ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರ

೧. ಅ ಆದಯೋ

ಸಬ್ಬವಚನಾನಂ ಸಾತ್ಥಕನಿರತ್ಥಕತ್ತಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ‘ಇದ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಸಂಸಯಮುಪದಸ್ಸಿಯ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಞ್ಚ ‘ನ ತಾವ…ಪೇ… ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿವಾಕ್ಯಮಿತಿ ‘ದಸ ದಾಳಿಮಾ, ಛ ಅಪೂಪಾ, ಕುಣ್ಡಮಜಾಜಿನಂ, ಪಲಾಲಪಿಣ್ಡೋ’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ, ಅವಯವತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮುದಾಯತ್ಥಾಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಕತ್ತಂ, ಆದಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿಆದಿವಾಕ್ಯಂ, ಸಾತ್ಥಕತ್ತಂ ಪನಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪತೀತಿತೋ.

ಅಥ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಾಯ ಇದಂ ವಚನಮಿಚ್ಚಾದಿವಿಕಪ್ಪನ್ತರಸಮ್ಭವೇ ಕಥಂ ನಿಯಮೋ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತೇಸಮಿಹಾನುಪಯೋಗಿತ್ತಂ ಕಮೇನ ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ ‘ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಮೇವಿದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ,’ ಆಕಾರಾದಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಸಾಧೂನಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನಂ ಅನುಸಾಸನಂ ಆಖ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸ ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

ಸಾಧುಸದ್ದಾನುಸಾಸನಸಙ್ಕಾಪೇತ್ಥ ‘‘ಕತ್ಥೇತ್ಥ ಕುತ್ರಾತ್ರಕ್ವೇಹಿಧಾ’’ತಿ (೪-೧೦೦) ಆದಿನಾ ಕತ್ಥಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನುಸಾಸನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಲಕ್ಖಣನ್ತರೇನ ಸಾಧುಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ವಾಖ್ಯಾತತ್ತಾತಿ ಆಪುಬ್ಬಾದಾಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ದಾಧಾತ್ವೀ’’ತಿ (೫-೪೫) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆಕಾರಲೋಪೇ ಚ ಆದೀತಿ ಅಆದಿಯೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಯೋಮ್ಹಿ ‘‘ಯೋಸು ಝಿಸ್ಸ ಪುಮೇ’’ತಿ (೨-೯೩) ‘ಟೇ ಅಆದಯೋ’ತಿ, ತಯೋ ಚ ಚತ್ತಾಲೀಸಾ ಚಾತಿ ಚತ್ಥ ಸಮಾಸೇ ‘‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ ಚತ ಲೋಪೇಚ ರಸ್ಸೇ ಚ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ, ‘ವಣ್ಣ-ವಣ್ಣನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಭಾವಕಾರಕೇಸ್ವ ಘಣ ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇಯೋಮ್ಹಿ ಟಾದೇಸೇ ವಣ್ಣಾಇತಿ ಚ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ಪರೇಸು ಏವ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಏವಂ ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರ ಸಮ್ಭಾವನಾ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾ ಚೀ’’ತಿ (೪-೧೧೯) ಪಯೋಗನಿಯಮಸ್ಸಾ ಝಾಯಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಠಾನ್ಯಾದೇಸತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಠಾನೇ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಾನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಅತೋಯೇವಾತಿ ಅಗಮಾಗಮಿಅನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಯೇವ, ಅಗಮಾಗಮಿ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆಗಮಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ಏತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಕಾ, ‘‘ಯವಾಸರೇ’’ (೧-೩೦) ‘‘ಸುಞ ಸಸ್ಸ’’ಇತಿ (೨-೫೩) ಆದೇಸಾಗಮಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ, ಆಗಮ ಲಿಙ್ಗಾಭಾವತೋತಿ ಉಕಾರ ಕಕಾರ ಮಕಾರಾನಂ ಅಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಂ, ತೇ ವಾ ತಸ್ಸೇ-ತಿ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಙ್ಕಾ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮಞ್ಞತ್ಥ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವದಸ್ಸನಾ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾ ನುಪಯೋಗತೋತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ ಪಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ರೂಪವಿಸೇಸೂಪ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾ’ತಿ, ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣ ನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಸಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಹಿ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೇ ಪಟಿಪಾದಿತೇ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣಂ ಕತಂ ಸಿಯಾತಿ, ಯದಿ ಏಸೋವ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣನ್ತಿ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ನಾಸ್ಸ ತದತ್ಥ ತಾಪಿ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೇ, ಲೋಕೇ ಸೀಹಗುಣಸ್ಸ ಮಾನವಕೇ ದಸ್ಸನತೋ ಉಪಚಾರೇನ ‘ಸೀಹೋ-ಯಂ ಮಾನವಕೋ’ತಿ ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪನತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ವಾ ಗುಣೋ ಅಆದಿತ್ತಾದಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾರೋಪನಂ-ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ವಾ ಅಆದಿಸದ್ದೇಯೇವ ವಾ ಆರೋಪನಂ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ಸುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅತೋಯೇವಾ’ತಿಆದಿ, ಅತೋಯೇವ ರೂಪವಿಸೇಸೂಪಲಕ್ಖಣಾ ಭಾವತೋಯೋ, ಪಕತಂ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಾಭಾವೇ ಉಭಯತ್ಥಮಿದಂ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ಪರಿಭಾಸತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ… ತಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ತಾಭಾವಾ ಉಪರಿವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಚಾತಿ ಪಾರಿಸೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯಾಹ ‘ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಮರಿಯಾದಾಯಮ್ಪಕಾರೇಚ, ಸಮೀಪೇ ವಯವೇ ತಥಾ;

ಚತುಬ್ಬಿಧಪ್ಪಕಾರೋಯಂ, ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ದಿಸ್ಸತೇತಿ.

ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೋತಿ ಆಹ-‘ಆದಿಮರಿಯಾದಾ ಭೂತೋ’ತಿ, ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾನಮಾಕಾರಾದೀನಂ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ, ತೇನಾಹ-‘ಉಪಲಕ್ಖಣಸ್ಸುಪಸಜ್ಜನೀಯಭೂತಸ್ಸಾ’ತಿ, ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಭವನಾದಿನಾ, ನ ಗುನ್ನಮ್ಪಿ ಆನಯನಂ ಭವತಿ..ಗುನ್ನಮುಪಸಜ್ಜನೀಯ ಭೂತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಧಾನತ್ತಾ, ಸಞ್ಞಾಯಾ ಭಾವೇತಿ ಅಕಾರಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇ, ರೂಪನ್ತಿತಿ ತಾಲೀಸಾರೂಪಂ, ತಿತಾಲೀಸಾ+ವಣ್ಣಾತಿಪದಚ್ಛೇದೋ, ತಿತಾಲೀಸ+ವಣ್ಣಾತಿವಾ, ಸುತ್ತಾವಯವಸ್ಸಾಪಿ ಸುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಪನ ವುತ್ತಂ, ರಸ್ಸತ್ತನ್ತು ‘‘ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ, ಇತರಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಸ್ಸೇವ ರಸ್ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಿತಾಲೀಸಇತಿ ಅಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪದಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಇತರೀತರಯೋಗಚತ್ಥೇ ಬಹುವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏಕವಚನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ರಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಹಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಕ್ಖರಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏ ಓಕಾರೇ ಹೀತಿ ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ, ಸಕ್ಕತಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಸಕ್ಕತೇ ‘‘ಸನ್ಧಿ ಯಕ್ಖರಾನಂ ರಸ್ಸಾ ನ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಸಾರೇನ, ಕೋಚೀತಿ ಸಾ ಸನಪ್ಪಸಾದಕಚೋಳಿಯಬುದ್ಧಪ್ಪಿಯಾಚರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿಚ್ಚಾದಿಂ ವದತೋ-ಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ರಸ್ಸಾಇವಾತಿ ಇವಸದ್ದೋ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ ಸಿಯಾ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ, ಯದಿ ತಾವ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಸ್ವ ಸಮ್ಭವಾ ತೇಸಂ ದೀಘಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ತೇ ದೀಘಾಯೇವ ಸಿಯುಂ, ಯದಿ ಪನ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ತೇಸು ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸಸಮ್ಭವಾ ರಸ್ಸಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ರಸ್ಸಾಏವ ತೇ ಸಿಯುನ್ತಿ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಏ ಓಕಾರಾನಂ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತಂ ರಸ್ಸತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’ತಿ, ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಏವಸದ್ದೋ ಸೋಗತೇ ವಣ್ಣವಿನಿಮ್ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸೇವಾಭಾವಾ ವಣ್ಣಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಪಮಾಣಸಿದ್ಧಂ ಪಾರಮತ್ಥಿಕ ಮೇ ಓಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತ್ಥಾತಿ ವದತೋ ಪನಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಯದಿ ಏಕಾರಾದಯೋ ದೀಘಾಏವ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ರಸ್ಸಾವ ಸಿಯುಂತಥಾ ಸತಿ ಅತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದೀಘೋವ ಆಕಾರೋ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾರಸ್ಸೋ ಇವ ಉಚ್ಚತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತೋವ ರಸ್ಸದೀಘಭಾವೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’ತಿ, ಕಚ್ಚಾಯನವುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ಞಾಸೋ, ತಞ್ಞಾಪನೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಞ್ಞೇಸಮಕ್ಖರಾನಂ ಞಾಪನೇ, ಪಯೋಜನಾಭಾವಾತಿ ತೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಮಾಹ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅವಯವೇತಿ ಆಹ- ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘ರುಕ್ಖಾ ವನ’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿಯಂ ‘‘ಇಯುವಣ್ಣಾ ಝಲಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’’ (೧-೯) ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಣ್ಣಾ ನಾಮಹೋನ್ತೀತಿ ಅಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಆಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ, ಅವಯವೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ಅವುತ್ತೇಪಿ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ವಚನೇ ಸದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಕಾರಣಮಾಹ, ದಿಟ್ಠನ್ತೋಪನೀತೋ ತ್ಯತ್ಥೋ ಸುಖೇನ ಪಟಿಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಭೋಜೀಯತೂತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭುಞ್ಜಿಕಿರಿಯಾ ಪರಿಸಮಾಪೀಯತೇ, ತೇನಾಹ-‘ನ ಚೋಚ್ಚತೇ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯೇಪಿ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾ ಪತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಸದ್ದಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ‘ಸಮುದ್ದೇಕದೇಸದಸ್ಸನೇಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಖನ್ಧೇಕದೇಸ ಭೂತಾಯಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ದೋಸೋ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣಾದ್ಯನೇಕತ್ಥತ್ತೇಪಿ ಪಕರಣತೋ ಅಕಾರಾದಯೋವೇತ್ಥ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ-‘ವಣ್ಣೀಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪಕರಣತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಜ್ಜತೇ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಅತ್ಥಾ ಪಕರಣಾ ಲಿಙ್ಗಾ, ಓಚಿತ್ಯಾ ದೇಸಕಾಲತೋ;

ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಿಭಜೀಯನ್ತೇ, ನ ಸದ್ದಾಯೇವ ಕೇವಲಾತಿ.

ನನು ಝಲಾದಿಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಲಹುಸಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ರುಳ್ಹಿ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾಸು ಸಞ್ಞಾಸು ಝಾಲಾತಿ ರುಳ್ಹಿ ಸಞ್ಞಾತ್ಥಾಭಾವೇನ ವೋಹಾರಸುಖಮತ್ತಪಯೋಜನಾ, ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಪನ ತಪ್ಪಯೋಜನಾಪಿ ಹೋತಿ ತದಞ್ಞಪ್ಪಯೋಜನಾ ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ವಣ್ಣೀಯತೀ ಅತ್ಥೋ ಏತೇಹೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನುಗತಾ ಅನುಗತತ್ಥಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ತಂ, ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ, ವಣ್ಣಂ ಮೂಲಮಸ್ಸಾತಿ ವಣ್ಣಮೂಲಕೋ-ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಂ ಸಾಧೇತಿ ‘ಸಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವಣ್ಣಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಣ್ಣರೂಪಾನಿ-ಪದಾನಿ, ಸಮುದಾಯೋ ಪಾದಾನಂ ರೂಪಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಾಯರೂಪಂ ವಾಕ್ಯಂ, ವಿಭತ್ಯನ್ತಮತ್ಥಜೋತಕಂ ಪದಂ, ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಮುಪಚಾರೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಣ್ಣಮಯತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಭೇದಭಿನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ವಾಕ್ಯಾಧಿಗಮನೀಯೋ ವಣ್ಣೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನಾಮ ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಮತ್ಥ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂಲಹುಸಞ್ಞಾಯ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ತದತ್ಥಮಕಾರಾದೀನಂ ಗುರುಭೂತಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಮ್ಮುತಿ ಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ, ಪರಮತ್ಥೋ ಸನಿಬ್ಬಾನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೋ. ಉಭೋಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಭಿನ್ನೋ ತತಿಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಚ ವುತ್ತಂ–

ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ,

ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ.

ನನು ಚ–

ಅಪ್ಪಕ್ಖರಮಸನ್ದಿದ್ಧಂ, ಸಸಾರಂ ಗೂಳ್ಹನಿಣ್ಣಯಂ;

ಪಸನ್ನತ್ಥಞ್ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿ, ಆಹು ತಲ್ಲಕ್ಖಣಞ್ಞುನೋತಿ.

‘‘ಆದಯೋ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಾ’’ ‘‘ತಿತಾಲೀಸಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ತಥಾ ಸತಿ ಸನ್ದಿದ್ಧಂ ಸುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ, ನನು ಸತ್ಥಾದೋ ಮಙ್ಗಲವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ (ನ) ಸತ್ಥಾದೋ ಸಿದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸೋಪಹಿತತ್ತಾ, ಅಥ ಹೋತ್ವ ಪುಬ್ಬಾ ಝಾಲಾದಿ ಸಞ್ಞಾ, ಸದ್ದಸಾಧನಮತ್ತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬವಿಧಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯ ಸಞ್ಞಾವಾಲಮೇತ್ಥಾತಿ ಕಿಂ ಪುನಾಪಿ ವಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇನ ಗನ್ಥಗಾರವ ಕರಣೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಸು ಪನ ಗಾರವಂ ತದನುಗಮನಞ್ಚ ದೀಪೇತುಂ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋಪ್ಯನ್ವಾಖ್ಯಾಯನ್ತೇ, ಯಜ್ಜೇವಂ ಸಂಯೋಗಸಬ್ಬನಾಮಲೋಪಾದಯೋಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನನು ಭೋ ವುತ್ತಮೇವಾಮ್ಹೇಹಿ’ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋ ಆಖ್ಯಾಯನ್ತೇ’ತಿ, ಕಿನ್ತದಾಖ್ಯಾನದ್ವಾರೇನ ಭವತಾ ತಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕತ್ತೋಪಿ ಪತಿವಣ್ಣಮತ್ಥಾನುಪಲದ್ಧಿತೋ ವಣ್ಣಾನಮದಿಟ್ಠಾನಮಕಾರಾದೀನಮನುಕತಿಯೋ ಇಹೋಪದಿಟ್ಠಾಇತ್ಯನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನಾತ್ಥವನ್ತತಾಯ ಹೋತೇವಾಕಾರಾದಿತೋ ವಿಭತ್ತಿ, ಲೋಪೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪನಸ್ಸಾ ಅಸ್ಸವನಂ ಸನ್ನಿಕಂಸವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವಾ ಸಂಹಿತಾಯಾನಿದ್ದೇಸೋ, ಅನುಕ್ಕಮೋತಿ ಆದೋನಿಸ್ಸಯಾ ಸರಾವುತ್ತಾ, ತತೋ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಸರೇಸುಪಿ ಏಕಟ್ಠಾನಿಯಾ ಅಕಾರಾದಯೋ ಬಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ದ್ವಿಜಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತೇಸುಪಿ ರಸ್ಸಾವ ಲಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ದೀಘಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸುಪಿ ವಗ್ಗಾ ಬಹುತ್ತಾ ಠಾನಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯಕಾರಾದಯೋ, ವಗ್ಗೇಸು ಚ ಅಘೋಸಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಘೋಸಾ, ತೇಸು ಚ ಸಿಥಿಲಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಧನಿತಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ದ್ವಿಜಾ ಪಞ್ಚಮಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯರಲವಾ ಘೋಸಭೂತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ಧನಿತಾ ಸಕಾರಹ ಕಾರಾ, ತೇಸುಪಿಹಕಾರೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಓರಸೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಿಜತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ, ಕೇಹಿಚಿ ‘‘ಲಳಾನಮವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮವಿಸೇಸೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಲಿಪಿಭೇದೇನ ಠಾನಭೇದೇನ ಚ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಳಕಾರೋ ವಿಸುಂ ಅಕ್ಖರಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ಘೋಸಭಾವೇನ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನಚ ಹಕಾರತೋ ಪರಂ ವುತ್ತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಪನ ಸರತ್ತಾದಿಸಬ್ಬವಿನಿಮ್ಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ, ಇಮಸ್ಸೇವಾನುಕ್ಕಮಸ್ಸ ಮನಸಿ ವಿಪಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ ಗಣನಾಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ‘ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಪಕತಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ, ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ತಿ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣ ಸಙ್ಖಾತ ಮುಖ್ಯಪ್ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಕಥಮಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಕಙ್ಖಾ ವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪಯೋಜನಮ್ಪತಿ ಅನುಕ್ಕಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಬ್ಯಾಜೇನ ವಣ್ಣಿತೋ ಯೇವಾತಿ, ಕರೀಯನ್ತೇ ಉಚ್ಚಾರೀಯನ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ತತ್ಥ ಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಂ ತಾಲುಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹೋಪಗ್ಗಂ ಮುದ್ಧಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹಗ್ಗಂ, ದನ್ತಜಾನಂ ಸೇಸಾನಂ ಸಕಟ್ಠಾನಂ ಕರಣಂ, ಪಯತ್ತಿ ಪಯತನಂ, ತಮ್ಪನ ವಣ್ಣುಚ್ಚಾರಣತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಬಾಹಿಯೋ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೋ, ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಪಯತನಂ-ಸಂವುತತ್ತಮಕಾರಸ್ಸ, ವಿವಟತ್ತಂ ಸರಾನಂ ಸಕಾರಹಕಾರಾನಞ್ಚ ಫುಟ್ಠತ್ತಂ ವಗ್ಗಾನಂ, ಈಸಂಫುಟ್ಠತ್ತಂ ಯರಲವಾನಂ, ಬಾಹಿಯಪಯತನನ್ತು ಸಂವುತಕಣ್ಠತಾದಿ, ಠಾನತೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ವಿಧೀಯಮಾನಕಾರಿಯಸಮ್ಭವೇನ ಪಯೋಜನಸಮ್ಭವಾ ಆಹ-‘ಠಾನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವಣ್ಣಾತಿ ಠಾನಂ, ‘‘ಏ ಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ (೧-೩೭) ಸುತ್ತೇ ವಣ್ಣೇತಿ ಕಥನಮೇವ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಮಞ್ಞತ್ರ ಬ್ಯಾಪದಿಸತಿ’ ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಸಾದೋ ಸರಾ’’ಇಚ್ಚಾದೋ ‘ತೇನಾ’ತಿಆದೀಸು ‘ತೇನ ಸರಇಚ್ಚನೇನ ಕ್ವತ್ಥೋ ಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪಯೋಜನಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸರೋಲೋಪೋ ಸರೇ’’ಚ್ಚಾದೀ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಞಾಪೇತಿ ವಣ್ಣಲೋಪನ್ತಿ ಞಾಪಕಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ’ಸೋ ಚೇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನನು ‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ (೧-೪೭) ಸುತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ, (ಸಚ್ಚಂ) ತಥಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೋಯಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಲೋಪೇ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಏವಸದ್ದೋ ಪನ ‘ಯದಿ ಞಾಪಕೇನ ವಣ್ಣಲೋಪೋ ಸಿಯಾ ಸೋ ಇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ, ನಾಞ್ಞೇನಾ’ತಿ ಅವಧಾರೇತಿ.

೨. ದಸಾ

ನನು ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತೇನುವತ್ತನ್ತೇ ಕಥಮೇತ್ಥ’ತತ್ಥಾ’ತಿ ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾತಿ ಆಹ-‘ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಅತ್ಥವಸಾವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನಾತಿ ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ‘ಆದೋ ದಸಾ’ತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೇ ಚಾಧಾರತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಧಾರತ್ಥವಸೇನ ಸತ್ತಮೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತ್ಥವಸಾ ಸತ್ತಮಿಯಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸಮ್ಭವಾಯೇವಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ‘ತತ್ಥಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಆದೋದಸನ್ನಮನಞ್ಞತ್ಥಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ತೇಸಂ ಅಆದಯೋ ವಿಸಯಭಾವೇನಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ-‘ತೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸೂ’ತಿ, ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ… ವಣ್ಣಸಮುದಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾನ ಮಾದೋ ವಣ್ಣಾನಂ ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಗುಣೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ, ಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ ವಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಊನಪೂರಣತ್ಥಮಜ್ಝಾಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ- ಅವಟ್ಠಿತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ವಾ’ತಿ, ಏಕಾದೀನ ಮಟ್ಠಾರಸನ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನತೋ ಆಹ-‘ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ’ತಿ, ಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ರಸ್ಸಏ ಓವಣ್ಣಾನಮ್ಪಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ವಿಯ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಾ ಅನೂನಾ, ಅಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸರಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಗಾ ಅನಧಿಕಾ, ದಸಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯ ವುತ್ತಿತ್ತಾ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಕತವಣ್ಣಾನಞ್ಞತ್ತಾ ವುತ್ತಂ-‘ದಸನ್ನಮ್ಪೀ’ತಿಆದಿ, ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಾ’ರಾಜ=ಚಿತ್ತಿಯಂ’ತೀಸ್ಮಾ ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ಅನ್ತಲೋಪೇ ಸಮಾಸೇ ಚ ತದಮಿನಾದಿತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಸರಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ, ‘ಸರ-ಗತಿಹಿಂ ಸಾಚಿನ್ತಾಸು’ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ=‘ಸಯಂ ರಾಜನ್ತೀ’ತಿಆದಿ.

೩. ದ್ವೇದ್ವೇ

ತೇತಿ’ಆದೋ’ತಿ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತತ್ತಾ ಅಪರೇ ದ್ವೇ ಪರಾಮಸತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಉಪಮೇತಿ, ಅತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ಥವಸೇನ ತೇಸು’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇಸುತಿ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ತವಿವಚ್ಛಾಯಂ ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತೇಸಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ದ್ವೇದ್ವೇತಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಚ್ಛಾಯಂ ವುತ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿ-ದ್ವಿಸದ್ದೋ, ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿತಾ ಚಾಸ್ಸ ಸವಣ್ಣತ್ತಗುಣೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ (‘ಬ್ಯಾಪಿತು) ಮಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಕಮೇನಾವಟ್ಠಿತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನಾದಿಕಾಲಸಿದ್ಧಂ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಮಾಹ. ನನು ಸಮಾನಾ ವಣ್ಣಾ ಸವಣ್ಣಾತ್ಯನ್ವತ್ಥೇ ಸವಣ್ಣಸದ್ದೇ ಸತಿ ಕತಂ ರಸ್ಸದೀಘಾನಂ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ… ಅಸಮಾನತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ, ನೇತದತ್ಥಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಚನಬಲೇನೇವಾಸಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಹೋತೇವಾತಿ, ನೇವಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ‘‘ದ್ವೇದ್ವೇ ಸವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವೇ [ಸಬ್ಭಾವೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವಿಸೇಸಕಾರಣಾಭಾವಾತಿ ಆಹ‘ಸಮಾನತ್ತಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಾ ಚಿತ್ತಜತ್ತೇಪಿ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿ ವಸೇನಾತಿ ಠಾನಂ ಕಣ್ಠಾದಿ, ತೇನ ಕತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ, ಕಣ್ಠತಾತು ಇತಿ ಚತ್ತೇ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ತಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ. ಪಞ್ಚಮೇಹಿ ವಗ್ಗಪಞ್ಚಮೇಹಿ. ಅನ್ತಟ್ಠಾಕೀತಿ ವಗ್ಗಾನಮನ್ತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅನ್ತಟ್ಠಾ, ತಾಹಿ, ಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ, ಗುಯ್ಹ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಯುತ್ತಸ್ಸ. ಕೇಚೀತಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ–

‘‘ಹಕಾರೋ ಪಞ್ಚಮೇಹೇವ, ಅನ್ತಟ್ಠಾಹಿ ಚ ಸಂಯುತೋ;

ಓರಸೋ ಇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಕಣ್ಠಜೋ ತದಸಂಯುತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

೪. ಪುಬ್ಬೋ

ವತ್ತತೇತಿ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ವತ್ತತೇ, ನನು ಚೇತ್ಯಾದಿಚೋದನಾ, ನೇಸದೋಸೋಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ದೋಸಾಭಾವೇ ಕಾರಣ ಮಾಹ-‘ಯೋಯೋ…ಪೇ… ಪತೀಯತೇ’ತಿ, ವುತ್ತಂ ಸಮತ್ತೇತಿ-‘ನಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ನನು ಚ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯಮೇಕತ್ತಾ ಏಕಂ ಪುಬ್ಬಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ನ ಸಕಲನ್ತಿ ಕಥಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯೋಯೋತಿ ಞಾಯತಿ ‘ಯೋಯೋ ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಏತ್ಥ’ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ಸುಖೇನೇವ ಪತೀಯತೇ ತದಿದಮಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತದಭಾವಮುಬ್ಭಾವೀಯ ಪುಬ್ಬ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಗಮಕತ್ತಮವಗಮಯಿತುಮಾಹ-‘ನಚೇದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ತಂಯೋಗಾತಿ ಉಪಚಾರವಸೇನಾಹ, ತಬ್ಬನ್ತತಾಯವಾತಿ ಅತ್ಥಿಯತ್ಥೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಏವಮುಪರಿಪಿ.

೫. ಪರೋ

ಸೇಸಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಕೇಸು ದ್ವೀಸು’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕಮತಿದಿಸ್ಸತಿ. ಲಹುಸಞ್ಞಾ ರಸ್ಸಸ್ಸ, ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಸ್ಸ ರಸ್ಸಸ್ಸ ದೀಘಸ್ಸ ಚ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ… ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನೇವಾನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯವಸೇನ ವಾ ಇಹಾವುತ್ತಾವಸೇಸಸಞ್ಞಾವಿಯ.

೬. ಕಾದಯೋ

ಕೇವಲ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸತ್ತಾಭಾವಾ ಸರಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ‘ಏತೇಹೀ’ತಿ ಕರಣತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘ಸರಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಅಞ್ಜ-ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ’ತೀಮಸ್ಮಾ ಕರಣೇ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಂ, ನಪುಂಸಕತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸಾವಗಮಯಿತುಂ ‘ಉಪಕಾರಕಾನೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಫುಟಯತಿ ‘ಯಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಥಾ ಓದನಸ್ಸುಪಕಾರಕಾನಿ ಸೂಪಾದೀನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ, ತಥಾ ಸರಾನಮುಪಕಾರಕಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪನ ಅದ್ಧಮತ್ತಿಕಂ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಏಕಮತ್ತೋ ಭವೇ ರಸ್ಸೋ, ದೀಘೋ ಮತ್ತದ್ವಯಾಯುತೋ;

ಪ್ಲುತೋ ತಿಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ತ್ವದ್ಧಮತ್ತಿಕಂತಿ.

ಅನ್ವತ್ಥಾತಿ ಅನ್ವತ್ಥತೋ, ‘ಅನ್ವತ್ಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೭. ಪಞ್ಚ

ಸಜಾತ್ಯಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮುದಾಯವಾಚಿತ್ತೇಪಿ ಕಾದಯೋತೀ ಅನುವತ್ತನತೋ ವಗ್ಗಸದ್ದೇನ ಕಖಗಘಞಾದಯೋವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಪಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕೋವಗ್ಗೋ, ‘‘ತಮಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಂ ಣಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ (೪-೪೧) ಕೋ, ಸುತ್ತೇ ಆದಿಭೂತೋ ಪಞ್ಚಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನೋ ಮಾವಸಾನಾನಂ ವಗ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಂ ಗಮೇತೀತಿ ‘ಪಞ್ಚಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಗ್ಗಾತಿ ಬಹುವಚನತೋ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ವಜ್ಜೇನ್ತಿ ಯಕಾರಾದಯೋಭಿ ವಗ್ಗಾ, ಪಠಮಕ್ಖರವಸೇನ ಪನ ಕವಗ್ಗಾದಿವೋಹಾರೋ.

೮. ಬಿನ್ದು

ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನ ಮುಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋಪೇತ್ಥ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನಿಪುಬ್ಬಾ ತತೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಪಾದಿಸಮಾಸೇ ದೀಘೇಚ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ರಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀಮಾಹ, ಪೀಳನತ್ಥತೋ ನಿಗ್ಗಹನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ‘ಇ-ಅಜ್ಝೇನ ಗತೀಸು’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕತ್ತರಿ [ಕಮ್ಮನಿ-ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತಂ ಉಚ್ಚಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ] ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಇತಂ, ನಿಗ್ಗಹೇನ ಇತನ್ತಿ ಅಮಾದಿಸ ಮಾಸೇ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಕರಣಂ ನಿಗ್ಗಹೇನ ವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಪಚ್ಛಿಮಪಕ್ಖಂ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ವುತ್ತಂ ಹೀ’ತಿ.

೯. ಇಯು

ಚತ್ಥಸಮಾಸೋತಿ ಇತರೀತರಯೋಗದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ. ಅತ್ತೇತಿ ಮುನಿ ಸದ್ದಾದಿವಚನೀಯೇ ಅತ್ಥೇ, ನಮತೀತೀಮಸ್ಸೇತಂ ಕಮ್ಮಂ,

ಯಂ ಸಬ್ಬವಚನಂ ಸಬ್ಬ, ಲಿಙ್ಗಂ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಕಂ;

ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇ ನಮನತೋ, ವಿದುಂ ನಾಮನ್ತಿ ತಬ್ಬಿದೂ.

ಇಧ ನಾಮಸಞ್ಞಾಯಾಭಾವೇಪಿ ಅನ್ವತ್ಥಬಲಾಯೇವ ನಾಮಸಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ (ಆಹ) ‘ಅನ್ವತ್ಥಬ್ಯಪದೇಸೇನಾ’ತಿ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ, ಸಾ ಏವ ರೂಪನ್ತಿ ಪಕತಿರೂಪಂ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿ ರೂಪಂ ಮುನಿಸದ್ದಾದಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪಂ, ಅತ್ಥವನ್ತಮಧಾತುಕಮಪ್ಪಚ್ಚಯಮ್ಪಾಟಿಪದಿಕಂ, ಪದಂ ಪದಂ ಪತಿ ಪಟಿಪದೇ, ಪಟಿಪದಂ ನಿಯುತ್ತಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ. ವಿಸೇಸನೇನಾತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’ತಿ ವುತ್ತೇನ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ವಿಸೇಸನೇನ. ಆಖ್ಯಾತಸ್ಸಾತಿ ಪಚತಿಆದಿನೋ. ಆದಿಮಜ್ಝವತ್ತಿನೋತಿ ಇನ್ದ ಉದಕಸದ್ದಾದೀನಂ ಆದೋ, ಪಖುಮಾದೀನಂ ಮಜ್ಝೇಚ ವತ್ತಿನೋ. ಪದೇಸೇಸೂತಿ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೩) ಆದಿಕೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು, ಅನಿಟ್ಠಪಸಙ್ಗ (ಸಙ್ಕಂ) ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋನಾಮ [ನಾಮಾತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಪಚತಿ-ಇನ್ದ (ಉದಕ ಪಖುಮ) ಸದ್ದಾದೀನ ಮನ್ತ ಆದಿಮಜ್ಝಭೂತಇವಣ್ಣಾದೀನಂ ಝಲಸಞ್ಞಾ ವಿಧಾಯ ತತೋ ಪರಾಸಂ ಸಾದಿ ವಿಭತ್ತೀನಂ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೧) ಆದೀಹಿ ‘ನೋ’ ಆದೇಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘ಪಚತಿನೋ, ಇನ್ದನೋ, ಉದಕನೋ, ಪಖುಮನೋ’ತಿಆದಿ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ನನುಚಾದಿಆದಿ ಚೋದನಾ. ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಾಸನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇನ. ತದಯುತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ತನ್ತಿ ತಂ ಚೋದ್ಯಂ, ಸತಿಹೀತಿಆದಿನಾ ಅಯುತ್ತತ್ತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ, ದ್ವೀಸುತ್ತರೇಸು ಯೋಗೇಸೂತಿ ಉಪರಿಮೇಸು ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯಂ’’ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು. ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ. ವಣ್ಣವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇಯುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಅನುವತ್ತನತೋ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಏವಂ ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾ ‘‘ಘೋ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಆ’ತಿಏವಂ ಅವಣ್ಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ. ವಣ್ಣವಿಸೇಸನೇ ವಿರೋಧಮಾಹ ‘ಏವಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇ ತ್ವವಿರೋಧಮಾಹ- ‘ಬ್ಯಾಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಕ್ಕಾನಾಮವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಕ್ಕಮೇನ. ನಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಾಮನ್ತೋತಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಮಾಸೇ ಗುಣೀಭೂತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಚನಮನ್ತರೇನಾತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಮಿವ ‘‘ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮನುದೇಸೋ ಸಮಾನಂ’’ತಿ (೧-೩-೧೦) ಸುತ್ತಂ ವಿನಾ, ಸಮಾಸಙ್ಖ್ಯ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಕಾ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ, ತೇನ–

‘‘ಆಲಾಪಹಾಸಲೀಲಾಹಿ, ಮುನಿನ್ದ ವಿಜಯಾ ತವ;

ಕೋಕಿಲಾ ಕುಮುದಾನೀ ವೋ, ಪಸೇವನ್ತೇ ವನಂ ಜಲಂ’’ (೨೬೦).

ಇಚ್ಚಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೧೦. ಪಿತ್ಥಿ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಅನ್ತೇ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ತೇಸಮಾ ಧಾರಾಧೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸಾಧಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರವಸೇನ ‘ವತ್ತಮಾನಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿಯ‘ವಿಸೇಸೀಯನ್ತೀ’ತಿ ಬಹುವಚನಮೇತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಧೀನತಾಯ ನಾಮನ್ತೀಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ‘ವಿಸೇಸೀಯತೀ’ತೇಕತ್ತೇನ ಪರಿಣಮತಿ.

೧೧. ಘಾ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಚ ವತ್ತತೇ. ಹೇಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಞ್ಞಿನೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತತ್ಥ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಸಞ್ಞಿನೋ ಪಠಮಮನಿದ್ದೇಸೇ ಅಸನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ದೋಸಲೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯ ಚೋದಯತಿ ನನ್ಹಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ. ತತ್ಥ ಸೇತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಿನೋ. ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಞ್ಞಾಕಾರಿಯೇನ. ಪರಿಹರತಿ ‘ನಾಯಂ ದೋಸೋ’ತಿಆದಿನಾ. ಪಚ್ಛಾವುತ್ತಮತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಕಾರಿಯಿನೋ ಆಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಮತ್ತೇನ. ನಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಮನಿಯಮರೂಪಮತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಯಮರೂಪಮಾಚರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಾಧೇತುಮಾಹ ‘ಉಭಯಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೧೨. ಗೋಸ್ಯಾ

ಆಸದ್ದೋ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇ, ಅನಭಿಮುಖಮಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಲಪನಂ ಕಥನಮಾಲ ಪನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಲಪನೇ, ಆಲಪನತ್ಥೇ ವಿಹಿತೋ ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರೋ ಸಮತ್ತೋ.