៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទំ

២៦៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ខាទនីយំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ‘‘តេនហានន្ទ, វិឃាសាទានំ បូវំ ទេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា វិឃាសាទេ បដិបាដិយា និសីទាបេត្វា ឯកេកំ បូវំ ទេន្តោ អញ្ញតរិស្សា បរិព្ពាជិកាយ ឯកំ មញ្ញមានោ ទ្វេ បូវេ អទាសិ. សាមន្តា បរិព្ពាជិកាយោ តំ បរិព្ពាជិកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ជារោ តេ ឯសោ សមណោ’’តិ. ‘‘ន មេ សោ សមណោ ជារោ, ឯកំ មញ្ញមានោ ទ្វេ បូវេ អទាសី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឯកេកំ បូវំ ទេន្តោ តស្សាយេវ បរិព្ពាជិកាយ ឯកំ មញ្ញមានោ ទ្វេ បូវេ អទាសិ. សាមន្តា បរិព្ពាជិកាយោ តំ បរិព្ពាជិកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ជារោ តេ ឯសោ សមណោ’’តិ. ‘‘ន មេ សោ សមណោ ជារោ, ឯកំ មញ្ញមានោ ទ្វេ បូវេ អទាសី’’តិ. ‘‘ជារោ ន ជារោ’’តិ ភណ្ឌិំសុ. អញ្ញតរោបិ អាជីវកោ បរិវេសនំ អគមាសិ. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ បហូតេន សប្បិនា ឱទនំ មទ្ទិត្វា តស្ស អាជីវកស្ស មហន្តំ បិណ្ឌំ អទាសិ. អថ ខោ សោ អាជីវកោ តំ បិណ្ឌំ អាទាយ អគមាសិ. អញ្ញតរោ អាជីវកោ តំ អាជីវកំ ឯតទវោច – ‘‘កុតោ តយា, អាវុសោ, បិណ្ឌោ លទ្ធោ’’តិ? ‘‘តស្សាវុសោ, សមណស្ស គោតមស្ស មុណ្ឌគហបតិកស្ស បរិវេសនាយ លទ្ធោ’’តិ.

អស្សោសុំ ខោ ឧបាសកា តេសំ អាជីវកានំ ឥមំ កថាសល្លាបំ. អថ ខោ តេ ឧបាសកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ឧបាសកា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥមេ, ភន្តេ, តិត្ថិយា អវណ្ណកាមា ពុទ្ធស្ស អវណ្ណកាមា ធម្មស្ស អវណ្ណកាមា សង្ឃស្ស. សាធុ, ភន្តេ, អយ្យា តិត្ថិយានំ សហត្ថា ន ទទេយ្យុ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តេ ឧបាសកេ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ តេ ឧបាសកា ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមិ ទស អត្ថវសេ បដិច្ច – សង្ឃសុដ្ឋុតាយ, សង្ឃផាសុតាយ …បេ… សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, វិនយានុគ្គហាយ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៧០. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អចេលកស្ស វា បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

២៧១. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

អចេលកោ នាម យោ កោចិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ នគ្គោ.

បរិព្ពាជកោ នាម ភិក្ខុញ្ច សាមណេរញ្ច ឋបេត្វា យោ កោចិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ.

បរិព្ពាជិកា នាម ភិក្ខុនិញ្ច សិក្ខមានញ្ច សាមណេរិញ្ច ឋបេត្វា យា កាចិ បរិព្ពាជិកសមាបន្នា.

ខាទនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានិ – ឧទកទន្តបោនំ ឋបេត្វា អវសេសំ ខាទនីយំ នាម.

ភោជនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានិ – ឱទនោ, កុម្មាសោ, សត្តុ, មច្ឆោ, មំសំ.

ទទេយ្យាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា ទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

២៧២. តិត្ថិយេ តិត្ថិយសញ្ញី សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. តិត្ថិយេ វេមតិកោ សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. តិត្ថិយេ អតិត្ថិយសញ្ញី សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ឧទកទន្តបោនំ ទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អតិត្ថិយេ តិត្ថិយសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អតិត្ថិយេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អតិត្ថិយេ អតិត្ថិយសញ្ញី, អនាបត្តិ.

២៧៣. អនាបត្តិ ទាបេតិ ន ទេតិ, ឧបនិក្ខិបិត្វា ទេតិ, ពាហិរាលេបំ ទេតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

អចេលកសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. ឧយ្យោជនសិក្ខាបទំ

២៧៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ ភាតុនោ សទ្ធិវិហារិកំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’’តិ. តស្ស អទាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ – ‘‘គច្ឆាវុសោ, ន មេ តយា សទ្ធិំ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតិ, ឯកកស្ស មេ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតី’’តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ឧបកដ្ឋេ កាលេ នាសក្ខិ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ, បដិក្កមនេបិ ភត្តវិស្សគ្គំ ន សម្ភាវេសិ, ឆិន្នភត្តោ អហោសិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ ភិក្ខុំ – ‘ឯហាវុសោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’តិ តស្ស អទាបេត្វា ឧយ្យោជេស្សតី’’តិ …បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, ភិក្ខុំ – ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’’តិ តស្ស អទាបេត្វា ឧយ្យោជេសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, ភិក្ខុំ – ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’’តិ តស្ស អទាបេត្វា ឧយ្យោជេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៧៥. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុំ – ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’តិ តស្ស ទាបេត្វា វា អទាបេត្វា វា ឧយ្យោជេយ្យ – ‘គច្ឆាវុសោ, ន មេ តយា សទ្ធិំ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតិ, ឯកកស្ស មេ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតី’តិ, ឯតទេវ បច្ចយំ ករិត្វា អនញ្ញំ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

២៧៦. យោ បនាតិ យោ, យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ភិក្ខុន្តិ អញ្ញំ ភិក្ខុំ.

ឯហាវុសោ, គាមំ វា និគមំ វាតិ គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ, គាមោ ចេវ និគមោ ច.

តស្ស ទាបេត្វាតិ យាគុំ វា ភត្តំ វា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទាបេត្វា.

អទាបេត្វាតិ ន កិញ្ចិ ទាបេត្វា.

ឧយ្យោជេយ្យាតិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតុកាមោ កីឡិតុកាមោ រហោ និសីទិតុកាមោ អនាចារំ អាចរិតុកាមោ ឯវំ វទេតិ – ‘‘គច្ឆាវុសោ, ន មេ តយា សទ្ធិំ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតិ, ឯកកស្ស មេ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតី’’តិ ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា វិជហន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. វិជហិតេ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ឯតទេវ បច្ចយំ ករិត្វា អនញ្ញន្តិ ន អញ្ញោ កោចិ បច្ចយោ ហោតិ ឧយ្យោជេតុំ.

២៧៧. ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧបសម្បន្នេ វេមតិកោ ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញី ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

កលិសាសនំ អារោបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុបសម្បន្នំ ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. កលិសាសនំ អារោបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុបសម្បន្នេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

២៧៨. អនាបត្តិ ‘‘ឧភោ ឯកតោ ន យាបេស្សាមា’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘មហគ្ឃំ ភណ្ឌំ បស្សិត្វា លោភធម្មំ ឧប្បាទេស្សតី’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘មាតុគាមំ បស្សិត្វា អនភិរតិំ ឧប្បាទេស្សតី’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘គិលានស្ស វា ឱហិយ្យកស្ស វា វិហារបាលស្ស វា យាគុំ វា ភត្តំ វា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា នីហរា’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ន អនាចារំ អាចរិតុកាមោ, សតិ ករណីយេ ឧយ្យោជេតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ឧយ្យោជនសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.

៣. សភោជនសិក្ខាបទំ

២៧៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សហាយកស្ស ឃរំ គន្ត្វា តស្ស បជាបតិយា សទ្ធិំ សយនិឃរេ [សយនីឃរេ (ស្យា.)] និសជ្ជំ កប្បេសិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ យេនាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ បុរិសោ បជាបតិំ ឯតទវោច – ‘‘ទទេហាយ្យស្ស ភិក្ខ’’ន្តិ. អថ ខោ សា ឥត្ថី អាយស្មតោ ឧបនន្ទស្ស សក្យបុត្តស្ស ភិក្ខំ អទាសិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆថ, ភន្តេ, យតោ អយ្យស្ស ភិក្ខា ទិន្នា’’តិ. អថ ខោ សា ឥត្ថី សល្លក្ខេត្វា – ‘‘បរិយុដ្ឋិតោ អយំ បុរិសោ’’តិ, អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘និសីទថ, ភន្តេ, មា អគមិត្ថា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សោ បុរិសោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ សោ បុរិសោ អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆថ, ភន្តេ, យតោ អយ្យស្ស ភិក្ខា ទិន្នា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ សា ឥត្ថី អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘និសីទថ, ភន្តេ, មា អគមិត្ថា’’តិ.

អថ ខោ សោ បុរិសោ និក្ខមិត្វា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេសិ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, អយ្យោ ឧបនន្ទោ មយ្ហំ បជាបតិយា សទ្ធិំ សយនិឃរេ និសិន្នោ. សោ មយា ឧយ្យោជីយមានោ ន ឥច្ឆតិ គន្តុំ. ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៨០. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

២៨១. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

សភោជនំ នាម កុលំ ឥត្ថី ចេវ ហោតិ បុរិសោ ច, ឥត្ថី ច បុរិសោ ច ឧភោ អនិក្ខន្តា ហោន្តិ, ឧភោ អវីតរាគា.

អនុបខជ្ជាតិ អនុបវិសិត្វា.

និសជ្ជំ កប្បេយ្យាតិ មហល្លកេ ឃរេ បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស [បិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស (ស្យា.)] ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា និសីទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ខុទ្ទកេ ឃរេ បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា និសីទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

២៨២. សយនិឃរេ សយនិឃរសញ្ញី សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. សយនិឃរេ វេមតិកោ សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. សយនិឃរេ នសយនិឃរសញ្ញី សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

នសយនិឃរេ សយនិឃរសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. នសយនិឃរេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. នសយនិឃរេ នសយនិឃរសញ្ញី, អនាបត្តិ.

២៨៣. អនាបត្តិ មហល្លកេ ឃរេ បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា និសីទតិ, ខុទ្ទកេ ឃរេ បិដ្ឋិវំសំ អនតិក្កមិត្វា និសីទតិ, ភិក្ខុ ទុតិយោ ហោតិ, ឧភោ និក្ខន្តា ហោន្តិ, ឧភោ វីតរាគា, នសយនិឃរេ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

សភោជនសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.

៤. រហោបដិច្ឆន្នសិក្ខាបទំ

២៨៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សហាយកស្ស ឃរំ គន្ត្វា តស្ស បជាបតិយា សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេសិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អយ្យោ ឧបនន្ទោ មយ្ហំ បជាបតិយា សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេស្សតី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តស្ស បុរិសស្ស ឧជ្ឈាយន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស វិបាចេន្តស្ស. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេស្សតីតិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៨៥. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

២៨៦. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា, អន្តមសោ តទហុជាតាបិ ទារិកា, បគេវ មហត្តរី.

សទ្ធិន្តិ ឯកតោ.

[បាចិ. ២០០,២៩១; បារា. ៤៤៥,៤៥៤] រហោ នាម ចក្ខុស្ស រហោ សោតស្ស រហោ. ចក្ខុស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ អក្ខិំ វា និខណីយមានេ ភមុកំ វា ឧក្ខិបីយមានេ សីសំ វា ឧក្ខិបីយមានេ បស្សិតុំ. សោតស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ បកតិកថា សោតុំ.

[បារា. ៤៤៥] បដិច្ឆន្នំ នាម អាសនំ កុដ្ដេន [កុឌ្ឌេន (សី. ស្យា.)] វា កវាដេន វា កិលញ្ជេន វា សាណិបាការេន វា រុក្ខេន វា ថម្ភេន វា កោត្ថឡិយា [កោដ្ឋឡិយា (សី. ស្យា.) កោត្ថឡិកាយ (ក.)] វា, យេន កេនចិ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ.

និសជ្ជំ កប្បេយ្យាតិ មាតុគាមេ និសិន្នេ ភិក្ខុ ឧបនិសិន្នោ វា ហោតិ ឧបនិបន្នោ វា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ភិក្ខុ និសិន្នេ មាតុគាមោ ឧបនិសិន្នោ វា ហោតិ ឧបនិបន្នោ វា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧភោ វា និសិន្នា ហោន្តិ ឧភោ វា និបន្នា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

២៨៧. មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ វេមតិកោ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

យក្ខិយា វា បេតិយា វា បណ្ឌកេន វា តិរច្ឆានគតាយ វា មនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា វា សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី, អនាបត្តិ.

២៨៨. អនាបត្តិ យោ កោចិ វិញ្ញូ បុរិសោ ទុតិយោ ហោតិ, តិដ្ឋតិ ន និសីទតិ, អរហោបេក្ខោ, អញ្ញវិហិតោ និសីទតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

រហោបដិច្ឆន្នសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ.

៥. រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ

២៨៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ សហាយកស្ស ឃរំ គន្ត្វា តស្ស បជាបតិយា សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេសិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អយ្យោ ឧបនន្ទោ មយ្ហំ បជាបតិយា សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេស្សតី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តស្ស បុរិសស្ស ឧជ្ឈាយន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស វិបាចេន្តស្ស. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បាសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៩០. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

២៩១. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា, វិញ្ញូ បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុំ.

សទ្ធិន្តិ ឯកតោ.

ឯកោ ឯកាយាតិ ភិក្ខុ ចេវ ហោតិ មាតុគាមោ ច.

[បាចិ. ២០០,២៨៦; បារា. ៤៤៥,៤៥៤] រហោ នាម ចក្ខុស្ស រហោ, សោតស្ស រហោ. ចក្ខុស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ អក្ខិំ វា និខណីយមានេ ភមុកំ វា ឧក្ខិបីយមានេ សីសំ វា ឧក្ខិបីយមានេ បស្សិតុំ. សោតស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ បកតិកថា សោតុំ.

២៩២. មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ វេមតិកោ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

យក្ខិយា វា បេតិយា វា បណ្ឌកេន វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា វា [តិរច្ឆានគតាយ វា មនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា វា (ក.)] សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី, អនាបត្តិ.

២៩៣. អនាបត្តិ យោ កោចិ វិញ្ញូ បុរិសោ ទុតិយោ ហោតិ, តិដ្ឋតិ ន និសីទតិ, អរហោបេក្ខោ អញ្ញវិហិតោ និសីទតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទំ

២៩៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ ឧបនន្ទស្ស សក្យបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកកុលំ អាយស្មន្តំ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ ភត្តេន និមន្តេសិ. អញ្ញេបិ ភិក្ខូ ភត្តេន និមន្តេសិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ បុរេភត្តំ, កុលានិ បយិរុបាសតិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ តេ មនុស្សេ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេថាវុសោ ភត្ត’’ន្តិ. ‘‘អាគមេថ, ភន្តេ, យាវាយ្យោ ឧបនន្ទោ អាគច្ឆតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ…បេ… តតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ តេ មនុស្សេ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេថាវុសោ, ភត្តំ; បុរេ កាលោ អតិក្កមតី’’តិ. ‘‘យម្បិ មយំ, ភន្តេ, ភត្តំ ករិម្ហា អយ្យស្ស ឧបនន្ទស្ស ការណា. អាគមេថ, ភន្តេ, យាវាយ្យោ ឧបនន្ទោ អាគច្ឆតី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ បុរេភត្តំ កុលានិ បយិរុបាសិត្វា ទិវា អាគច្ឆតិ. ភិក្ខូ ន ចិត្តរូបំ ភុញ្ជិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

២៩៥. [មហាវ. ២៧៧] តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ ឧបនន្ទស្ស សក្យបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកកុលំ សង្ឃស្សត្ថាយ ខាទនីយំ បាហេសិ – ‘‘អយ្យស្ស ឧបនន្ទស្ស ទស្សេត្វា សង្ឃស្ស ទាតព្ព’’ន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. អថ ខោ តេ មនុស្សា អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កហំ, ភន្តេ, អយ្យោ ឧបនន្ទោ’’តិ? ‘‘ឯសាវុសោ, អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ. ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ខាទនីយំ អយ្យស្ស ឧបនន្ទស្ស ទស្សេត្វា សង្ឃស្ស ទាតព្ព’’ន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបថ យាវ ឧបនន្ទោ អាគច្ឆតី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ – ‘‘ភគវតា បដិក្ខិត្តំ បុរេភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតុ’’ន្តិ បច្ឆាភត្តំ កុលានិ បយិរុបាសិត្វា ទិវា បដិក្កមិ, ខាទនីយំ ឧស្សារិយិត្ថ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិស្សសិ! នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

២៩៦. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ចីវរទានសមយេ កុក្កុច្ចាយន្តា កុលានិ ន បយិរុបាសន្តិ. ចីវរំ បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចីវរទានសមយេ កុលានិ បយិរុបាសិតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, អញ្ញត្រ សមយា, បាចិត្តិយំ. តត្ថាយំ សមយោ. ចីវរទានសមយោ – អយំ តត្ថ សមយោ’’តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

២៩៧. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ ករោន្តិ, អត្ថោ ច ហោតិ សូចិយាបិ សុត្តេនបិ សត្ថកេនបិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា កុលានិ ន បយិរុបាសន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចីវរការសមយេ កុលានិ បយិរុបាសិតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, អញ្ញត្រ សមយា, បាចិត្តិយំ. តត្ថាយំ សមយោ. ចីវរទានសមយោ, ចីវរការសមយោ – អយំ តត្ថ សមយោ’’តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

២៩៨. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ គិលានា ហោន្តិ, អត្ថោ ច ហោតិ ភេសជ្ជេហិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា កុលានិ ន បយិរុបាសន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សន្តំ ភិក្ខុំ អាបុច្ឆា កុលានិ បយិរុបាសិតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

២៩៩. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, អញ្ញត្រ សមយា, បាចិត្តិយំ. តត្ថាយំ សមយោ. ចីវរទានសមយោ, ចីវរការសមយោ – អយំ តត្ថ សមយោ’’តិ.

៣០០. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

និមន្តិតោ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ.

សភត្តោ នាម យេន និមន្តិតោ តេន សភត្តោ.

សន្តំ នាម ភិក្ខុំ សក្កា ហោតិ អាបុច្ឆា បវិសិតុំ.

អសន្តំ នាម ភិក្ខុំ ន សក្កា ហោតិ អាបុច្ឆា បវិសិតុំ.

បុរេភត្តំ នាម យេន និមន្តិតោ តំ អភុត្តាវី.

បច្ឆាភត្តំ នាម យេន និមន្តិតោ តំ អន្តមសោ កុសគ្គេនបិ [អរុណុគ្គមនេបិ (សី.)] ភុត្តំ ហោតិ.

កុលំ នាម ចត្តារិ កុលានិ – ខត្តិយកុលំ, ព្រាហ្មណកុលំ, វេស្សកុលំ, សុទ្ទកុលំ.

កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អញ្ញស្ស ឃរូបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បឋមំ បាទំ ឧម្មារំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

អញ្ញត្រ សមយាតិ ឋបេត្វា សមយំ.

ចីវរទានសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ច មាសា.

ចីវរការសមយោ នាម ចីវរេ កយិរមានេ.

៣០១. និមន្តិតេ និមន្តិតសញ្ញី សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជតិ, អញ្ញត្រ សមយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. និមន្តិតេ វេមតិកោ សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជតិ, អញ្ញត្រ សមយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. និមន្តិតេ អនិមន្តិតសញ្ញី សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជតិ, អញ្ញត្រ សមយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

អនិមន្តិតេ និមន្តិតសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនិមន្តិតេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនិមន្តិតេ អនិមន្តិតសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣០២. អនាបត្តិ សមយេ, សន្តំ ភិក្ខុំ អាបុច្ឆា បវិសតិ, អសន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បវិសតិ, អញ្ញស្ស ឃរេន មគ្គោ ហោតិ, ឃរូបចារេន មគ្គោ ហោតិ, អន្តរារាមំ គច្ឆតិ, ភិក្ខុនុបស្សយំ គច្ឆតិ, តិត្ថិយសេយ្យំ គច្ឆតិ, បដិក្កមនំ គច្ឆតិ, ភត្តិយឃរំ គច្ឆតិ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ចារិត្តសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ.

៧. មហានាមសិក្ខាបទំ

៣០៣. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន មហានាមស្ស សក្កស្ស ភេសជ្ជំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចតុមាសំ [ចតុម្មាសំ (សី.) ចាតុមាសំ (ស្យា.)] ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, មហានាម! តេន ហិ ត្វំ, មហានាម, សង្ឃំ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេហី’’តិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាធិវាសេន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតុមាសំ ភេសជ្ជប្បច្ចយបវារណំ សាទិតុន្តិ.

៣០៤. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ មហានាមំ សក្កំ បរិត្តំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តិ. តថេវ មហានាមស្ស សក្កស្ស ភេសជ្ជំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. ទុតិយម្បិ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ អបរម្បិ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, មហានាម! តេន ហិ ត្វំ, មហានាម, សង្ឃំ អបរម្បិ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេហី’’តិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាធិវាសេន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បុន បវារណម្បិ សាទិតុន្តិ.

៣០៥. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ មហានាមំ សក្កំ បរិត្តំយេវ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តិ. តថេវ មហានាមស្ស សក្កស្ស ភេសជ្ជំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. តតិយម្បិ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ យាវជីវំ ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, មហានាម! តេន ហិ ត្វំ, មហានាម, សង្ឃំ យាវជីវំ ភេសជ្ជេន បវារេហី’’តិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាធិវាសេន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, និច្ចបវារណម្បិ សាទិតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ទុន្និវត្ថា ហោន្តិ ទុប្បារុតា អនាកប្បសម្បន្នា. មហានាមោ សក្កោ វត្តា ហោតិ – ‘‘កិស្ស តុម្ហេ, ភន្តេ, ទុន្និវត្ថា ទុប្បារុតា អនាកប្បសម្បន្នា? ននុ នាម បព្ពជិតេន សុនិវត្ថេន ភវិតព្ពំ សុបារុតេន អាកប្បសម្បន្នេនា’’តិ? ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មហានាមេ សក្កេ ឧបនន្ធិំសុ. អថ ខោ ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កេន នុ ខោ មយំ ឧបាយេន មហានាមំ សក្កំ មង្កុ ករេយ្យាមា’’តិ? អថ ខោ ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘មហានាមេន ខោ, អាវុសោ, សក្កេន សង្ឃោ ភេសជ្ជេន បវារិតោ. ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, មហានាមំ សក្កំ សប្បិំ វិញ្ញាបេមា’’តិ. អថ ខោ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ យេន មហានាមោ សក្កោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទោណេន, អាវុសោ, សប្បិនា អត្ថោ’’តិ. ‘‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេថ. មនុស្សា វជំ គតា សប្បិំ អាហរិតុំ. កាលំ អាហរិស្សថា’’តិ [កាលេ ហរិស្សថាតិ (ស្យា.)].

ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទោណេន, អាវុសោ, សប្បិនា អត្ថោ’’តិ. ‘‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេថ. មនុស្សា វជំ គតា សប្បិំ អាហរិតុំ. កាលំ អាហរិស្សថា’’តិ. ‘‘កិំ បន តយា, អាវុសោ, អទាតុកាមេន បវារិតេន, យំ ត្វំ បវារេត្វា ន ទេសី’’តិ! អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ភទន្តា – ‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេថា’តិ វុច្ចមានា នាគមេស្សន្តី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ មហានាមស្ស សក្កស្ស ឧជ្ឈាយន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស វិបាចេន្តស្ស. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មហានាមេន សក្កេន – ‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេថា’តិ វុច្ចមានា នាគមេស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, មហានាមេន សក្កេន – ‘‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេថា’’តិ វុច្ចមានា នាគមេថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, មហានាមេន សក្កេន – ‘‘អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ អាគមេថា’’តិ វុច្ចមានា នាគមេស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣០៦. ‘‘អគិលានេន ភិក្ខុនា ចតុមាសប្បច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា, អញ្ញត្រ បុនបវារណាយ, អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយ; តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣០៧. អគិលានេន ភិក្ខុនា ចតុមាសប្បច្ចយបវារណា សាទិតព្ពាតិ គិលានប្បច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា.

បុនបវារណាបិ សាទិតព្ពាតិ យទា គិលានោ ភវិស្សាមិ តទា វិញ្ញាបេស្សាមីតិ.

និច្ចបវារណាបិ សាទិតព្ពាតិ យទា គិលានោ ភវិស្សាមិ តទា វិញ្ញាបេស្សាមីតិ.

តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យាតិ អត្ថិ បវារណា ភេសជ្ជបរិយន្តា ន រត្តិបរិយន្តា, អត្ថិ បវារណា រត្តិបរិយន្តា ន ភេសជ្ជបរិយន្តា, អត្ថិ បវារណា ភេសជ្ជបរិយន្តា ច រត្តិបរិយន្តា ច, អត្ថិ បវារណា នេវ ភេសជ្ជបរិយន្តា ន រត្តិបរិយន្តា.

ភេសជ្ជបរិយន្តា នាម ភេសជ្ជានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ – ‘‘ឯត្តកេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារេមី’’តិ. រត្តិបរិយន្តា នាម រត្តិយោ បរិគ្គហិតាយោ ហោន្តិ – ‘‘ឯត្តកាសុ រត្តីសុ បវារេមី’’តិ. ភេសជ្ជបរិយន្តា ច រត្តិបរិយន្តា ច នាម ភេសជ្ជានិ ច បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ រត្តិយោ ច បរិគ្គហិតាយោ ហោន្តិ – ‘‘ឯត្តកេហិ ភេសជ្ជេហិ ឯត្តកាសុ រត្តីសុ បវារេមី’’តិ. នេវ ភេសជ្ជបរិយន្តា ន រត្តិបរិយន្តា នាម ភេសជ្ជានិ ច អបរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ រត្តិយោ ច អបរិគ្គហិតាយោ ហោន្តិ.

៣០៨. ភេសជ្ជបរិយន្តេ – យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ ហោតិ តានិ ភេសជ្ជានិ ឋបេត្វា អញ្ញានិ ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. រត្តិបរិយន្តេ – យាសុ រត្តីសុ បវារិតោ ហោតិ, តា រត្តិយោ ឋបេត្វា អញ្ញាសុ រត្តីសុ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ភេសជ្ជបរិយន្តេ ច រត្តិបរិយន្តេ ច – យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ ហោតិ, តានិ ភេសជ្ជានិ ឋបេត្វា យាសុ រត្តីសុ បវារិតោ ហោតិ, តា រត្តិយោ ឋបេត្វា អញ្ញានិ ភេសជ្ជានិ អញ្ញាសុ រត្តីសុ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. នេវ ភេសជ្ជបរិយន្តេ ន រត្តិបរិយន្តេ, អនាបត្តិ.

៣០៩. ន ភេសជ្ជេន ករណីយេន [ករណីយេ (សី. ស្យា.)] ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អញ្ញេន ភេសជ្ជេន ករណីយេន អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. តតុត្តរិ តតុត្តរិសញ្ញី ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. តតុត្តរិ វេមតិកោ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. តតុត្តរិ នតតុត្តរិសញ្ញី ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

នតតុត្តរិ តតុត្តរិសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. នតតុត្តរិ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. នតតុត្តរិ នតតុត្តរិសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣១០. អនាបត្តិ យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ ហោតិ តានិ ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតិ, យាសុ រត្តីសុ បវារិតោ ហោតិ តាសុ រត្តីសុ វិញ្ញាបេតិ, ‘‘ឥមេហិ តយា ភេសជ្ជេហិ បវារិតាម្ហ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ’’តិ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេតិ, ‘‘យាសុ តយា រត្តីសុ បវារិតាម្ហ តាយោ ច រត្តិយោ វីតិវត្តា អម្ហាកញ្ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ’’តិ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេតិ, ញាតកានំ បវារិតានំ, អញ្ញស្សត្ថាយ, អត្តនោ ធនេន, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

មហានាមសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទំ

៣១១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ សេនាយ អព្ភុយ្យាតោ ហោតិ. ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ អគមំសុ. អទ្ទសា ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ. ទិស្វាន បក្កោសាបេត្វា ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស តុម្ហេ, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ? ‘‘មហារាជានំ មយំ ទដ្ឋុកាមា’’ [មហារាជ មហារាជានំ មយំ ទដ្ឋុកាមា (ក.)] តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, មំ ទិដ្ឋេន យុទ្ធាភិនន្ទិនំ [យុទ្ធាភិនន្ទិនា (ក.)]; ននុ ភគវា បស្សិតព្ពោ’’តិ? មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ អាគច្ឆិស្សន្តិ! អម្ហាកម្បិ អលាភា, អម្ហាកម្បិ ទុល្លទ្ធំ, យេ មយំ អាជីវស្ស ហេតុ បុត្តទារស្ស ការណា សេនាយ អាគច្ឆាមា’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆិស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆិស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

៣១២. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ មាតុលោ សេនាយ គិលានោ ហោតិ. សោ តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – ‘‘អហញ្ហិ សេនាយ គិលានោ. អាគច្ឆតុ ភទន្តោ. ឥច្ឆាមិ ភទន្តស្ស អាគត’’ន្តិ. អថ ខោ តស្ស ភិក្ខុនោ ឯតទហោសិ – ‘‘ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ – ‘ន ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គន្តព្ព’ន្តិ. អយញ្ច មេ មាតុលោ សេនាយ គិលានោ. កថំ នុ ខោ មយា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តថារូបប្បច្ចយា សេនាយ គន្តុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣១៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយា, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣១៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ឧយ្យុត្តា នាម សេនា គាមតោ និក្ខមិត្វា និវិដ្ឋា វា ហោតិ បយាតា វា.

សេនា នាម ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី. ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី, តិបុរិសោ អស្សោ, ចតុបុរិសោ រថោ, ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថា បត្តិ. ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. យត្ថ ឋិតោ បស្សតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ទស្សនូបចារំ វិជហិត្វា បុនប្បុនំ បស្សតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយាតិ ឋបេត្វា តថារូបប្បច្ចយំ.

៣១៥. ឧយ្យុត្តេ ឧយ្យុត្តសញ្ញី ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧយ្យុត្តេ វេមតិកោ ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ឧយ្យុត្តេ អនុយ្យុត្តសញ្ញី ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ឯកមេកំ ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. យត្ថ ឋិតោ បស្សតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទស្សនូបចារំ វិជហិត្វា បុនប្បុនំ បស្សតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុយ្យុត្តេ ឧយ្យុត្តសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុយ្យុត្តេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុយ្យុត្តេ អនុយ្យុត្តសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣១៦. អនាបត្តិ អារាមេ ឋិតោ បស្សតិ, ភិក្ខុស្ស ឋិតោកាសំ វា និសិន្នោកាសំ វា និបន្នោកាសំ វា អាគច្ឆតិ, បដិបថំ គច្ឆន្តោ បស្សតិ, តថារូបប្បច្ចយា, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទំ

៣១៧. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ សតិ ករណីយេ សេនំ គន្ត្វា អតិរេកតិរត្តំ សេនាយ វសន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា សេនាយ វសិស្សន្តិ! អម្ហាកម្បិ អលាភា, អម្ហាកម្បិ ទុល្លទ្ធំ, យេ មយំ អាជីវស្ស ហេតុ បុត្តទារស្ស ការណា សេនាយ បដិវសាមា’’តិ. អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិរេកតិរត្តំ សេនាយ វសិស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អតិរេកតិរត្តំ សេនាយ វសថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, អតិរេកតិរត្តំ សេនាយ វសិស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣១៨. ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ កោចិទេវ បច្ចយោ សេនំ គមនាយ, ទិរត្តតិរត្តំ តេន ភិក្ខុនា សេនាយ វសិតព្ពំ. តតោ ចេ ឧត្តរិំ វសេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣១៩. សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ កោចិទេវ បច្ចយោ សេនំ គមនាយាតិ សិយា បច្ចយោ សិយា ករណីយំ.

ទិរត្តតិរត្តំ តេន ភិក្ខុនា សេនាយ វសិតព្ពន្តិ ទ្វេតិស្សោ រត្តិយោ វសិតព្ពំ.

តតោ ចេ ឧត្តរិ វសេយ្យាតិ ចតុត្ថេ ទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ សេនាយ វសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៣២០. អតិរេកតិរត្តេ អតិរេកសញ្ញី សេនាយ វសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អតិរេកតិរត្តេ វេមតិកោ សេនាយ វសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អតិរេកតិរត្តេ ឩនកសញ្ញី សេនាយ វសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

ឩនកតិរត្តេ អតិរេកសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឩនកតិរត្តេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឩនកតិរត្តេ ឩនកសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៣២១. អនាបត្តិ ទ្វេតិស្សោ រត្តិយោ វសតិ, ឩនកទ្វេតិស្សោ រត្តិយោ វសតិ, ទ្វេ រត្តិយោ វសិត្វា តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសតិ, គិលានោ វសតិ, គិលានស្ស ករណីយេន វសតិ, សេនា វា បដិសេនាយ រុទ្ធា ហោតិ, កេនចិ បលិពុទ្ធោ ហោតិ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

សេនាវាសសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ នវមំ.

១០. ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទំ

៣២២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ទិរត្តតិរត្តំ សេនាយ វសមានា ឧយ្យោធិកម្បិ ពលគ្គម្បិ សេនាព្យូហម្បិ អនីកទស្សនម្បិ គច្ឆន្តិ. អញ្ញតរោបិ ឆព្ពគ្គិយោ ភិក្ខុ ឧយ្យោធិកំ គន្ត្វា កណ្ឌេន បដិវិទ្ធោ ហោតិ. មនុស្សា តំ ភិក្ខុំ ឧប្បណ្ឌេសុំ – ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, សុយុទ្ធំ អហោសិ, កតិ តេ លក្ខានិ លទ្ធានី’’តិ? សោ ភិក្ខុ តេហិ មនុស្សេហិ ឧប្បណ្ឌីយមានោ មង្កុ អហោសិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា ឧយ្យោធិកំ ទស្សនាយ អាគច្ឆិស្សន្តិ! អម្ហាកម្បិ អលាភា, អម្ហាកម្បិ ទុល្លទ្ធំ, យេ មយំ អាជីវស្ស ហេតុ បុត្តទារស្ស ការណា ឧយ្យោធិកំ អាគច្ឆាមា’’តិ. អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ឧយ្យោធិកំ ទស្សនាយ គច្ឆិស្សន្តី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឧយ្យោធិកំ ទស្សនាយ គច្ឆថាតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, ឧយ្យោធិកំ ទស្សនាយ គច្ឆិស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៣២៣. ‘‘ទិរត្តតិរត្តំ ចេ ភិក្ខុ សេនាយ វសមានោ ឧយ្យោធិកំ វា ពលគ្គំ វា សេនាព្យូហំ វា អនីកទស្សនំ វា គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៣២៤. ទិរត្តតិរត្តំ ចេ ភិក្ខុ សេនាយ វសមានោតិ ទ្វេតិស្សោ រត្តិយោ វសមានោ.

ឧយ្យោធិកំ នាម យត្ថ សម្បហារោ ទិស្សតិ.

ពលគ្គំ នាម ឯត្តកា ហត្ថី, ឯត្តកា អស្សា, ឯត្តកា រថា, ឯត្តកា បត្តី.

សេនាព្យូហំ នាម ឥតោ ហត្ថី ហោន្តុ, ឥតោ អស្សា ហោន្តុ, ឥតោ រថា ហោន្តុ, ឥតោ បត្តិកា ហោន្តុ.

អនីកំ នាម ហត្ថានីកំ, អស្សានីកំ, រថានីកំ, បត្តានីកំ. តយោ ហត្ថី បច្ឆិមំ ហត្ថានីកំ, តយោ អស្សា បច្ឆិមំ អស្សានីកំ, តយោ រថា បច្ឆិមំ រថានីកំ, ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថា បត្តី បច្ឆិមំ បត្តានីកំ. ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. យត្ថ ឋិតោ បស្សតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. ទស្សនូបចារំ វិជហិត្វា បុនប្បុនំ បស្សតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.