១. អាគន្តុកវត្តកថា

៣៥៦. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាគន្តុកា ភិក្ខូ សឧបាហនាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, ឆត្តបគ្គហិតាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, ឱគុណ្ឋិតាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, សីសេបិ ចីវរំ ករិត្វា អារាមំ បវិសន្តិ, បានីយេនបិ បាទេ ធោវន្តិ, វុឌ្ឍតរេបិ អាវាសិកេ ភិក្ខូ ន អភិវាទេន្តិ, នបិ សេនាសនំ បុច្ឆន្តិ. អញ្ញតរោបិ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ អនជ្ឈាវុដ្ឋំ វិហារំ ឃដិកំ ឧគ្ឃាដេត្វា កវាដំ បណាមេត្វា សហសា បាវិសិ. តស្ស ឧបរិបិដ្ឋិតោ [ឧបរិបិដ្ឋតោ (?)] អហិ ខន្ធេ បបតិ. សោ ភីតោ វិស្សរមកាសិ. ភិក្ខូ ឧបធាវិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិស្ស ត្វំ, អាវុសោ, វិស្សរមកាសី’’តិ? អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាគន្តុកា ភិក្ខូ សឧបាហនាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, ឆត្តបគ្គហិតាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, ឱគុណ្ឋិតាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, សីសេបិ ចីវរំ ករិត្វា អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, បានីយេនបិ បាទេ ធោវិស្សន្តិ, វុឌ្ឍតរេបិ អាវាសិកេ ភិក្ខូ ន អភិវាទេស្សន្តិ, នបិ សេនាសនំ បុច្ឆិស្សន្តី’’តិ! អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ‘‘អាគន្តុកា ភិក្ខូ សឧបាហនាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, ឆត្តបគ្គហិតាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, ឱគុណ្ឋិតាបិ អារាមំ បវិសន្តិ, សីសេបិ ចីវរំ ករិត្វា អារាមំ បវិសន្តិ, បានីយេនិបិ បាទេ ធោវន្តិ, វុឌ្ឍតរេបិ អាវាសិកេ ភិក្ខូ ន អភិវាទេន្តិ, នបិ សេនាសនំ បុច្ឆន្តីតិ. សច្ចំ ភគវាតិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ភិក្ខវេ អាគន្តុកា ភិក្ខូ សឧបាហនាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, ឆត្តបគ្គហិតាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, ឱគុណ្ឋិតាបិ អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, សីសេបិ ចីវរំ ករិត្វា អារាមំ បវិសិស្សន្តិ, បានីយេនបិ បាទេ ធោវិស្សន្តិ, វុឌ្ឍតរេបិ អាវាសិកេ ភិក្ខូ ន អភិវាទេស្សន្តិ, នបិ សេនាសនំ បុច្ឆិស្សន្តិ, នេតំ ភិក្ខវេ អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

៣៥៧. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, អាគន្តុកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមិ យថា អាគន្តុកេហិ ភិក្ខូហិ សម្មា វត្តិតព្ពំ. អាគន្តុកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘ឥទានិ អារាមំ បវិសិស្សាមី’តិ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា នីចំ កត្វា បប្ផោដេត្វា គហេត្វា ឆត្តំ អបនាមេត្វា សីសំ វិវរិត្វា សីសេ ចីវរំ [វិវរិត្វា ចីវរំ (ក.)] ខន្ធេ កត្វា សាធុកំ អតរមានេន អារាមោ បវិសិតព្ពោ. អារាមំ បវិសន្តេន សល្លក្ខេតព្ពំ – ‘កត្ថ អាវាសិកា ភិក្ខូ បដិក្កមន្តី’តិ? យត្ថ អាវាសិកា ភិក្ខូ បដិក្កមន្តិ – ឧបដ្ឋានសាលាយ វា មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វា – តត្ថ គន្ត្វា ឯកមន្តំ បត្តោ និក្ខិបិតព្ពោ; ឯកមន្តំ ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ; បតិរូបំ អាសនំ គហេត្វា និសីទិតព្ពំ; បានីយំ បុច្ឆិតព្ពំ, បរិភោជនីយំ បុច្ឆិតព្ពំ – ‘កតមំ បានីយំ, កតមំ បរិភោជនីយ’ន្តិ? សចេ បានីយេន អត្ថោ ហោតិ, បានីយំ គហេត្វា បាតព្ពំ. សចេ បរិភោជនីយេន អត្ថោ ហោតិ, បរិភោជនីយំ គហេត្វា បាទា ធោវិតព្ពា. បាទេ ធោវន្តេន ឯកេន ហត្ថេន ឧទកំ អាសិញ្ចិតព្ពំ, ឯកេន ហត្ថេន បាទា ធោវិតព្ពា. តេនេវ ឧទកំ អាសិញ្ចិតព្ពំ [យេន ហត្ថេន ឧទកំ អាសិញ្ចិតព្ពំ (ស្យា.)] ន តេនេវ ហត្ថេន បាទា ធោវិតព្ពា. ឧបាហនបុញ្ឆនចោឡកំ បុច្ឆិត្វា ឧបាហនា បុញ្ឆិតព្ពា. ឧបាហនា បុញ្ឆន្តេន បឋមំ សុក្ខេន ចោឡកេន បុញ្ឆិតព្ពា, បច្ឆា អល្លេន. ឧបាហនាបុញ្ឆនចោឡកំ ធោវិត្វា [បីឡេត្វា (ស្យា.)] ឯកមន្តំ វិស្សជ្ជេតព្ពំ.

‘‘សចេ អាវាសិកោ ភិក្ខុ វុឌ្ឍោ ហោតិ, អភិវាទេតព្ពោ. សចេ នវកោ ហោតិ, អភិវាទាបេតព្ពោ. សេនាសនំ បុច្ឆិតព្ពំ – ‘កតមំ មេ សេនាសនំ បាបុណាតី’តិ? អជ្ឈាវុដ្ឋំ វា អនជ្ឈាវុដ្ឋំ វា បុច្ឆិតព្ពំ, គោចរោ បុច្ឆិតព្ពោ, អគោចរោ បុច្ឆិតព្ពោ, សេក្ខសម្មតានិ [សេខសម្មតានិ (ក.)] កុលានិ បុច្ឆិតព្ពានិ, វច្ចដ្ឋានំ បុច្ឆិតព្ពំ, បស្សាវដ្ឋានំ បុច្ឆិតព្ពំ, បានីយំ បុច្ឆិតព្ពំ, បរិភោជនីយំ បុច្ឆិតព្ពំ, កត្តរទណ្ឌោ បុច្ឆិតព្ពោ, សង្ឃស្ស កតិកសណ្ឋានំ បុច្ឆិតព្ពំ – ‘កំ កាលំ បវិសិតព្ពំ, កំ កាលំ និក្ខមិតព្ព’ន្តិ? សចេ វិហារោ អនជ្ឈាវុដ្ឋោ ហោតិ, កវាដំ អាកោដេត្វា មុហុត្តំ អាគមេត្វា ឃដិកំ ឧគ្ឃាដេត្វា កវាដំ បណាមេត្វា ពហិ ឋិតេន និល្លោកេតព្ពោ.

‘‘សចេ វិហារោ ឧក្លាបោ ហោតិ, មញ្ចេ វា មញ្ចោ អារោបិតោ ហោតិ, បីឋេ វា បីឋំ អារោបិតំ ហោតិ, សេនាសនំ ឧបរិ បុញ្ជីកតំ [បុញ្ជកិតំ (ក.)] ហោតិ, សចេ ឧស្សហតិ, សោធេតព្ពោ. [មហាវ. ៦៦-៦៧ (ថោកំ វិសទិសំ)] វិហារំ សោធេន្តេន បឋមំ ភូមត្ថរណំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពំ; មញ្ចបដិបាទកា នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពា; ភិសិពិព្ពោហនំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពំ; និសីទនបច្ចត្ថរណំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពំ; មញ្ចោ នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន, អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបិដ្ឋំ, នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពោ; បីឋំ នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន, អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបិដ្ឋំ, នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពំ; ខេឡមល្លកោ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពោ; អបស្សេនផលកំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ វិហារេ សន្តានកំ ហោតិ, ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារេតព្ពំ, អាលោកសន្ធិកណ្ណភាគា បមជ្ជិតព្ពា. សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា. សចេ កាឡវណ្ណកតា ភូមិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា. សចេ អកតា ហោតិ ភូមិ, ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា សម្មជ្ជិតព្ពា – មា វិហារោ រជេន ឧហញ្ញីតិ [ឩហញ្ញីតិ (សី. ស្យា.)]. សង្ការំ វិចិនិត្វា ឯកមន្តំ ឆឌ្ឌេតព្ពំ.

‘‘ភូមត្ថរណំ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាឋានេ [យថាបញ្ញត្តំ (សី. ស្យា.), យថាភាគំ (ក.)] បញ្ញបេតព្ពំ. មញ្ចបដិបាទកា ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាឋានេ [យថាភាគំ (ស្យា. ក.)] ឋបេតព្ពា. មញ្ចោ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន, អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបិដ្ឋំ, អតិហរិត្វា យថាឋានេ [យថាភាគំ (ស្យា. ក.)] បញ្ញបេតព្ពោ. បីឋំ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន, អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបិដ្ឋំ, អតិហរិត្វា យថាឋានេ [យថាភាគំ (ស្យា. ក.)] បញ្ញបេតព្ពំ. ភិសិពិព្ពោហនំ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាភាគំ បញ្ញបេតព្ពំ. និសីទនបច្ចត្ថរណំ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាភាគំ បញ្ញបេតព្ពំ. ខេឡមល្លកោ ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាភាគំ ឋបេតព្ពោ. អបស្សេនផលកំ ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាភាគំ ឋបេតព្ពំ. បត្តចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ. បត្តំ និក្ខិបន្តេន ឯកេន ហត្ថេន បត្តំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន ហេដ្ឋាមញ្ចំ វា ហេដ្ឋាបីឋំ វា បរាមសិត្វា បត្តោ និក្ខិបិតព្ពោ. ន ច អនន្តរហិតាយ ភូមិយា បត្តោ និក្ខិបិតព្ពោ. ចីវរំ និក្ខិបន្តេន ឯកេន ហត្ថេន ចីវរំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន ចីវរវំសំ វា ចីវររជ្ជុំ វា បមជ្ជិត្វា បារតោ អន្តំ ឱរតោ ភោគំ កត្វា ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ.

‘‘សចេ បុរត្ថិមា សរជា វាតា វាយន្តិ, បុរត្ថិមា វាតបានា ថកេតព្ពា. សចេ បច្ឆិមា សរជា វាតា វាយន្តិ, បច្ឆិមា វាតបានា ថកេតព្ពា. សចេ ឧត្តរា សរជា វាតា វាយន្តិ, ឧត្តរា វាតបានា ថកេតព្ពា. សចេ ទក្ខិណា សរជា វាតា វាយន្តិ, ទក្ខិណា វាតបានា ថកេតព្ពា. សចេ សីតកាលោ ហោតិ, ទិវា វាតបានា វិវរិតព្ពា, រត្តិំ ថកេតព្ពា. សចេ ឧណ្ហកាលោ ហោតិ, ទិវា វាតបានា ថកេតព្ពា, រត្តិំ វិវរិតព្ពា.

‘‘សចេ បរិវេណំ ឧក្លាបំ ហោតិ, បរិវេណំ សម្មជ្ជិតព្ពំ. សចេ កោដ្ឋកោ ឧក្លាបោ ហោតិ, កោដ្ឋកោ សម្មជ្ជិតព្ពោ. សចេ ឧបដ្ឋានសាលា ឧក្លាបា ហោតិ, ឧបដ្ឋានសាលា សម្មជ្ជិតព្ពា. សចេ អគ្គិសាលា ឧក្លាបា ហោតិ, អគ្គិសាលា សម្មជ្ជិតព្ពា. សចេ វច្ចកុដិ ឧក្លាបា ហោតិ, វច្ចកុដិ សម្មជ្ជិតព្ពា. សចេ បានីយំ ន ហោតិ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ បរិភោជនីយំ ន ហោតិ, បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ អាចមនកុម្ភិយា ឧទកំ ន ហោតិ, អាចមនកុម្ភិយា ឧទកំ អាសិញ្ចិតព្ពំ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អាគន្តុកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ យថា អាគន្តុកេហិ ភិក្ខូហិ សម្មា វត្តិតព្ព’’ន្តិ.