១. បឋមភាណវារោ

ឆសក្យបព្ពជ្ជាកថា

៣៣០. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា អនុបិយាយំ វិហរតិ, អនុបិយំ នាម មល្លានំ និគមោ. តេន ខោ បន សមយេន អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន មហានាមោ ច សក្កោ អនុរុទ្ធោ ច សក្កោ ទ្វេភាតិកា ហោន្តិ. អនុរុទ្ធោ សក្កោ សុខុមាលោ ហោតិ. តស្ស តយោ បាសាទា ហោន្តិ – ឯកោ ហេមន្តិកោ, ឯកោ គិម្ហិកោ, ឯកោ វស្សិកោ. សោ វស្សិកេ បាសាទេ ចត្តារោ មាសេ [វស្សិកេ បាសាទេ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ (សី.)] និប្បុរិសេហិ តូរិយេហិ បរិចារយមានោ [បរិចារិយមានោ (ក.)] ន ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱរោហតិ. អថ ខោ មហានាមស្ស សក្កស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឯតរហិ ខោ អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ. អម្ហាកញ្ច បន កុលា នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. យំនូនាហំ វា បព្ពជេយ្យំ, អនុរុទ្ធោ វា’’តិ. អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន អនុរុទ្ធោ សក្កោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ, តាត អនុរុទ្ធ, អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ. អម្ហាកញ្ច បន កុលា នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. តេន ហិ ត្វំ វា បព្ពជ, អហំ វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘អហំ ខោ សុខុមាលោ, នាហំ សក្កោមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. ត្វំ បព្ពជាហី’’តិ. ‘‘ឯហិ ខោ តេ, តាត អនុរុទ្ធ, ឃរាវាសត្ថំ អនុសាសិស្សាមិ. បឋមំ ខេត្តំ កសាបេតព្ពំ. កសាបេត្វា វបាបេតព្ពំ. វបាបេត្វា ឧទកំ អភិនេតព្ពំ. ឧទកំ អភិនេត្វា ឧទកំ និន្នេតព្ពំ. ឧទកំ និន្នេត្វា និទ្ធាបេតព្ពំ. និទ្ធាបេត្វា [និឌ្ឌហេតព្ពំ, និឌ្ឌហេត្វា (សី.)] លវាបេតព្ពំ. លវាបេត្វា ឧព្ពាហាបេតព្ពំ. ឧព្ពាហាបេត្វា បុញ្ជំ ការាបេតព្ពំ. បុញ្ជំ ការាបេត្វា មទ្ទាបេតព្ពំ. មទ្ទាបេត្វា បលាលានិ ឧទ្ធរាបេតព្ពានិ. បលាលានិ ឧទ្ធរាបេត្វា ភុសិកា ឧទ្ធរាបេតព្ពា. ភុសិកំ ឧទ្ធរាបេត្វា ឱបុនាបេតព្ពំ [ឱផុនាបេតព្ពំ (ស្យា. ក.), ឱផុណាបេតព្ពំ (យោជនា)]. ឱបុនាបេត្វា អតិហរាបេតព្ពំ. អតិហរាបេត្វា អាយតិម្បិ វស្សំ ឯវមេវ កាតព្ពំ, អាយតិម្បិ វស្សំ ឯវមេវ កាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘ន កម្មា ខីយន្តិ? ន កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយតិ? កទា កម្មា ខីយិស្សន្តិ? កទា កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយិស្សតិ? កទា មយំ អប្បោស្សុក្កា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេស្សាមា’’តិ? ‘‘ន ហិ, តាត អនុរុទ្ធ, កម្មា ខីយន្តិ. ន កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយតិ. អខីណេវ កម្មេ បិតរោ ច បិតាមហា ច កាលង្កតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វញ្ញេវ ឃរាវាសត្ថេន ឧបជានាហិ. អហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ យេន មាតា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អម្ម, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាហិ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘តុម្ហេ ខោ មេ, តាត អនុរុទ្ធ, ទ្វេ បុត្តា បិយា មនាបា អប្បដិកូលា. មរណេនបិ វោ អកាមកា វិនា ភវិស្សាមិ. កិំ បនាហំ តុម្ហេ ជីវន្តេ អនុជានិស្សាមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អម្ម, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាហិ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ [ឥមស្ស អនន្តរំ កេសុចិ បោត្ថកេសុ ឯវម្បិ បាឋោ ទិស្សតិ –- ‘‘ឯវំ វុត្តេ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា ឯវមាហ ‘សចេ តាត អនុរុទ្ធ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’’តិ]. តេន ខោ បន សមយេន ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ. សោ ច អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស សហាយោ ហោតិ. អថ ខោ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា – ‘អយំ ខោ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ; អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស សហាយោ; សោ ន ឧស្សហតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុ’ន្តិ – អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ, តាត អនុរុទ្ធ, ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’តិ. អថ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ យេន ភទ្ទិយោ សក្យរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភទ្ទិយំ សក្យរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘មម ខោ, សម្ម, បព្ពជ្ជា តវ បដិពទ្ធា’’តិ. ‘‘សចេ តេ, សម្ម, បព្ពជ្ជា មម បដិពទ្ធា វា អប្បដិពទ្ធា វា សា ហោតុ, អហំ តយា; យថា សុខំ បព្ពជាហី’’តិ. ‘‘ឯហិ, សម្ម, ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘នាហំ, សម្ម, សក្កោមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុន្តិ. យំ តេ សក្កា អញ្ញំ មយា កាតុំ, ក្យាហំ [ត្យាហំ (សី. ស្យា.)] ករិស្សាមិ. ត្វំ បព្ពជាហី’’តិ. ‘‘មាតា ខោ មំ, សម្ម, ឯវមាហ – ‘សចេ, តាត អនុរុទ្ធ, ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’’តិ. ‘‘ភាសិតា ខោ បន តេ, សម្ម, ឯសា វាចា. សចេ តេ, សម្ម, បព្ពជ្ជា មម បដិពទ្ធា វា, អប្បដិពទ្ធា វា សា ហោតុ, អហំ តយា; យថា សុខំ បព្ពជាហី’’តិ. ‘‘ឯហិ, សម្ម, ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា សច្ចវាទិនោ ហោន្តិ, សច្ចបដិញ្ញា. អថ ខោ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តវស្សានិ. សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, សត្តវស្សានិ. នាហំ សក្កោមិ សត្តវស្សានិ អាគមេតុ’’ន្តិ. ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, ឆវស្សានិ…បេ… បញ្ចវស្សានិ… ចត្តារិ វស្សានិ… តីណិ វស្សានិ… ទ្វេ វស្សានិ… ឯកំ វស្សំ. ឯកស្ស វស្សស្ស អច្ចយេន ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, ឯកវស្សំ. នាហំ សក្កោមិ ឯកំ វស្សំ អាគមេតុ’’ន្តិ. ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តមាសេ. សត្តន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ឧភោបិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, សត្តមាសា. នាហំ សក្កោមិ សត្តមាសេ អាគមេតុ’’ន្តិ. ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, ឆ មាសេ…បេ… បញ្ច មាសេ… ចត្តារោ មាសេ… តយោ មាសេ… ទ្វេ មាសេ… ឯកំ មាសំ… អឌ្ឍមាសំ. អឌ្ឍមាសស្ស អច្ចយេន ឧភោបិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, អឌ្ឍមាសោ. នាហំ សក្កោមិ អឌ្ឍមាសំ អាគមេតុ’’ន្តិ. ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តាហំ យាវាហំ បុត្តេ ច ភាតរោ ច រជ្ជំ និយ្យាទេមី’’តិ. ‘‘ន ចិរំ, សម្ម, សត្តាហោ, អាគមេស្សាមី’’តិ.

៣៣១. អថ ខោ ភទ្ទិយោ ច សក្យរាជា អនុរុទ្ធោ ច អានន្ទោ ច ភគុ ច កិមិលោ ច ទេវទត្តោ ច, ឧបាលិកប្បកេន សត្តមា, យថា បុរេ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ ឧយ្យានភូមិំ និយ្យន្តិ, ឯវមេវ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និយ្យិំសុ. តេ ទូរំ គន្ត្វា សេនំ និវត្តាបេត្វា បរវិសយំ ឱក្កមិត្វា អាភរណំ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ឧបាលិំ កប្បកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ហន្ទ, ភណេ ឧបាលិ, និវត្តស្សុ; អលំ តេ ឯត្តកំ ជីវិកាយា’’តិ. អថ ខោ ឧបាលិស្ស កប្បកស្ស និវត្តន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ មំ. ឥមេ ហិ នាម សក្យកុមារា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សន្តិ. កិមង្គ [កិមង្គ (សី.)] បនាហ’’ន្តិ. ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា តំ ភណ្ឌំ រុក្ខេ អាលគ្គេត្វា ‘យោ បស្សតិ, ទិន្នំយេវ ហរតូ’តិ វត្វា យេន តេ សក្យកុមារា តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសាសុំ ខោ តេ សក្យកុមារា ឧបាលិំ កប្បកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ឧបាលិំ កប្បកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិស្ស, ភណេ ឧបាលិ, និវត្តេសី’’តិ? ‘‘ឥធ មេ, អយ្យបុត្តា, និវត្តន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ មំ. ឥមេ ហិ នាម សក្យកុមារា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សន្តិ. កិមង្គ បនាហ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អយ្យបុត្តា, ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា តំ ភណ្ឌំ រុក្ខេ អាលគ្គេត្វា ‘យោ បស្សតិ, ទិន្នញ្ញេវ ហរតូ’តិ វត្វា តតោម្ហិ បដិនិវត្តោ’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ, ភណេ ឧបាលិ, អកាសិ យម្បិ ន និវត្តោ [យំ និវត្តោ (សី.), យំ បន និវត្តោ (ស្យា.)]. ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ ត’’ន្តិ.

អថ ខោ សក្យកុមារា ឧបាលិំ កប្បកំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ សក្យកុមារា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘មយំ, ភន្តេ, សាកិយា នាម មានស្សិនោ. អយំ, ភន្តេ, ឧបាលិ កប្បកោ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ បរិចារកោ. ឥមំ ភគវា បឋមំ បព្ពាជេតុ. ឥមស្ស មយំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ករិស្សាម. ឯវំ អម្ហាកំ សាកិយានំ សាកិយមានោ និម្មានាយិស្សតី’’តិ [និម្មាទយិស្សតីតិ (សី.), និម្មានិយិស្សតីតិ (ស្យា.)].

អថ ខោ ភគវា ឧបាលិំ កប្បកំ បឋមំ បព្ពាជេសិ, បច្ឆា តេ សក្យកុមារេ. អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ តេនេវ អន្តរវស្សេន តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកាសិ. អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុំ ឧប្បាទេសិ. អាយស្មា អានន្ទោ សោតាបត្តិផលំ សច្ឆាកាសិ. ទេវទត្តោ បោថុជ្ជនិកំ ឥទ្ធិំ អភិនិប្ផាទេសិ.

៣៣២. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ភទ្ទិយោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, ភទ្ទិយោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ. និស្សំសយំ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មា ភទ្ទិយោ អនភិរតោវ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ. តំយេវ វា បុរិមំ រជ្ជសុខំ សមនុស្សរន្តោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន ភទ្ទិយំ ភិក្ខុំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ភទ្ទិយោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ភទ្ទិយំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ភទ្ទិយំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភទ្ទិយ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, ភទ្ទិយ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’’ន្តិ? ‘‘បុព្ពេ មេ, ភន្តេ, រញ្ញោ សតោបិ អន្តោបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, អន្តោបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, អន្តោបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ រក្ខិតោបិ គោបិតោបិ សន្តោ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ វិហរាមិ. ឯតរហិ ខោ បន អហំ ឯកោ, ភន្តេ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភីតោ អនុព្ពិគ្គោ អនុស្សង្កី អនុត្រស្តោ អប្បោស្សុក្កោ បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ មិគភូតេន ចេតសា វិហរាមីតិ. ឥមំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេមិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

[ឧទា. ២០] ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា, ឥតិ ភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ;

តំ វិគតភយំ សុខិំ អសោកំ, ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយា’’តិ.

ទេវទត្តវត្ថុ

៣៣៣. អថ ខោ ភគវា អនុបិយាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន កោសម្ពី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន កោសម្ពី តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. អថ ខោ ទេវទត្តស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘កំ នុ ខោ អហំ បសាទេយ្យំ, យស្មិំ មេ បសន្នេ ពហុលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? អថ ខោ ទេវទត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ តរុណោ ចេវ អាយតិំ ភទ្ទោ ច. យំនូនាហំ អជាតសត្តុំ កុមារំ បសាទេយ្យំ. តស្មិំ មេ បសន្នេ ពហុលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ទេវទត្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន រាជគហំ តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន រាជគហំ តទវសរិ. អថ ខោ ទេវទត្តោ សកវណ្ណំ បដិសំហរិត្វា កុមារកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា អហិមេខលិកាយ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស ឧច្ឆង្គេ [ឧច្ចង្កេ (ស្យា.)] បាតុរហោសិ. អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ ភីតោ អហោសិ, ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ. អថ ខោ ទេវទត្តោ អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ភាយសិ មំ ត្វំ កុមារា’’តិ? ‘‘អាម, ភាយាមិ. កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ ទេវទត្តោ’’តិ. ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, ភន្តេ, អយ្យោ ទេវទត្តោ, ឥង្ឃ សកេនេវ វណ្ណេន បាតុភវស្សូ’’តិ. អថ ខោ ទេវទត្តោ កុមារកវណ្ណំ បដិសំហរិត្វា សង្ឃាដិបត្តចីវរធរោ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ ទេវទត្តស្ស ឥមិនា ឥទ្ធិបាដិហារិយេន អភិប្បសន្នោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយតិ. អថ ខោ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ. សហ ចិត្តុប្បាទាវ ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហាយិ.

[អ. និ. ៥.១០០] តេន ខោ បន សមយេន កកុធោ នាម កោឡិយបុត្តោ, អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឧបដ្ឋាកោ, អធុនា កាលង្កតោ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ. តស្ស ឯវរូបោ អត្តភាវប្បដិលាភោ ហោតិ – សេយ្យថាបិ នាម ទ្វេ វា តីណិ វា មាគធកានិ [មាគធិកានិ (ស្យា.)] គាមក្ខេត្តានិ. សោ តេន អត្តភាវប្បដិលាភេន នេវ អត្តានំ ន បរំ ព្យាពាធេតិ. អថ ខោ កកុធោ ទេវបុត្តោ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ កកុធោ ទេវបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស [បរិយាទិណ្ណចិត្តស្ស (ក.)] ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – ‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’តិ. សហ ចិត្តុប្បាទាវ ភន្តេ, ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហីនោ’’តិ. ឥទមវោច កកុធោ ទេវបុត្តោ. ឥទំ វត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កកុធោ នាម, ភន្តេ, កោឡិយបុត្តោ មម ឧបដ្ឋាកោ អធុនា កាលង្កតោ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ. តស្ស ឯវរូបោ អត្តភាវប្បដិលាភោ – សេយ្យថាបិ នាម ទ្វេ វា តីណិ វា មាគធកានិ គាមក្ខេត្តានិ. សោ តេន អត្តភាវប្បដិលាភេន នេវ អត្តានំ ន បរំ ព្យាពាធេតិ. អថ ខោ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមីតិ. សហ ចិត្តុប្បាទាវ ភន្តេ, ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហីនោ’តិ. ឥទមវោច, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ. ឥទំ វត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយី’’តិ.

‘‘កិំ បន តេ, មោគ្គល្លាន, កកុធោ ទេវបុត្តោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ? យំ កិញ្ចិ កកុធោ ទេវបុត្តោ ភាសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា’’តិ? ‘‘ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ច មេ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ. យំ កិញ្ចិ កកុធោ ទេវបុត្តោ ភាសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា’’តិ. ‘‘រក្ខស្សេតំ, មោគ្គល្លាន, វាចំ. រក្ខស្សេតំ, មោគ្គល្លាន, វាចំ. ឥទានិ សោ មោឃបុរិសោ អត្តនាវ អត្តានំ បាតុករិស្សតិ.

បញ្ចសត្ថុកថា

៣៣៤. [អ. និ. ៥.១០០] ‘‘បញ្ចិមេ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ បញ្ច? ‘‘ឥធ, មោគ្គល្លាន, ឯកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ [បច្ចាសិំសតិ (សី. ស្យា.)].

‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធាជីវោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធោ មេ អាជីវោ បរិយោទាតោ អសំកិលិដ្ឋោ’តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធាជីវោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធោ មេ អាជីវោ បរិយោទាតោ អសំកិលិដ្ឋោ’តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ ន មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា អាជីវតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ អាជីវតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធធម្មទេសនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធា មេ ធម្មទេសនា បរិយោទាតា អសំកិលិដ្ឋា’តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធធម្មទេសនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធា មេ ធម្មទេសនា បរិយោទាតា អសំកិលិដ្ឋា’តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា ធម្មទេសនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ធម្មទេសនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ វេយ្យាករណំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ វេយ្យាករណំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា វេយ្យាករណតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ វេយ្យាករណតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ. យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ. ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតីតិ. ឥមេ ខោ, មោគ្គល្លាន, បញ្ច សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘អហំ ខោ បន, មោគ្គល្លាន, បរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. ន ច មំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ. បរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ… បរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច. ន ច មំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមី’’តិ.

៣៣៥. អថ ខោ ភគវា កោសម្ពិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន រាជគហំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន រាជគហំ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ; បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយតី’’តិ. ‘‘មា, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកំ បិហយិត្ថ. យាវកីវញ្ច, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គមិស្សតិ, បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយិស្សតិ, ហានិយេវ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ វុឌ្ឍិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្ស នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យុំ, ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, កុក្កុរោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចណ្ឌតរោ អស្ស, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យាវកីវញ្ច ទេវទត្តស្ស អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គមិស្សតិ, បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយិស្សតិ, ហានិយេវ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ វុឌ្ឍិ.

[សំ. និ. ២.១៨៤; អ. និ. ៤.៦៨] ‘‘អត្តវធាយ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កទលី អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វេឡុ អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នឡោ អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អស្សតរី អត្តវធាយ គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរាភវាយ គព្ភំ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទី’’តិ.

[សំ. និ. ១.១៨៣, ១.២.១៨៤, នេត្តិ. ៩០] ‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;

សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ.

បឋមភាណវារោ និដ្ឋិតោ.