೧೫. ಪಞ್ಚ

ಅವಧಿಭಾವೇನಾತಿ ‘ಅತೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಅವಧಿತ್ತೇನ, ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಆದಿನೋ, ಕಾರಿಯನ್ತಿ ‘ಟಾಟೇ’ಆದಿಕಂ, ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸಾತಿ ಯಥಾ- ‘ಗಾಮಾ ದೇವದತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋ ತತೋ ಪುಬ್ಬೋ ಪರೋಗೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತ್ಯವಧಿಭಾವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸೋ, ತಥೇಹಾಪಿ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ (೨-೪೧) ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಯೋನಂ ಅಥವಾ ಪರೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಧಿಭಾವಸ್ಸಾವಿಸೇಸಾತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ಪುರೇ ವಿಯಾತ್ಯನೇನ ಸತ್ತಮಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ನಿದ್ದೇಸವಚನೇ ಕಾರಣಮತಿದಿಸತಿ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘ನರಾನಮೇರೇ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಸತಿಪರತ್ತಾ ಟಾಟೇಆದೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ, ಅಥ ಕಿಮಿಮಿನಾ ವಚನೇನ ನನು ಯತೋ ಯತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೀ ನಿದ್ದೇಸೋ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ (೧-೨೧) ತ್ಯತೋ ‘ಪರೋ’ತ್ಯನುವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ತಸ್ಸಾನುವತ್ತಿತಸ್ಸ ಯೋನಮಿಚ್ಚನೇನ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾ‘ಪರೇಸಂ ಯೋನಂ’ತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ, ನೇತದತ್ಥಿ, ಪರೋತಿ ತ್ಯನುವತ್ತಮಾನಂ ‘ಅತೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ವಾರೇತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರತೋ-ಕಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯೋನಂ ಟಾಟೇಆದೇಸಾ ಪಪ್ಪೋನ್ತೀತಿ ವಚನೇನೇಮಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಚನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏವಞ್ಚರಹಿ ತದೇವೋದಾಹರಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ‘ನರಾನರೇ’ ತ್ಯುದಾಹಟನ್ತಿ ಚೇ, ನೇಸದೋಸೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥಂ ಕಾರೀಯಮಾನಮಿಹಾ-ಪ್ಯತ್ಥವನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ, ಪುಬ್ಬಕೋ ಪರಿಹಾರೋತಿ ಬ್ಯವ ಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸರೇತೋಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾರೋ, ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಹ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಭಾವಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ವಚನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮಿವ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರಂ, ತೇ ಹಿ ‘‘ತಸ್ಮಾತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸಾ’’ತ್ಯೇತ್ಥ (೧-೧-೬೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮನುವತ್ತಿಯ ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ. ಅನನ್ತರೇತಿವಚನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಕತತ್ಥತಾಯಾತಿ ವಚನಾ ಜಾತಿಯಾತ್ಯಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾ’ತಿ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ನಿವತ್ತಿಮಾಹೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯಬ್ಯಾಪನಞಾಯಜಾತಿಪದತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಪದತ್ಥೇಸು ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ಜಾತಿಪದತ್ಥೋಚೇಹ ನಿಸ್ಸೀಯತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಜಾತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹಿ ಯದೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ನ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ತದಾ ಬ್ಯಾಪನಞಾಯೇನ ಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಸಜ್ಜತೀತಿ ಜಾತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನೇ ಸತ್ಯಪಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಬ್ಯಾಪ್ಯಮಾನಾ ಜಾತಿ ಕೇನ ನಿವಾರೀಯತೇ ನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹ್ಯಸತಿ ಜಾತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಿನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ಬ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪದತ್ಥೇ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯನಿಸ್ಸಯನೇಪ್ಯಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಭಿನ್ನಂ ತದಬ್ಯವಹಿತೇ ಪವತ್ತಂ, ಯಮ್ಪನ ಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಭಿನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಞ್ಚ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಮಾಭವತ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯತ್ಥತಾತಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಪವತ್ತತೇ, ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನೀಯಾತಿ. ವಿಸಯದಸ್ಸನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ವಿಸಯಿದಸ್ಸನಮತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ವಾಕ್ಯನ್ತೋಗಧಪದಾನಮತ್ಥಮ್ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಸಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕತೋ’ತ್ಯಾದಿಕಮಾರದ್ಧಂ, ಜಾತಿಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ತಜಾತಿಸಭಾವೋ, ‘ಓಸಧ್ಯೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕಾರೇ ಅಕಾರಾ ಪರಸ್ಸ ಧಕಾರೇನ ಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ ಯೋಸ್ಸ ವಿಯಾವಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಯೋಪ್ಪಭುತೀನ’ನ್ತಿ, ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಯಾವತಿ ವಿಸಯೇತಿ ಗವಾದಿಕೇ ಯತ್ತಕೇ ವಿಸಯೇ, ಕಾಮಚಾರತೋ ವಿಸಯ ಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ-‘ತಂ ಯಥೇ’ತಿ, ಭೋಜಯೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭೋಜಯೇಇತೀತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಕತೋಹಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಕಸಿಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ- ‘ಯಾವ ದಿಟ್ಠಮ್ಭೋಜಯೇ’ತಿ ವುತ್ತೇ [ವುತ್ತೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸನ್ತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞವುತ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ ಕತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯತೋ ಕಸಿಣೋಪಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಸುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ದೀಘಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಚರಿತತ್ತಾ ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ಏತ್ಥ ಸರಮ್ಹಾತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯಕ ತತ್ಥಾ, ತತೋ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬಲೀಯತ್ತಂ, ತತೋ ‘‘ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’ತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪರಸ್ಸ ಕಾರಿಯ ಯೋಗಿತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಛಟ್ಠೀಭಾವೇನ ಪರಿಣಮತೀ… ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಪರಸ್ಸ ಬಲೀ ಯತ್ತಾವಾತಿ ಏತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಪುರೇವಿಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ’ತಿ.