៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទំ

៣៨២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧទាយី ឥស្សាសោ ហោតិ, កាកា ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ. សោ កាកេ វិជ្ឈិត្វា វិជ្ឈិត្វា សីសំ ឆិន្ទិត្វា សូលេ បដិបាដិយា ឋបេសិ. ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘កេនិមេ, អាវុសោ, កាកា ជីវិតា វោរោបិតា’’តិ? ‘‘មយា, អាវុសោ. អមនាបា មេ កាកា’’តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧទាយី សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧទាយិ, សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣៨៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣៨៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

សញ្ចិច្ចាតិ ជានន្តោ សញ្ជានន្តោ ចេច្ច អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោ.

បាណោ នាម តិរច្ឆានគតបាណោ វុច្ចតិ.

ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតិ ឧបរោធេតិ សន្តតិំ វិកោបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៣៨៥. បាណេ បាណសញ្ញី ជីវិតា វោរោបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. បាណេ វេមតិកោ ជីវិតា វោរោបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បាណេ អប្បាណសញ្ញី ជីវិតា វោរោបេតិ, អនាបត្តិ. អប្បាណេ បាណសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អប្បាណេ វេមិតកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អប្បាណេ អប្បាណសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣៨៦. អនាបត្តិ អសញ្ចិច្ច, អស្សតិយា, អជានន្តស្ស, នមរណាធិប្បាយស្ស, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទំ

៣៨៧. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជិស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣៨៨. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣៨៩. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ. ‘‘សប្បាណក’’ន្តិ ជានន្តោ, ‘‘បរិភោគេន មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តោ បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៣៩០. សប្បាណកេ សប្បាណកសញ្ញី បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. សប្បាណកេ វេមតិកោ បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សប្បាណកេ អប្បាណកសញ្ញី បរិភុញ្ជតិ, អនាបត្តិ. អប្បាណកេ សប្បាណកសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អប្បាណកេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អប្បាណកេ អប្បាណកសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣៩១. អនាបត្តិ ‘‘សប្បាណក’’ន្តិ អជានន្តោ, ‘‘អប្បាណក’’ន្តិ ជានន្តោ, ‘‘បរិភោគេន ន មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តោ បរិភុញ្ជតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទំ

៣៩២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ យថាធម្មំ និហតាធិករណំ បុនកម្មាយ ឧក្កោដេន្តិ – ‘‘អកតំ កម្មំ ទុក្កដំ កម្មំ បុន កាតព្ពំ កម្មំ អនិហតំ ទុន្និហតំ បុន និហនិតព្ព’’ន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ យថាធម្មំ និហតាធិករណំ បុនកម្មាយ ឧក្កោដេស្សន្តី’’តិ …បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ជានំ យថាធម្មំ និហតាធិករណំ បុនកម្មាយ ឧក្កោដេថា’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ជានំ យថាធម្មំ និហតាធិករណំ បុនកម្មាយ ឧក្កោដេស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣៩៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ យថាធម្មំ និហតាធិករណំ បុនកម្មាយ ឧក្កោដេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣៩៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

យថាធម្មំ នាម ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតំ, ឯតំ យថាធម្មំ នាម.

អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានិ – វិវាទាធិករណំ, អនុវាទាធិករណំ, អាបត្តាធិករណំ, កិច្ចាធិករណំ.

បុនកម្មាយ ឧក្កោដេយ្យាតិ ‘‘អកតំ កម្មំ ទុក្កដំ កម្មំ បុនកាតព្ពំ កម្មំ អនិហតំ ទុន្និហតំ បុន និហនិតព្ពំ’’តិ ឧក្កោដេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៣៩៥. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី ឧក្កោដេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ធម្មកម្មេ វេមតិកោ ឧក្កោដេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី ឧក្កោដេតិ, អនាបត្តិ. អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អធម្មកម្មេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣៩៦. អនាបត្តិ ‘‘អធម្មេន វា វគ្គេន វា ន កម្មារហស្ស វា កម្មំ កត’’ន្តិ ជានន្តោ ឧក្កោដេតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ឧក្កោដនសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទំ

៣៩៧. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ភាតុនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស ភិក្ខុនោ អារោចេសិ – ‘‘អហំ, អាវុសោ, សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបត្តិំ អាបន្នោ. មា កស្សចិ អារោចេហី’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា សង្ឃំ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ យាចិ. តស្ស សង្ឃោ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ អទាសិ. សោ បរិវសន្តោ តំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អហំ, អាវុសោ, សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា សង្ឃំ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ យាចិំ, តស្ស មេ សង្ឃោ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ អទាសិ, សោហំ បរិវសាមិ, វេទិយាមហំ [វេទយាមហំ (ស្យា.)], អាវុសោ, វេទិយតី’’តិ មំ អាយស្មា ធារេតូ’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, យោ អញ្ញោបិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ សោបិ ឯវំ ករោតី’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘អយំ, អាវុសោ, អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា [អាបជ្ជិ (?)] សោ មេ អារោចេតិ មា កស្សចិ អារោចេហី’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, អាវុសោ, បដិច្ឆាទេសី’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ជានំ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុស្ស ជានំ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេសីតិ. ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, ភិក្ខុស្ស ជានំ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣៩៨. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ជានំ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣៩៩. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ភិក្ខុស្សាតិ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសា.

បដិច្ឆាទេយ្យាតិ ‘‘ឥមំ ជានិត្វា ចោទេស្សន្តិ, សារេស្សន្តិ ខុំសេស្សន្តិ, វម្ភេស្សន្តិ, មង្កុំ ករិស្សន្តិ នារោចេស្សាមី’’តិ ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៤០០. ទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា ទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី បដិច្ឆាទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ បដិច្ឆាទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា អទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី បដិច្ឆាទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារំ បដិច្ឆាទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា ទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា អទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

៤០១. អនាបត្តិ – ‘‘សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វា កលហោ វា វិគ្គហោ វា វិវាទោ វា ភវិស្សតី’’តិ នារោចេតិ, ‘‘សង្ឃភេទោ វា សង្ឃរាជិ វា ភវិស្សតី’’តិ នារោចេតិ, ‘‘អយំ កក្ខឡោ ផរុសោ ជីវិតន្តរាយំ វា ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា ករិស្សតី’’តិ នារោចេតិ, អញ្ញេ បតិរូបេ ភិក្ខូ អបស្សន្តោ នារោចេតិ, នឆាទេតុកាមោ នារោចេតិ, ‘‘បញ្ញាយិស្សតិ សកេន កម្មេនា’’តិ នារោចេតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទំ

៤០២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. [ឥទំ វត្ថុ មហាវ. ៩៩] តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ សត្តរសវគ្គិយា ទារកា សហាយកា ហោន្តិ. ឧបាលិទារកោ តេសំ បាមោក្ខោ ហោតិ. អថ ខោ ឧបាលិស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន ឧបាលិ អម្ហាកំ អច្ចយេន សុខញ្ច ជីវេយ្យ ន ច កិលមេយ្យា’’តិ? អថ ខោ ឧបាលិស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ ឧបាលិ លេខំ សិក្ខេយ្យ, ឯវំ ខោ ឧបាលិ អម្ហាកំ អច្ចយេន សុខញ្ច ជីវេយ្យ, ន ច កិលមេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ឧបាលិស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ ឧបាលិ លេខំ សិក្ខិស្សតិ, អង្គុលិយោ ទុក្ខា ភវិស្សន្តិ. សចេ ខោ ឧបាលិ គណនំ សិក្ខេយ្យ, ឯវំ ខោ ឧបាលិ អម្ហាកំ អច្ចយេន សុខញ្ច ជីវេយ្យ ន ច កិលមេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ឧបាលិស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ ឧបាលិ គណនំ សិក្ខិស្សតិ, ឧរស្ស ទុក្ខោ ភវិស្សតិ. សចេ ខោ ឧបាលិ រូបំ សិក្ខេយ្យ, ឯវំ ខោ ឧបាលិ អម្ហាកំ អច្ចយេន សុខញ្ច ជីវេយ្យ ន ច កិលមេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ឧបាលិស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ ឧបាលិ រូបំ សិក្ខិស្សតិ, អក្ខីនិ ទុក្ខា ភវិស្សន្តិ. ឥមេ ខោ សមណា សក្យបុត្តិយា សុខសីលា សុខសមាចារា សុភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា និវាតេសុ សយនេសុ សយន្តិ. សចេ ខោ ឧបាលិ សមណេសុ សក្យបុត្តិយេសុ បព្ពជេយ្យ, ឯវំ ខោ ឧបាលិ អម្ហាកំ អច្ចយេន សុខញ្ច ជីវេយ្យ, ន ច កិលមេយ្យា’’តិ.

អស្សោសិ ខោ ឧបាលិទារកោ មាតាបិតូនំ ឥមំ កថាសល្លាបំ. អថ ខោ ឧបាលិទារកោ យេន តេ ទារកា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ទារកេ ឯតទវោច – ‘‘ឯថ មយំ, អយ្យា, សមណេសុ សក្យបុត្តិយេសុ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, អយ្យ, បព្ពជិស្សសិ, ឯវំ មយម្បិ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ តេ ទារកា ឯកមេកស្ស មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. អថ ខោ តេសំ ទារកានំ មាតាបិតរោ – ‘‘សព្ពេបិមេ ទារកា សមានច្ឆន្ទា កល្យាណាធិប្បាយា’’តិ អនុជានិំសុ. តេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. តេ ភិក្ខូ បព្ពាជេសុំ ឧបសម្បាទេសុំ. តេ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ រោទន្តិ – ‘‘យាគុំ ទេថ, ភត្តំ ទេថ, ខាទនីយំ ទេថា’’តិ. ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘អាគមេថ, អាវុសោ, យាវ រត្តិ វិភាយតិ. សចេ យាគុ ភវិស្សតិ, បិវិស្សថ. សចេ ភត្តំ ភវិស្សតិ, ភុញ្ជិស្សថ. សចេ ខាទនីយំ ភវិស្សតិ, ខាទិស្សថ. នោ ចេ ភវិស្សតិ យាគុ វា ភត្តំ វា ខាទនីយំ វា, បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុញ្ជិស្សថា’’តិ. ឯវម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានា រោទន្តិយេវ – ‘‘យាគុំ ទេថ, ភត្តំ ទេថ, ខាទនីយំ ទេថា’’តិ. សេនាសនំ ឩហទន្តិបិ ឧម្មិហន្តិបិ.

អស្សោសិ ខោ ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ទារកសទ្ទំ. សុត្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ សោ, អានន្ទ, ទារកសទ្ទោ’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តេ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសា ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេស្សន្តិ! ឩនកវីសតិវស្សោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អក្ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អនធិវាសកជាតិកោ ហោតិ. វីសតិវស្សោវ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស…បេ… បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតិ. នេតំ, ភិក្ខវេ, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤០៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេយ្យ, សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ, តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហា, ឥទំ តស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤០៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

ឩនវីសតិវស្សោ នាម អប្បត្តវីសតិវស្សោ.

‘‘ឧបសម្បាទេស្សាមី’’តិ គណំ វា អាចរិយំ វា បត្តំ វា ចីវរំ វា បរិយេសតិ, សីមំ វា សម្មន្នតិ [សម្មនតិ (ក.)], អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ញត្តិយា ទុក្កដំ. ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ទុក្កដា. កម្មវាចាបរិយោសានេ ឧបជ្ឈាយស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. គណស្ស ច អាចរិយស្ស ច អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

៤០៥. ឩនវីសតិវស្សេ ឩនវីសតិវស្សសញ្ញី ឧបសម្បាទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឩនវីសតិវស្សេ វេមតិកោ ឧបសម្បាទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឩនវីសតិវស្សេ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សសញ្ញី ឧបសម្បាទេតិ, អនាបត្តិ. បរិបុណ្ណវីសតិវស្សេ ឩនវីសតិវស្សសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បរិបុណ្ណវីសតិវស្សេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បរិបុណ្ណវីសតិវស្សេ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៤០៦. អនាបត្តិ ឩនវីសតិវស្សំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សសញ្ញី ឧបសម្បាទេតិ, បរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សសញ្ញី ឧបសម្បាទេតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទំ

៤០៧. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ សត្ថោ រាជគហា បដិយាលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេ មនុស្សេ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បាយស្មន្តេហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយំ ខោ, ភន្តេ, សុង្កំ បរិហរិស្សាមា’’តិ. ‘‘បជានាថាវុសោ’’តិ. អស្សោសុំ ខោ កម្មិយា [កម្មិកា (សី. ស្យា.)] – ‘‘សត្ថោ កិរ សុង្កំ បរិហរិស្សតី’’តិ. តេ មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសុ. អថ ខោ តេ កម្មិកា តំ សត្ថំ គហេត្វា អច្ឆិន្ទិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិស្ស ត្វំ, ភន្តេ, ជានំ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ គច្ឆសី’’តិ? បលិពុន្ធេត្វា មុញ្ចិំសុ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ភិក្ខុ ជានំ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជិស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ជានំ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, ជានំ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជិស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤០៨. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤០៩. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

ថេយ្យសត្ថោ នាម ចោរា កតកម្មា វា ហោន្តិ អកតកម្មា វា, រាជានំ វា ថេយ្យំ គច្ឆន្តិ សុង្កំ វា បរិហរន្តិ.

សទ្ធិន្តិ ឯកតោ.

សំវិធាយាតិ – ‘‘គច្ឆាមាវុសោ, គច្ឆាម ភន្តេ; គច្ឆាម ភន្តេ, គច្ឆាមាវុសោ, អជ្ជ វា ហិយ្យោ វា បរេ វា គច្ឆាមា’’តិ សំវិទហតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

អន្តមសោ គាមន្តរម្បីតិ កុក្កុដសម្បាតេ គាមេ គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៤១០. ថេយ្យសត្ថេ ថេយ្យសត្ថសញ្ញី សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ថេយ្យសត្ថេ វេមតិកោ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ថេយ្យសត្ថេ អថេយ្យសត្ថសញ្ញី សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អនាបត្តិ. ភិក្ខុ សំវិទហតិ, មនុស្សា ន សំវិទហន្តិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អថេយ្យសត្ថេ ថេយ្យសត្ថសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អថេយ្យសត្ថេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អថេយ្យសត្ថេ អថេយ្យសត្ថសញ្ញី អនាបត្តិ.

៤១១. អនាបត្តិ អសំវិទហិត្វា គច្ឆតិ, មនុស្សា សំវិទហន្តិ ភិក្ខុ ន សំវិទហតិ, វិសង្កេតេន គច្ឆតិ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទំ

៤១២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ កោសលេសុ ជនបទេ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អញ្ញតរេន គាមទ្វារេន អតិក្កមតិ. អញ្ញតរា ឥត្ថី សាមិកេន សហ ភណ្ឌិត្វា គាមតោ និក្ខមិត្វា តំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា ឯតទវោច – ‘‘កហំ, ភន្តេ, អយ្យោ គមិស្សតី’’តិ? ‘‘សាវត្ថិំ ខោ អហំ, ភគិនិ, គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘អហំ អយ្យេន សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯយ្យាសិ, ភគិនី’’តិ. អថ ខោ តស្សា ឥត្ថិយា សាមិកោ គាមតោ និក្ខមិត្វា មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘អបាយ្យោ [អបយ្យា (សី. ស្យា.)] ឯវរូបិំ ឥត្ថិំ បស្សេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ឯសាយ្យោ, បព្ពជិតេន សហ គច្ឆតី’’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ អនុពន្ធិត្វា តំ ភិក្ខុំ គហេត្វា អាកោដេត្វា មុញ្ចិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បធូបេន្តោ និសីទិ. អថ ខោ សា ឥត្ថី តំ បុរិសំ ឯតទវោច – ‘‘នាយ្យោ សោ ភិក្ខុ មំ និប្បាតេសិ; អបិច, អហមេវ តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ គច្ឆាមិ; អការកោ សោ ភិក្ខុ; គច្ឆ, នំ ខមាបេហី’’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ តំ ភិក្ខុំ ខមាបេសិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជិស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជិស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ, ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤១៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤១៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា វិញ្ញូ បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុំ.

សទ្ធិន្តិ ឯកតោ.

សំវិធាយាតិ – ‘‘គច្ឆាម ភគិនិ, គច្ឆាមាយ្យ, គច្ឆាមាយ្យ, គច្ឆាម ភគិនិ, អជ្ជ វា ហិយ្យោ វា បរេ វា គច្ឆាមា’’តិ សំវិទហតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

៤១៥. មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ វេមតិកោ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ភិក្ខុ សំវិទហតិ មាតុគាមោ ន សំវិទហតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. យក្ខិយា វា បេតិយា បណ្ឌកេន វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា វា សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជតិ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៤១៦. អនាបត្តិ អសំវិទហិត្វា គច្ឆតិ, មាតុគាមោ សំវិទហតិ ភិក្ខុ ន សំវិទហតិ, វិសង្កេតេន គច្ឆតិ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

សំវិធានសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ

៤១៧. [ឥទំ វត្ថុ ចូឡវ. ៦៥; ម. និ. ១.២៣៤] តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អរិដ្ឋស្ស នាម ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស [គន្ធពាធិបុព្ពស្ស (ស្យា. ក.)] ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ. អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ – ‘‘អរិដ្ឋស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ? ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ.

‘‘មា, អាវុសោ អរិដ្ឋ, ឯវំ អវច. មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ. ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ [អព្ភាចិក្ខនំ (ឥតិបិ)]. ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេនាវុសោ អរិដ្ឋ, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ. អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… អសិសូនូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សត្តិសូលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិ.

ឯវម្បិ ខោ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ តំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ. យតោ ច ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អរិដ្ឋ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ? ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ.

កស្ស នុ ខោ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ? ននុ មយា, មោឃបុរិស, អនេកបរិយាយេន អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ. អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា មយា…បេ… មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា មយា… តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា មយា… អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា មយា… សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា មយា… យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា មយា… រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា មយា… អសិសូនូបមា កាមា វុត្តា មយា… សត្តិសូលូបមា កាមា វុត្តា មយា… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. អថ ច បន ត្វំ, មោឃបុរិស, អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខសិ, អត្តានញ្ច ខណសិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវសិ. តញ្ហិ តេ, មោឃបុរិស, ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ…. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤១៨. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ, អនេកបរិយាយេនាវុសោ, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា, អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’តិ. ឯវញ្ច [ឯវញ្ច បន (ក.)] សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ បគ្គណ្ហេយ្យ, សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ យាវតតិយំ សមនុភាសិតព្ពោ តស្ស បដិនិស្សគ្គាយ. យាវតតិយញ្ចេ សមនុភាសិយមានោ តំ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤១៩. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ឯវំ វទេយ្យាតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ សោ ឯវំវាទី ភិក្ខុ.

ភិក្ខូហីតិ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ. យេ បស្សន្តិ យេ សុណន្តិ តេហិ វត្តព្ពោ – ‘‘មាយស្មា ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ, អនេកបរិយាយេនាវុសោ អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’’តិ. ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ. តតិយម្បិ វត្តព្ពោ. សចេ បដិនិស្សជ្ជតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សុត្វា ន វទន្តិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សោ ភិក្ខុ សង្ឃមជ្ឈម្បិ អាកឌ្ឍិត្វា វត្តព្ពោ – ‘‘មាយស្មា ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ, អនេកបរិយាយេនាវុសោ អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’’តិ. ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ. តតិយម្បិ វត្តព្ពោ. សចេ បដិនិស្សជ្ជតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សោ ភិក្ខុ សមនុភាសិតព្ពោ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សមនុភាសិតព្ពោ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

៤២០. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ. សោ តំ ទិដ្ឋិំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សមនុភាសេយ្យ – តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ. សោ តំ ទិដ្ឋិំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សមនុភាសតិ តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ សមនុភាសនា, តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘ទុតិយម្បិ ឯតមត្ថំ វទាមិ…បេ… តតិយម្បិ ឯតមត្ថំ វទាមិ – ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ. សោ តំ ទិដ្ឋិំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សមនុភាសតិ តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ សមនុភាសនា, តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សមនុភដ្ឋោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ, តស្សា ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សគ្គាយ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

ញត្តិយា ទុក្កដំ. ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ទុក្កដា. កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៤២១. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ធម្មកម្មេ វេមតិកោ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស ធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អធម្មកម្មេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

៤២២. អនាបត្តិ អសមនុភាសន្តស្ស, បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកស្សាតិ.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទំ

៤២៣. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ តថាវាទិនា អរិដ្ឋេន ភិក្ខុនា [ភិក្ខុនា គទ្ធពាធិបុព្ពេន (?)] អកដានុធម្មេន តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជន្តិបិ សំវសន្តិបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ តថាវាទិនា អរិដ្ឋេន ភិក្ខុនា [ភិក្ខុនា គទ្ធពាធិបុព្ពេន (?)] អកដានុធម្មេន តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជិស្សន្តិបិ សំវសិស្សន្តិបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេស្សន្តីតិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ជានំ តថាវាទិនា អរិដ្ឋេន ភិក្ខុនា [ភិក្ខុនា គទ្ធពាធិបុព្ពេន (?)] អកដានុធម្មេន តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជថាបិ សំវសថាបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ជានំ តថាវាទិនា អរិដ្ឋេន ភិក្ខុនា [ភិក្ខុនា គទ្ធពាធិបុព្ពនេ (?)] អកដានុធម្មេន តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជិស្សថាបិ សំវសិស្សថាបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤២៤. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ តថាវាទិនា ភិក្ខុនា អកដានុធម្មេន តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជេយ្យ វា សំវសេយ្យ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤២៥. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

តថាវាទិនាតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ ឯវំ វាទិនា.

អកដានុធម្មោ នាម ឧក្ខិត្តោ អនោសារិតោ.

តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិន្តិ ឯតំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេន សទ្ធិំ.

សម្ភុញ្ជេយ្យ វាតិ សម្ភោគោ នាម ទ្វេ សម្ភោគា – អាមិសសម្ភោគោ ច ធម្មសម្ភោគោ ច. អាមិសសម្ភោគោ នាម អាមិសំ ទេតិ វា បដិគ្គណ្ហាតិ វា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ធម្មសម្ភោគោ នាម ឧទ្ទិសតិ វា ឧទ្ទិសាបេតិ វា, បទេន ឧទ្ទិសតិ វា ឧទ្ទិសាបេតិ វា, បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អក្ខរាយ ឧទ្ទិសតិ វា ឧទ្ទិសាបេតិ វា, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

សំវសេយ្យ វាតិ ឧក្ខិត្តកេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា សង្ឃកម្មំ វា ករោតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ឯកច្ឆន្នេ ឧក្ខិត្តកេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ភិក្ខុ និបន្នេ ឧក្ខិត្តកោ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧភោ វា និបជ្ជន្តិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧដ្ឋហិត្វា បុនប្បុនំ និបជ្ជន្តិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៤២៦. ឧក្ខិត្តកេ ឧក្ខិត្តកសញ្ញី សម្ភុញ្ជតិ វា សំវសតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧក្ខិត្តកេ វេមតិកោ សម្ភុញ្ជតិ វា សំវសតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឧក្ខិត្តកេ អនុក្ខិត្តកសញ្ញី សម្ភុញ្ជតិ វា សំវសតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អនាបត្តិ. អនុក្ខិត្តកេ ឧក្ខិត្តកសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុក្ខិត្តកេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុក្ខិត្តកេ អនុក្ខិត្តកសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៤២៧. អនាបត្តិ អនុក្ខិត្តោតិ ជានាតិ, ឧក្ខិត្តោ ឱសារិតោតិ ជានាតិ, ឧក្ខិត្តោ តំ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សដ្ឋោតិ ជានាតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ នវមំ.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទំ

៤២៨. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន កណ្ដកស្ស [កណ្ឌកស្ស (ស្យា. ក.)] នាម សមណុទ្ទេសស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ. អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ កណ្ដកស្ស នាម កិរ សមណុទ្ទេសស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន កណ្ដកោ សមណុទ្ទេសោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ កណ្ដក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេ’មេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ? ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ.

មា, អាវុសោ កណ្ដក, ឯវំ អវច. មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ. ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ. ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេន, អាវុសោ កណ្ដក, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ. អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ…បេ… ឯវម្បិ ខោ កណ្ដកោ សមណុទ្ទេសោ តេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ តំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ.

យតោ ច ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, កណ្ដក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ? ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ.

‘‘កស្ស នុ ខោ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ? ននុ មយា, មោឃបុរិស, អនេកបរិយាយេន អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា, អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ? អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា មយា…បេ… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. អថ ច បន ត្វំ, មោឃបុរិស, អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខសិ អត្តានញ្ច ខណសិ ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវសិ. តញ្ហិ តេ, មោឃបុរិស, ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… បសន្នានញ្ច ឯកច្ចានំ អញ្ញថត្តាយា’’តិ. វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ នាសេតុ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, នាសេតព្ពោ – អជ្ជតគ្គេ តេ, អាវុសោ កណ្ដក, ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ. យម្បិ ចញ្ញេ សមណុទ្ទេសា លភន្តិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ សាបិ តេ នត្ថិ. ចរ បិរេ វិនស្សា’’តិ. អថ ខោ សង្ឃោ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ នាសេសិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ តថានាសិតំ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឧបលាបេន្តិបិ ឧបដ្ឋាបេន្តិបិ សម្ភុញ្ជន្តិបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ជានំ តថានាសិតំ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឧបលាបេស្សន្តិបិ ឧបដ្ឋាបេស្សន្តិបិ សម្ភុញ្ជិស្សន្តិបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ជានំ តថានាសិតំ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឧបលាបេថាបិ ឧបដ្ឋាបេថាបិ សម្ភុញ្ជថាបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ជានំ តថានាសិតំ កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ ឧបលាបេស្សថាបិ ឧបដ្ឋាបេស្សថាបិ សម្ភុញ្ជិស្សថាបិ សហាបិ សេយ្យំ កប្បេស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤២៩. ‘‘សមណុទ្ទេសោបិ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ, សោ សមណុទ្ទេសោ ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘មាវុសោ សមណុទ្ទេស, ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេនាវុសោ សមណុទ្ទេស, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’តិ. ឯវញ្ច [ឯវញ្ច បន (ក.)] សោ សមណុទ្ទេសោ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ បគ្គណ្ហេយ្យ, សោ សមណុទ្ទេសោ ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អជ្ជតគ្គេ តេ, អាវុសោ សមណុទ្ទេស, ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ. យម្បិ ចញ្ញេ សមណុទ្ទេសា លភន្តិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ សាបិ តេ នត្ថិ. ចរ បិរេ វិនស្សា’តិ. យោ បន ភិក្ខុ ជានំ តថានាសិតំ សមណុទ្ទេសំ ឧបលាបេយ្យ វា ឧបដ្ឋាបេយ្យ វា សម្ភុញ្ជេយ្យ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤៣០. សមណុទ្ទេសោ នាម សាមណេរោ វុច្ចតិ.

ឯវំ វទេយ្យាតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថាយេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ.

សោ សមណុទ្ទេសោតិ យោ សោ ឯវំវាទី សមណុទ្ទេសោ.

ភិក្ខូហីតិ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ, យេ បស្សន្តិ យេ សុណន្តិ តេហិ វត្តព្ពោ – ‘‘មា, អាវុសោ សមណុទ្ទេស, ឯវំ អវច. មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ. ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ. ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេនាវុសោ សមណុទ្ទេស, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា. អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’’តិ. ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ… តតិយម្បិ វត្តព្ពោ…បេ… សចេ បដិនិស្សជ្ជតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជតិ សោ សមណុទ្ទេសោ ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘អជ្ជតគ្គេ តេ, អាវុសោ សមណុទ្ទេស, ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ. យម្បិ ចញ្ញេ សមណុទ្ទេសា លភន្តិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ សាបិ តេ នត្ថិ. ចរ បិរេ វិនស្សា’’តិ.

យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ជានាតិ នាម សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតិ.

តថានាសិតន្តិ ឯវំ នាសិតំ.

សមណុទ្ទេសោ នាម សាមណេរោ វុច្ចតិ.

ឧបលាបេយ្យ វាតិ តស្ស បត្តំ វា ចីវរំ វា ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា ទស្សាមីតិ ឧបលាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ឧបដ្ឋាបេយ្យ វាតិ តស្ស ចុណ្ណំ វា មត្តិកំ វា ទន្តកដ្ឋំ វា មុខោទកំ វា សាទិយតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ឯកច្ឆន្នេ នាសិតកេ សមណុទ្ទេសេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ភិក្ខុ និបន្នេ នាសិតកោ សមណុទ្ទេសោ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧភោ វា និបជ្ជន្តិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧដ្ឋហិត្វា បុនប្បុនំ និបជ្ជន្តិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៤៣១. នាសិតកេ នាសិតកសញ្ញី ឧបលាបេតិ វា ឧបដ្ឋាបេតិ វា សម្ភុញ្ជតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. នាសិតកេ វេមតិកោ ឧបលាបេតិ វា ឧបដ្ឋាបេតិ វា សម្ភុញ្ជតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. នាសិតកេ អនាសិតកសញ្ញី ឧបលាបេតិ វា ឧបដ្ឋាបេតិ វា សម្ភុញ្ជតិ វា សហ វា សេយ្យំ កប្បេតិ, អនាបត្តិ. អនាសិតកេ នាសិតកសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនាសិតកេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនាសិតកេ អនាសិតកសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៤៣២. អនាបត្តិ អនាសិតកោតិ ជានាតិ, តំ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សដ្ឋោតិ ជានាតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

កណ្ដកសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ទសមំ.

សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

សញ្ចិច្ចវធសប្បាណំ, ឧក្កោដំ ទុដ្ឋុល្លឆាទនំ;

ឩនវីសតិ សត្ថញ្ច, សំវិធានំ អរិដ្ឋកំ;

ឧក្ខិត្តំ កណ្ដកញ្ចេវ, ទស សិក្ខាបទា ឥមេតិ.