೨೨. ವಿಪ್ಪಟಿ

ಪರೋತಿ ವತ್ತತೇ, ಸೋ ಚಾಞ್ಞಾಧಿಕ್ಯಇಟ್ಠಾದ್ಯನೇಕತ್ಥೋಪಿ ಇಧ ಇಟ್ಠ ವಾಚೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೇಘಣಿತಿ ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೋ ಕಿರಿಯಾಪರಿವತ್ತನಂ ಭಾವವಿಸೇಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ‘ಭಾವಕಾರಕೇಸ್ವಘಣ್ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಘಣಿ ವಿಪ್ಪಟೀ ಸೇಧೋ, ತೇನಾಹ-‘ಸಾಮಞ್ಞೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ-‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಸೇಧೋ’ತಿ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಸಿಧಿ ಉಪಸಗ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧೇ ನಾತ್ಥನ್ತರೇಪಿ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧೋತ್ಯತ್ಥೋ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಕೇ ವಿರೋಧವಾಚಿತ್ತೇನ ಪಸಿದ್ಧತ್ತಮಾಹ ‘ತಥಾ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕಥಮ್ಪನ ಪಮಾಣಭೂತಸ್ಸಾಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತೀಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾವಕಾಸತ್ತೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭವತಿ ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ‘ದ್ವಿನ್ನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತಿಗನ್ಥೋ ಪವತ್ತೋತಿ ವತ್ತುಂ ‘ಸೋಚಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಜ್ಝಾಸಿತೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನಾನಕ್ಕನ್ತೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅನುಭಯತಾಗಿನೀತಿ ಯೋ ವಿಸಯೇಕದೇಸೋ ಉಭಯನ್ನ ಭಜತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಭಯಭಾಗಿನಿ ವಿಸಯೇಕದೇಸೇ, ಸಾಮಞ್ಞವಿಸಯೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಧೀನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ವಿಸಯೋ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಸತಿ ಸೋಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ ಜಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇಮಿನಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ವಿಸಯವಿಸಯೀನಮಭೇದೇನ ಸುತ್ತೇ ‘ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ’ತಿವುತ್ತೋತಿ ‘ದ್ವಿನ್ನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಗನ್ಥೋ ರಚಿತೋತಿ ದೀಪೇತಿ, ಪರೋ ಹೋತೀ ತಿವಿಧಿದಸ್ಸಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯದಿ ನಿಯಮೋ-ಬ್ಭೂಪಗತೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ‘ಪರೋವಹೋತೀ’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಾಣಿನಿಯಾ ಹಿ ಜಾತಿಯಂ ಪದತ್ಥೇ ಸಕಿಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚರಿತತ್ಥತ್ತಾ ವಿಸಯನ್ತರೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣಾನಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಪರಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾರಿಯನ್ತಿ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮಿದಂ ವಚನಂ, ಬ್ಯತ್ತಿಯನ್ತು ಪದತ್ಥೇ ಲತ್ವಾದೀನಮಿವ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ಇಧ ಪನ ಜಾತಿಯಂ ಬ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾನಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಮೇವ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮೇವಿದಂ ವಚನಂ, ನ ನಿಯಮತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ-‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಕಾಮಚಾರತೋ ಪರಿಸಮಾಪೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾಮತೋ ಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಚೇತಿಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರೇ ಅವಿಚ್ಛೇದಬ್ಯಾಪನೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ. ಕಥಮ್ಪನೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಪವತ್ತಿ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಕಾರಣಮಾಹ‘ಉಭಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಹಿಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪಿದಮಾಚರಿಯವಚನಂ, ತತೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ, ಅಭಿಮತಕಾರಿಯವಿಧಾನೇ ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಸದ್ದಿಕಾನುಮತತ್ತಾ(ತೇಸಂ) ವಿಧೀನಂ ವಿಧಾಯಕಞ್ಚ ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಮಾಣತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಅನುಭಯಭಾಗಿಮ್ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯತೋ ಲದ್ಧಾವಕಾಸಾ ತತೋ ಸಮಾನಬಲಾತಿ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ವಿರುದ್ಧಾಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದಂ ದತ್ವಾ ‘ಅನುಭಯಭಾಗಿಮ್ಹಿ…ಪೇ… ವಿರುದ್ಧಾಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಪಮಾಣತ್ತಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಾನಬಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲೋಕೇಪಿ ವಿರೋಧಿತ್ತಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಚ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ ‘ಲೋಕೇಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ಏತ್ಥ ಚ ಪೇಸ್ಸಸ್ಸ (ಅ)ವಿರೋಧತ್ಥಿನೋ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿರಿವ [ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸಮಾನಬಲಾನ ಮುಭಿನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸುಖೇನೋ ಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಜಾತಿಪಕ್ಖೇಯೇವ ಭಸ್ಸಕಾರೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ‘ಲತ್ವಾದೀನಮಿವ’ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ವಣ್ಣಿತೋ, ತಸ್ಸಾಯುತ್ತತ್ತಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘ನಚಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಧೀನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ. ಅಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತೇ ಹಿ ಪರಿಯಾಯಕಪ್ಪನಾ ಯುತ್ತಿಮತೀ, ಅತೋಚ ಲತ್ವಾದೀನಮಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ಲತ್ವಾದಯೋ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅನವಯವೇನೇತಿ ಧಾತು ಮತ್ತತೋ ವಿಧಾನೇನಾವಯವಬ್ಯತಿರೇಕಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹೇನ, ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಕದೇಸೇ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾನಾ ಪವತ್ತಾ ಸನ್ತೋ ಲದ್ಧಾವಕಾಸಾ ಸಿಯುಂ ತಸ್ಸೇಕದೇಸಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೇನಾಪಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾಪಿ ನ ವಿಧೀಯನ್ತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಲತ್ವಾದೀನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಅಸಮ್ಭವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಸತೀತರವಚನಾನ ಮಾನತ್ಥಕ್ಯಪ್ಪಸಙ್ಗಾಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಯನ್ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ, ಇಹ ತಥಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸಾವಕಾ…ಪೇ… ವಚನ’ನ್ತಿ, ತತ್ಥಾತಿ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ. ಜಾತಿಯಮ್ಪದತ್ಥೇ ‘‘ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗವಿಜಾನನಾ ಸಿದ್ಧಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಯಂ ಬಾಧಿತಂ ತಮ್ಬಾಧಿತಮೇವಾ’’ತೀಮಾಸಮುಭಿನ್ನಂ ಪರಿಭಾಸನಮ್ಪವತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಪರಸ್ಮಿಂ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ಪರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇಟ್ಠೇ, ಪರಿಭಾಸನಮ್ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗವಿಜಾನನಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಮೇಕತ್ಥಪ್ಪ ಸಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಸತಿಪರಮಿಟ್ಠಂ ಪಠಮಂ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತೇನ ತೇನ ಯದೀತರಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತೋಪಘಾತೋ ನ ಕತೋ ತದಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನಾ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸತಿ ಪಠಮಂ ಹೋನ್ತೇನ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಬಾಧಿತಂ ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಯದಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ತಂ ಬಾಧಿತಮೇವೇ’ತಿ. ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮೇವಿದಂ ವಚನಂ, ನ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಬ್ಯತ್ತಿಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂಲಕ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಠಾನಮ್ಪತಿ ಯಾನಿ ವಚನಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿರವಕಾಸತ್ತೇನ ತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯೇವಸಿಯಾ, ನತು ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ’ತಿ. ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪರಿಭಾಸಾನಂ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತವಿಧಿನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಪರಿಭಾಸಾನಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ.

ಜಾತಿಯಮ್ಪದತ್ಥೇ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ, ಸಿ ಥ, ಮಿ ಮ, ತೇ ಅನ್ತೇ, ಸೇ ವ್ಹೇ, ಏ ಮ್ಹೇ’’ಚ್ಚಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾನಮೇಕಮೇಕತ್ಥೇಪಿ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ, ವತ್ತಮಾನೇ ಸಿ ಥ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ವಾಕ್ಯೇಕದೇಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿಚ್ಚಾದೋ ಗಚ್ಛ ಸಿಚ್ಚಾದೋ ಚ ಲಕ್ಖಿಯೇ ಸಕಿಮ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸಕೇ ವಿಸಯೇ ಪಠಮ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಜಾತಿ ಪರಿಸಮತ್ತಾತಿ ಚರಿತತ್ಥತ್ತಾ ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ, ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಠಾನಂ ಪತಿಭಿನ್ನೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೇಕತ್ಥೇ-ಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ, ತಥಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪುರಿಸಾನಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ವಚನಮಿದಂ, ಪರೋ ಹೋತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಂ ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಗನ್ಥಮ್ಪಞ್ಹಮುಖೇನಾ ಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕ್ವಪನಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ನೇದಮುದಾಹರಣಮಮ್ಹಂ ಮನಂ ಭೋಸೇತಿ-ಯತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧವಿಸಯಮೇವೇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಕುತೋ ಯತೋ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಭುತೀನಂ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಾಕ್ಯೇಕದೇಸೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಪುಬ್ಬಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನಂ ಪುರಿಸವಚನವಿಸೇಸವಿಧಾಯಕೇನ ‘‘ಪುಬ್ಬಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನ ಮೇಕಾನೇಕೇಸು ತುಮ್ಹಾಮ್ಹ ಸೇಸೇಸು ದ್ವೇದ್ವೇ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾ’’ (೬-೧೪) ತೀಮಿನಾ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇನ ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಸೇಸೇಸು ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಬ್ಬಚ್ಛಕ್ಕಾನಂ ಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವೇದ್ವೇ ವಚನಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಭವನ್ತೀತಿ ‘ಗಚ್ಛಥ ಗಚ್ಛಾಮಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯೇವ ನತ್ಥಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪನ ಸಾವಕಾಸಾನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋತಿ, ತಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಪ್ಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತೀದಮುದಾಹಟಂ ಸಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಪರಿಭಾಸಾಯ ನಿರಾಕುಲಪ್ಪವತ್ತಿ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ ತೀಮಿಸ್ಸಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕತಾಕತಪ್ಪಸಙ್ಗೀ ಯೋ ವಿಧಿ, ಸೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಯೋತ್ವಕತೇಯೇವಾಯಮನಿಚ್ಚೋತಿ ವುತ್ತನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚೇಸು ಅನ್ತರಙ್ಗಬಹಿರಙ್ಗೇಸು ಚಾತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾ ನಾಸ್ಸ ಯೋಗಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತಥಾಹಿ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚೇಸು ನಿಚ್ಚಮೇವ ಬಲವನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಾನಮತುಲ್ಯಬಲತಾ, ಅನ್ತರಙ್ಗಬಹಿರಙ್ಗಪ್ಪಕಾರ(ಮ್ಪನ) ಉಪರಿ ‘‘ಲೋಪೋ’’ತಿ (೧-೩೯) ಸುತ್ತೇ ಪಕಾಸಿಸ್ಸಾಮ.