៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទំ

៦០. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧទាយី សាវត្ថិយំ កុលូបកោ ហោតិ, ពហុកានិ កុលានិ ឧបសង្កមតិ. អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយី បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អញ្ញតរំ កុលំ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន ឃរណី និវេសនទ្វារេ និសិន្នា ហោតិ, ឃរសុណ្ហា អាវសថទ្វារេ និសិន្នា ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយី យេន ឃរណី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឃរណិយា ឧបកណ្ណកេ ធម្មំ ទេសេសិ. អថ ខោ ឃរសុណ្ហាយ ឯតទហោសិ – ‘‘កិ នុ ខោ សោ សមណោ សស្សុយា ជារោ ឧទាហុ ឱភាសតី’’តិ?

អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយី ឃរណិយា ឧបកណ្ណកេ ធម្មំ ទេសេត្វា យេន ឃរសុណ្ហា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឃរសុណ្ហាយ ឧបកណ្ណកេ ធម្មំ ទេសេសិ. អថ ខោ ឃរណិយា ឯតទហោសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ សោ សមណោ ឃរសុណ្ហាយ ជារោ ឧទាហុ ឱភាសតី’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយី ឃរសុណ្ហាយ ឧបកណ្ណកេ ធម្មំ ទេសេត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ឃរណី ឃរសុណ្ហំ ឯតទវោច – ‘‘ហេ ជេ, កិំ តេ ឯសោ សមណោ អវោចា’’តិ? ‘‘ធម្មំ មេ, អយ្យេ, ទេសេសិ’’. ‘‘អយ្យាយ បន កិំ អវោចា’’តិ? ‘‘មយ្ហម្បិ ធម្មំ ទេសេសី’’តិ. តា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អយ្យោ ឧទាយី មាតុគាមស្ស ឧបកណ្ណកេ ធម្មំ ទេសេស្សតិ! ននុ នាម វិស្សដ្ឋេន វិវដេន ធម្មោ ទេសេតព្ពោ’’តិ?

អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តាសំ ឥត្ថីនំ ឧជ្ឈាយន្តីនំ ខិយ្យន្តីនំ វិបាចេន្តីនំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧទាយី មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ! អថ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧទាយិ, មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេស្សសិ. នេតំ មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

៦១. តេន ខោ បន សមយេន ឧបាសិកា ភិក្ខូ បស្សិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥង្ឃាយ្យា ធម្មំ ទេសេថា’’តិ. ‘‘ន, ភគិនី, កប្បតិ មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. ‘‘ឥង្ឃាយ្យា ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេថ, សក្កា ឯត្តកេនបិ ធម្មោ អញ្ញាតុ’’ន្តិ. ‘‘ន, ភគិនី, កប្បតិ មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. កុក្កុច្ចាយន្តា ន ទេសេសុំ. ឧបាសិកា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អយ្យា អម្ហេហិ យាចិយមានា ធម្មំ ន ទេសេស្សន្តី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តាសំ ឧបាសិកានំ ឧជ្ឈាយន្តីនំ ខិយ្យន្តីនំ វិបាចេន្តីនំ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មាតុគាមស្ស ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

‘‘យោ បន ភិក្ខូ មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ.

៦២. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ – ‘‘ភគវតា អនុញ្ញាតំ មាតុគាមស្ស ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ តេ អវិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ ឧបនិសីទាបេត្វា មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អវិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ ឧបនិសីទាបេត្វា មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’’តិ!

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អវិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ ឧបនិសីទាបេត្វា មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេថា’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, មោឃបុរិសា, អវិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ ឧបនិសីទាបេត្វា មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេស្សថ! នេតំ, មោឃបុរិសា, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៦៣. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៦៤. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី; ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា; វិញ្ញូ, បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុំ.

ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហីតិ អតិរេកឆប្បញ្ចវាចាហិ.

ធម្មោ នាម ពុទ្ធភាសិតោ, សាវកភាសិតោ, ឥសិភាសិតោ, ទេវតាភាសិតោ, អត្ថូបសញ្ហិតោ, ធម្មូបសញ្ហិតោ.

ទេសេយ្យាតិ បទេន ទេសេតិ, បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អក្ខរាយ ទេសេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេនាតិ ឋបេត្វា វិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ. វិញ្ញូ នាម បុរិសវិគ្គហោ, បដិពលោ ហោតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុំ.

៦៥. មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ វេមតិកោ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. មាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

យក្ខិយា វា បេតិយា វា បណ្ឌកស្ស វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា វា ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អមាតុគាមេ អមាតុគាមសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៦៦. អនាបត្តិ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, ឩនកឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតិ, ឧដ្ឋហិត្វា បុន និសីទិត្វា ទេសេតិ, មាតុគាមោ ឧដ្ឋហិត្វា បុន និសីទតិ តស្មិំ ទេសេតិ, អញ្ញស្ស មាតុគាមស្ស ទេសេតិ, បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតិ, អញ្ញស្សត្ថាយ ភណន្តំ មាតុគាមោ សុណាតិ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.