಭಿಮತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿ ಆಹ-‘ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣ ವಿಸಯೇ’ತಿ, ಸಮೇನ ಅಡ್ಢತಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅಡ್ಢಾ ಇತ್ವೇವಂ ರೂಪಾ ಸಮ್ಪಧಾರಣಾ ನಿರೂಪನಾ ಅವಬೋಧೋ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾ, ಸಾಏವ ವಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ, ಅಡ್ಢತಾಯ ಬಹುವಿಧತ್ತಾಭಾವಾ ಕಿರಿಯಾದಿಯೋ ಗಾಭಾವಾ ಚ ನತ್ಥೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮೇ ಉಭೋ’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪುಚ್ಛಾವಾಕ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪರಬ್ಯವಹಾರೇನಾಹ-‘ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಂ ವಿಸಯತ್ತ’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಮೇವ ಕಿರಿಯಾಜೋತಕಪದಭಾವೇನ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಕಿರಿಯಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧನಸಮೇವ ವಿಸಯತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಪಚತಿಸದ್ದೇಪಕಾರೋ ಪಕಂಸತ್ಥ ಜೋತಕೋ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ’ಲೂ-ಚ್ಛೇದನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಹಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ‘‘ಪಞ್ಹಪತ್ತನಾವಿಧೀಸು’’ತಿ (೬-೯) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಓಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇಓಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ (೫-೮೨) ಓಕಾರಸ್ಸ, ‘ಪುಬ್ಬೇಕ-ಕತ್ತುಕಾನ’’ (೫-೬೨) ಮಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಏವಕಾರೇನ ಪರೇಸಮಿವಾಯಮಪ್ಯಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇ ವಿಧೀಯತೇ, ತದಾ ಪಪಚತಿಇಚ್ಚತ್ರ ವಿಯ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯದಾ ತು ಭುಸಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಚತೀತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾ ತದಾಪಿ ಪಪಚತೀತಿ ಭವತ್ಯೇವ.

ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉದಾಹರಣೇ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕರಣಮತ್ತಮೇವೇತಂ ನತ್ಥೇತ್ಥಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ದ್ವಿತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಾದಿಸೇನ ವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಯೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಪಟಇಚ್ಚೇತಮನುಕರಣಂ ಭವನ ಕಿರಿಯಮ್ಪತಿ ವತ್ತತೀತಿ [ಭವನಕಿರಿಯಾಮತೀ ವುತ್ತೀತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಂ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೇವಾ’’ತಿ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ-‘ಪಟಪಟಾ ಭವತೀತಿ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’ನ್ತಿ, ಅನಿತಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇತಿಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಕತೇ ಪಚ್ಛಾ ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯಮಕತ್ವಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ಅಥವಾ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ದೀಘೋ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪಟಪಟಕರೋತೀತಿ ಠಿತೇ ನಿಚ್ಚಂ ದೀಘೋ, ಪಟಪಟಾ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

೫೫. ಸ್ಯಾದಿ

ಏಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಇತಿ ಠಿತೇ ಪುಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲುತ್ತೇ ಸಂಹಿತಾಯಞ್ಚ ಕತಾಯಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ, ಏವಂ ಮತ್ಥಕೇನ ಮತ್ಥಕೇನಾತಿ ಠಿತೇ ಮತ್ಥಕ ಮತ್ಥಕೇನಾತಿ.

೫೬. ಸಬ್ಬಾ

ಅಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಠಿತೇ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲೋಪೇ ಅಕಾರಸ್ಸ ‘‘ತದಮಿನಾ’’ (೧-೪೭) ದಿನಾ ಓಕಾರೇ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ.

೫೭. ಯಾವ

ಯಾವಬೋಧನ್ತಿ ‘‘ಯಾವಾವಧಾರಣೇ’’ತಿ (೩-೪) ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ.

೫೮. ಬಹುಲ

ಕ್ವಚಿ ಪವತ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿ, ಕ್ವಚಞ್ಞಂ ಕ್ವಚಿ ವಾ ಕ್ವಚಿ;

ಸಿಯಾ ಬಹುಲಸದ್ದೇನ, ವಿಧಿ ಸಬ್ಬೋ ಯಥಾಗಮಂತಿ.

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಪಠಮಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ.