២. ទុតិយភាណវារោ

បកាសនីយកម្មំ

៣៣៦. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ សរាជិកាយ បរិសាយ. អថ ខោ ទេវទត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ជិណ្ណោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. អប្បោស្សុក្កោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និស្សជ្ជតុ. អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ. ‘‘អលំ, ទេវទត្ត, មា តេ រុច្ចិ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិតុ’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ទេវទត្តោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ទេវទត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ជិណ្ណោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. អប្បោស្សុក្កោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និស្សជ្ជតុ. អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ. ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានានម្បិ ខោ អហំ, ទេវទត្ត, ភិក្ខុសង្ឃំ ន និស្សជ្ជេយ្យំ, កិំ បន តុយ្ហំ ឆវស្ស ខេឡាសកស្សា’’តិ! អថ ខោ ទេវទត្តោ – សរាជិកាយ មំ ភគវា បរិសាយ ខេឡាសកវាទេន អបសាទេតិ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេវ ឧក្កំសតីតិ – កុបិតោ អនត្តមនោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អយញ្ចរហិ ទេវទត្តស្ស ភគវតិ បឋមោ អាឃាតោ អហោសិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករោតុ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពំ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

៣៣៧. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករេយ្យ – ‘‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករោតិ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មស្ស ករណំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ – សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘កតំ សង្ឃេន ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

៣៣៨. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ ត្វំ, សារិបុត្ត, ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេហី’’តិ. ‘‘បុព្ពេ មយា, ភន្តេ, ទេវទត្តស្ស រាជគហេ វណ្ណោ ភាសិតោ – ‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’តិ. កថាហំ, ភន្តេ, ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេមី’’តិ? ‘‘ននុ តយា, សារិបុត្ត, ភូតោយេវ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ វណ្ណោ ភាសិតោ – ‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’’’ តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ភូតំយេវ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ សារិបុត្តំ សម្មន្នតុ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. បឋមំ សារិបុត្តោ យាចិតព្ពោ. យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ សម្មន្នេយ្យ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ សម្មន្នតិ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ, អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សម្មុតិ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ – សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

សម្មតោ ច អាយស្មា សារិបុត្តោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ បវិសិត្វា ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេសិ – ‘‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឧសូយកា ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការំ ឧសូយន្តី’’តិ. យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន ខោ ឥទំ ឱរកំ ភវិស្សតិ យថា ភគវា ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសាបេតី’’តិ.

អជាតសត្តុកុមារវត្ថុ

៣៣៩. អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន អជាតសត្តុ កុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘បុព្ពេ ខោ, កុមារ, មនុស្សា ទីឃាយុកា, ឯតរហិ អប្បាយុកា. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ ត្វំ កុមារោវ សមានោ កាលំ ករេយ្យាសិ. តេន ហិ ត្វំ, កុមារ, បិតរំ ហន្ត្វា រាជា ហោហិ. អហំ ភគវន្តំ ហន្ត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ – អយ្យោ ខោ ទេវទត្តោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, ជានេយ្យាសិ អយ្យោ ទេវទត្តោតិ – ឩរុយា បោត្ថនិកំ ពន្ធិត្វា ទិវា ទិវស្ស [ទិវា ទិវសស្ស (ក.)] ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា អន្តេបុរំ បាវិសិ. អទ្ទសាសុំ ខោ អន្តេបុរេ ឧបចារកា មហាមត្តា អជាតសត្តុំ កុមារំ ទិវា ទិវស្ស ភីតំ ឧព្ពិគ្គំ ឧស្សង្កិំ ឧត្រស្តំ សហសា អន្តេបុរំ បវិសន្តំ; ទិស្វាន អគ្គហេសុំ. តេ វិចិនន្តា ឩរុយា បោត្ថនិកំ ពទ្ធំ [ពន្ធំ (ក.)] ទិស្វាន អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិំ ត្វំ, កុមារ, កត្តុកាមោសី’’តិ? ‘‘បិតរម្ហិ ហន្តុកាមោ’’តិ. ‘‘កេនាសិ ឧស្សាហិតោ’’តិ? ‘‘អយ្យេន ទេវទត្តេនា’’តិ. ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ច, សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’’តិ. ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា. ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ. កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ចា’’តិ. ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ. ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា. រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ. យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’’តិ.

អថ ខោ តេ មហាមត្តា អជាតសត្តុំ កុមារំ អាទាយ យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘កថំ, ភណេ, មហាមត្តេហិ មតិ កតា’’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, ទេវ, មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ច, សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’តិ. ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា. ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ. កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ចា’តិ. ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ. ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា. រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ. យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’’’តិ. ‘‘កិំ, ភណេ, ករិស្សតិ ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា? ននុ ភគវតា បដិកច្ចេវ ទេវទត្តោ រាជគហេ បកាសាបិតោ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ. យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? តត្ថ យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ ទេវទត្តោ ច; សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’តិ; តេ អដ្ឋានេ អកាសិ. យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា; ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ; កុមារោ ច ហន្តព្ពោ ទេវទត្តោ ចា’តិ; តេ នីចេ ឋានេ ឋបេសិ. យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ; ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា; រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ; យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’តិ; តេ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេសិ. អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស មំ ត្វំ, កុមារ, ហន្តុកាមោសី’’តិ? ‘‘រជ្ជេនាម្ហិ, ទេវ, អត្ថិកោ’’តិ. ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, កុមារ, រជ្ជេន អត្ថិកោ, ឯតំ តេ រជ្ជ’’ន្តិ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស រជ្ជំ និយ្យាទេសិ.

អភិមារបេសនំ

៣៤០. អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន អជាតសត្តុ កុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘បុរិសេ, មហារាជ, អាណាបេហិ, យេ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘យថា, ភណេ, អយ្យោ ទេវទត្តោ អាហ តថា ករេយ្យាថា’’តិ. អថ ខោ ទេវទត្តោ ឯកំ បុរិសំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆាវុសោ, អមុកស្មិំ ឱកាសេ សមណោ គោតមោ វិហរតិ. តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆា’’តិ. តស្មិំ មគ្គេ ទ្វេ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យោ ឥមិនា មគ្គេន ឯកោ បុរិសោ អាគច្ឆតិ, តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ. តស្មិំ មគ្គេ ចត្តារោ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន ទ្វេ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ. តស្មិំ មគ្គេ អដ្ឋ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន ចត្តារោ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ. តស្មិំ មគ្គេ សោឡស បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន អដ្ឋ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ.

អថ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ អសិចម្មំ គហេត្វា ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ អវិទូរេ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ បត្ថទ្ធេន កាយេន អដ្ឋាសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា តំ បុរិសំ ភីតំ ឧព្ពិគ្គំ ឧស្សង្កិំ ឧត្រស្តំ បត្ថទ្ធេន កាយេន ឋិតំ. ទិស្វាន តំ បុរិសំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហាវុសោ, មា ភាយី’’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ អសិចម្មំ ឯកមន្តំ ករិត្វា ធនុកលាបំ និក្ខិបិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ, អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យោហំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ ឥធូបសង្កន្តោ. តស្ស មេ, ភន្តេ, ភគវា អច្ចយំ អច្ចយតោ បដិគ្គណ្ហាតុ អាយតិំ សំវរាយា’’តិ. ‘‘តគ្ឃ ត្វំ, អាវុសោ, អច្ចយោ អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យំ ត្វំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ ឥធូបសង្កន្តោ. យតោ ច ខោ ត្វំ, អាវុសោ, អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោសិ, តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាម. វុឌ្ឍិ ហេសា, អាវុសោ, អរិយស្ស វិនយេ – យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា តស្ស បុរិសស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ, កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា តំ ភគវា អញ្ញាសិ កល្លចិត្តំ, មុទុចិត្តំ, វិនីវរណចិត្តំ, ឧទគ្គចិត្តំ, បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា តំ បកាសេសិ – ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គហេយ្យ, ឯវមេវ តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ. សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ – ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មញ្ច, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តំ បុរិសំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាហី’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ.

អថ ខោ តេ ទ្វេ បុរិសា – កិំ នុ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ ចិរេន អាគច្ឆតីតិ – បដិបថំ គច្ឆន្តា អទ្ទសំសុ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ. ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តេសំ ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ…បេ… អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកេ នោ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតេ’’តិ. អថ ខោ ភគវា តេ បុរិសេ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆិត្ថ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆថា’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ.

អថ ខោ តេ ចត្តារោ បុរិសា…បេ… អថ ខោ តេ អដ្ឋ បុរិសា…បេ… អថ ខោ តេ សោឡស បុរិសា – កិំ នុ ខោ តេ អដ្ឋ បុរិសា ចិរេន អាគច្ឆន្តីតិ – បដិបថំ គច្ឆន្តា អទ្ទសាសុំ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ. ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តេសំ ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ…បេ… អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកេ នោ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតេ’’តិ. អថ ខោ ភគវា តេ បុរិសេ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆិត្ថ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆថា’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ.

អថ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ យេន ទេវទត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘នាហំ, ភន្តេ, សក្កោមិ តំ ភគវន្តំ ជីវិតា វោរោបេតុំ; មហិទ្ធិកោ សោ ភគវា, មហានុភាវោ’’តិ. ‘‘អលំ, អាវុសោ; មា ត្វំ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេសិ. អហមេវ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមី’’តិ.

លោហិតុប្បាទកកម្មំ

៣៤១. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា គិជ្ឈកូដស្ស បព្ពតស្ស ឆាយាយំ ចង្កមតិ. អថ ខោ ទេវទត្តោ គិជ្ឈកូដំ បព្ពតំ អារុហិត្វា មហតិំ សិលំ បវិជ្ឈិ – ឥមាយ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមីតិ. ទ្វេ បព្ពតកូដា សមាគន្ត្វា តំ សិលំ សម្បដិច្ឆិំសុ. តតោ បបតិកា ឧប្បតិត្វា ភគវតោ បាទេ រុហិរំ ឧប្បាទេសិ. អថ ខោ ភគវា ឧទ្ធំ ឧល្លោកេត្វា ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ពហុំ តយា, មោឃបុរិស, អបុញ្ញំ បសុតំ, យំ ត្វំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ តថាគតស្ស រុហិរំ ឧប្បាទេសី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តេន បឋមំ អានន្តរិយំ កម្មំ ឧបចិតំ, យំ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស រុហិរំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ.

អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ – ‘‘ទេវទត្តេន កិរ ភគវតោ វធោ បយុត្តោ’’តិ. តេ ច ភិក្ខូ ភគវតោ វិហារស្ស បរិតោ បរិតោ ចង្កមន្តិ ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា សជ្ឈាយំ ករោន្តា, ភគវតោ រក្ខាវរណគុត្តិយា. អស្សោសិ ខោ ភគវា ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ សជ្ឈាយសទ្ទំ. សុត្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ សោ, អានន្ទ, ឧច្ចាសទ្ទោ មហាសទ្ទោ សជ្ឈាយសទ្ទោ’’តិ? ‘‘អស្សោសុំ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខូ – ‘ទេវទត្តេន កិរ ភគវតោ វធោ បយុត្តោ’តិ. តេ ច [តេធ (សី.)], ភន្តេ, ភិក្ខូ ភគវតោ វិហារស្ស បរិតោ បរិតោ ចង្កមន្តិ ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា សជ្ឈាយំ ករោន្តា, ភគវតោ រក្ខាវរណគុត្តិយា. សោ ឯសោ, ភគវា, ឧច្ចាសទ្ទោ មហាសទ្ទោ សជ្ឈាយសទ្ទោ’’តិ. ‘‘តេន ហានន្ទ, មម វចនេន តេ ភិក្ខូ អាមន្តេហិ – សត្ថា អាយស្មន្តេ អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា អាយស្មន្តេ អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ.

[ចូឡវ. ៣៣៤; អ. និ. ៥.១០០] ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ បញ្ច? ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ថារំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធអាជីវោ សមានោ…បេ… អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ… អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ… អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ ន មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ថារំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ‘‘អហំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. ន ច មំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ. អហំ ខោ បន ភិក្ខវេ បរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’’តិ បដិជានាមិ ‘‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’’ន្តិ ច, ន ច មំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ, ន ចាហំ សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ. ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ. គច្ឆថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ. អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ, តថាគតា’’តិ.

នាឡាគិរិបេសនំ

៣៤២. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ នាឡាគិរិ នាម ហត្ថី ចណ្ឌោ ហោតិ, មនុស្សឃាតកោ. អថ ខោ ទេវទត្តោ រាជគហំ បវិសិត្វា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថិភណ្ឌេ ឯតទវោច – ‘‘មយំ ខោ, ភណេ, រាជញាតកា នាម បដិពលា នីចដ្ឋានិយំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេតុំ, ភត្តម្បិ វេតនម្បិ វឌ្ឍាបេតុំ. តេន ហិ, ភណេ, យទា សមណោ គោតមោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ ហោតិ, តទា ឥមំ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មុញ្ចេត្វា ឥមំ រច្ឆំ បដិបាទេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ហត្ថិភណ្ឌា ទេវទត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ ខោ ភគវា តំ រច្ឆំ បដិបជ្ជិ. អទ្ទសាសុំ ខោ តេ ហត្ថិភណ្ឌា ភគវន្តំ តំ រច្ឆំ បដិបន្នំ. ទិស្វាន នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មុញ្ចិត្វា តំ រច្ឆំ បដិបាទេសុំ. អទ្ទសា ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន សោណ្ឌំ ឧស្សាបេត្វា បហដ្ឋកណ្ណវាលោ យេន ភគវា តេន អភិធាវិ. អទ្ទសាសុំ ខោ តេ ភិក្ខូ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, នាឡាគិរិ ហត្ថី ចណ្ឌោ មនុស្សឃាតកោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ. បដិក្កមតុ, ភន្តេ, ភគវា; បដិក្កមតុ សុគតោ’’តិ. ‘‘អាគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, មា ភាយិត្ថ. អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ…បេ… តតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, នាឡាគិរិ ហត្ថី ចណ្ឌោ មនុស្សឃាតកោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ. បដិក្កមតុ, ភន្តេ, ភគវា; បដិក្កមតុ សុគតោ’’តិ. ‘‘អាគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, មា ភាយិត្ថ. អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា បាសាទេសុបិ ហម្មិយេសុបិ ឆទនេសុបិ អារុឡ្ហា អច្ឆន្តិ. តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អភិរូបោ វត, ភោ [អភិរូបោ វត ភោ គោតមោ (ស្យា. កំ.)], មហាសមណោ នាគេន វិហេឋីយិស្សតី’’តិ. យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘នចិរស្សំ វត, ភោ, នាគោ នាគេន សង្គាមេស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មេត្តេន ចិត្តេន ផរិ. អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ភគវតោ [ភគវតា (សី.)] មេត្តេន ចិត្តេន ផុដ្ឋោ [ផុដោ (ក.)] សោណ្ឌំ ឱរោបេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ ភគវា ទក្ខិណេន ហត្ថេន នាឡាគិរិស្ស ហត្ថិស្ស កុម្ភំ បរាមសន្តោ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ ឥមាហិ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘មា កុញ្ជរ នាគមាសទោ, ទុក្ខញ្ហិ កុញ្ជរ នាគមាសទោ;

ន ហិ នាគហតស្ស កុញ្ជរ សុគតិ, ហោតិ ឥតោ បរំ យតោ.

‘‘មា ច មទោ មា ច បមាទោ, ន ហិ បមត្តា សុគតិំ វជន្តិ តេ;

ត្វញ្ញេវ តថា ករិស្សសិ, យេន ត្វំ សុគតិំ គមិស្សសី’’តិ.

អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី សោណ្ឌាយ ភគវតោ បាទបំសូនិ គហេត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ អាកិរិត្វា បដិកុដិយោវ [បដិកុដិតោ បដិសក្កិ (សី. ស្យា.)] ឱសក្កិ, យាវ ភគវន្តំ អទ្ទក្ខិ. អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា សកេ ឋានេ អដ្ឋាសិ. តថា ទន្តោ ច បន នាឡាគិរិ ហត្ថី អហោសិ. តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ឥមំ គាថំ គាយន្តិ –

[ម. និ. ២.៣៥២; ថេរគា. ៨៧៨] ‘‘ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តិ, អង្កុសេហិ កសាហិ ច;

អទណ្ឌេន អសត្ថេន, នាគោ ទន្តោ មហេសិនា’’តិ.

មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘យាវ បាបោ អយំ ទេវទត្តោ, អលក្ខិកោ, យត្រ ហិ នាម សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំមហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វធាយ បរក្កមិស្សតី’’តិ. ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការោ បរិហាយិ. ភគវតោ ច លាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍិ.

បញ្ចវត្ថុយាចនកថា

៣៤៣. [បាចិ. ២០៩] តេន ខោ បន សមយេន ទេវទត្តោ បរិហីនលាភសក្ការោ សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិស្សន្តិ! កស្ស សម្បន្នំ ន មនាបំ, កស្ស សាទុំ ន រុច្ចតី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិស្សតី’’តិ! ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទេវទត្ត, សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ កុលេសុ តិកភោជនំ បញ្ញបេស្សាមិ តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច – ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលាន និគ្គហាយ; បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, មា បាបិច្ឆា បក្ខំ និស្សាយ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុន្តិ; កុលានុទ្ទយាយ [កុលានុទយតាយ (សី. ស្យា.)] ច. គណភោជនេ យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ.

[បារា. ៤០៩] អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន កោកាលិកោ កដមោទកតិស្សកោ [កដមោរកតិស្សកោ (សី. ស្យា.)] ខណ្ឌទេវិយា បុត្តោ សមុទ្ទទត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា កោកាលិកំ កដមោទកតិស្សកំ ខណ្ឌទេវិយា បុត្តំ សមុទ្ទទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯថ, មយំ, អាវុសោ, សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ កោកាលិកោ ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សមណោ ខោ, អាវុសោ, គោតមោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. កថំ មយំ សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិ? ‘‘ឯថ, មយំ, អាវុសោ, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិស្សាម – ‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស សន្តុដ្ឋស្ស សល្លេខស្ស ធុតស្ស បាសាទិកស្ស អបចយស្ស វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី. ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា សល្លេខាយ ធុតតាយ បាសាទិកតាយ អបចយាយ វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ. សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ បិណ្ឌបាតិកា អស្សុ; យោ និមន្តនំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ បំសុកូលិកា អស្សុ; យោ គហបតិចីវរំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ រុក្ខមូលិកា អស្សុ; យោ ឆន្នំ ឧបគច្ឆេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’តិ. ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ សមណោ គោតមោ នានុជានិស្សតិ. តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ ជនំ សញ្ញាបេស្សាមា’’តិ. ‘‘សក្កា ខោ, អាវុសោ, ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទោ កាតុំ ចក្កភេទោ. លូខប្បសន្នា ហិ, អាវុសោ, មនុស្សា’’តិ.

អថ ខោ ទេវទត្តោ សបរិសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ទេវទត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស សន្តុដ្ឋស្ស សល្លេខស្ស ធុតស្ស បាសាទិកស្ស អបចយស្ស វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី. ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា សល្លេខាយ ធុតតាយ បាសាទិកតាយ អបចយាយ វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ. សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ បិណ្ឌបាតិកា អស្សុ; យោ និមន្តនំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ បំសុកូលិកា អស្សុ; យោ គហបតិចីវរំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ រុក្ខមូលិកា អស្សុ; យោ ឆន្នំ ឧបគច្ឆេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ. យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’’តិ. ‘‘អលំ, ទេវទត្ត. យោ ឥច្ឆតិ, អារញ្ញិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, គាមន្តេ វិហរតុ. យោ ឥច្ឆតិ, បិណ្ឌបាតិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, និមន្តនំ សាទិយតុ. យោ ឥច្ឆតិ, បំសុកូលិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, គហបតិចីវរំ សាទិយតុ. អដ្ឋមាសេ ខោ មយា, ទេវទត្ត, រុក្ខមូលសេនាសនំ អនុញ្ញាតំ; តិកោដិបរិសុទ្ធំ មច្ឆមំសំ – អទិដ្ឋំ, អស្សុតំ, អបរិសង្កិត’’ន្តិ. អថ ខោ ទេវទត្តោ – ន ភគវា ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ អនុជានាតីតិ – ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ សបរិសោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ទេវទត្តោ សបរិសោ រាជគហំ បវិសិត្វា បញ្ចហិ វត្ថូហិ ជនំ សញ្ញាបេសិ – ‘‘មយំ, អាវុសោ, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិម្ហា – ‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស…បេ… វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី. ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ…បេ… វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ. សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ…បេ… យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’តិ. ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ សមណោ គោតមោ នានុជានាតិ. តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមាទាយ វត្តាមា’’តិ.

តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឥមេ ខោ សមណា សក្យបុត្តិយា ធុតា សល្លេខវុត្តិនោ. សមណោ បន គោតមោ ពាហុល្លិកោ ពាហុល្លាយ ចេតេតី’’តិ. យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ ភគវតោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមិស្សតិ ចក្កភេទាយា’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមិស្សតិ ចក្កភេទាយា’’តិ! អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទាយ បរក្កមសិ ចក្កភេទាយា’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ. ‘‘អលំ, ទេវទត្ត. មា តេ រុច្ចិ សង្ឃភេទោ. គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ. យោ ខោ, ទេវទត្ត, សមគ្គំ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, កប្បដ្ឋិកំ [កប្បដ្ឋិតិកំ (ស្យា.)] កិព្ពិសំ បសវតិ, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតិ. យោ ច ខោ, ទេវទត្ត, ភិន្នំ សង្ឃំ សមគ្គំ ករោតិ, ព្រហ្មំ បុញ្ញំ បសវតិ, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតិ. អលំ, ទេវទត្ត. មា តេ រុច្ចិ សង្ឃភេទោ. គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ’’តិ.

[ឧទា. ៤៨] អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ ទេវទត្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ. ទិស្វាន យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អជ្ជតគ្គេទានាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា, អញ្ញត្រេវ ភិក្ខុសង្ឃា, ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសា ខោ មំ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ. ទិស្វាន យេនាហំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘អជ្ជតគ្គេទានាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា, អញ្ញត្រេវ ភិក្ខុសង្ឃា, ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មំ ករិស្សាមី’តិ. អជ្ជតគ្គេ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

[ឧទា. ៤៨] ‘‘សុករំ សាធុនា សាធុំ, សាធុំ បាបេន ទុក្ករំ;

បាបំ បាបេន សុករំ, បាបមរិយេហិ ទុក្ករ’’ន្តិ.

ទុតិយភាណវារោ និដ្ឋិតោ.