២. ទុតិយភាណវារោ

អនាថបិណ្ឌិកវត្ថុ

៣០៤. តេន ខោ បន សមយេន អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ រាជគហកស្ស សេដ្ឋិស្ស ភគិនិបតិកោ ហោតិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ រាជគហំ អគមាសិ កេនចិទេវ ករណីយេន. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហកេន សេដ្ឋិនា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ ហោតិ. អថ ខោ រាជគហកោ សេដ្ឋី ទាសេ ច កម្មការេ [កម្មករេ (សី. ស្យា.)] ច អាណាបេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ យាគុយោ បចថ, ភត្តានិ បចថ, សូបានិ សម្បាទេថ, ឧត្តរិភង្គានិ សម្បាទេថា’’តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បុព្ពេ ខ្វាយំ គហបតិ មយិ អាគតេ សព្ពកិច្ចានិ និក្ខិបិត្វា មមញ្ញេវ សទ្ធិំ បដិសម្មោទតិ. សោទានាយំ វិក្ខិត្តរូបោ ទាសេ ច កម្មការេ ច អាណាបេសិ – ‘តេន ហិ, ភណេ, កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ យាគុយោ បចថ, ភត្តានិ បចថ, សូបានិ សម្បាទេថ, ឧត្តរិភង្គានិ សម្បាទេថា’តិ. កិំ នុ ខោ ឥមស្ស គហបតិស្ស អាវាហោ វា ភវិស្សតិ, វិវាហោ វា ភវិស្សតិ, មហាយញ្ញោ វា បច្ចុបដ្ឋិតោ, រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ពលកាយេនា’’តិ?

អថ ខោ រាជគហកោ សេដ្ឋី ទាសេ ច កម្មការេ ច អាណាបេត្វា យេន អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា សទ្ធិំ បដិសម្មោទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជគហកំ សេដ្ឋិំ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ឯតទវោច – ‘‘បុព្ពេ ខោ ត្វំ, គហបតិ, មយិ អាគតេ សព្ពកិច្ចានិ និក្ខិបិត្វា មមញ្ញេវ សទ្ធិំ បដិសម្មោទសិ. សោទានិ ត្វំ វិក្ខិត្តរូបោ ទាសេ ច កម្មការេ ច អាណាបេសិ – ‘តេន ហិ, ភណេ, កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ យាគុយោ បចថ, ភត្តានិ បចថ, សូបានិ សម្បាទេថ, ឧត្តរិភង្គានិ សម្បាទេថា’តិ. កិំ នុ ខោ តេ, គហបតិ, អាវាហោ វា ភវិស្សតិ, វិវាហោ វា ភវិស្សតិ, មហាយញ្ញោ វា បច្ចុបដ្ឋិតោ, រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ពលកាយេនា’’តិ? ‘‘ន មេ, គហបតិ, អាវាហោ វា ភវិស្សតិ, នាបិ វិវាហោ វា ភវិស្សតិ, នាបិ រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ពលកាយេន; អបិ ច មេ មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ; ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ’’តិ. ‘‘ពុទ្ធោតិ ត្វំ, គហបតិ, វទេសី’’តិ? ‘‘ពុទ្ធោ ត្យាហំ, គហបតិ, វទាមី’’តិ. ‘‘ពុទ្ធោតិ ត្វំ, គហបតិ, វទេសី’’តិ? ‘‘ពុទ្ធោ ត្យាហំ, គហបតិ, វទាមី’’តិ. ‘‘ពុទ្ធោតិ ត្វំ, គហបតិ, វទេសី’’តិ? ‘‘ពុទ្ធោ ត្យាហំ, គហបតិ, វទាមី’’តិ. ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ, គហបតិ, ទុល្លភោ លោកស្មិំ យទិទំ – ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ. សក្កា នុ ខោ, គហបតិ, ឥមំ កាលំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘អកាលោ ខោ, គហបតិ, ឥមំ កាលំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. ស្វេទានិ ត្វំ កាលេន តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សសិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ – ស្វេទានាហំ កាលេន តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាមិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធន្តិ – ពុទ្ធគតាយ សតិយា និបជ្ជិត្វា រត្តិយា សុទំ តិក្ខត្តុំ វុដ្ឋាសិ បភាតំ មញ្ញមានោ.

៣០៥. [សំ. និ. ១.២៤២] អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន សិវកទ្វារំ [សីវទ្វារំ (សី.), សីតវនទ្វារំ (ស្យា.)] តេនុបសង្កមិ. អមនុស្សា ទ្វារំ វិវរិំសុ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស នគរម្ហា និក្ខន្តស្ស អាលោកោ អន្តរធាយិ, អន្ធការោ បាតុរហោសិ, ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ឧទបាទិ; តតោវ បុន និវត្តិតុកាមោ អហោសិ. អថ ខោ សិវកោ [សីវកោ (សី. ស្យា.)] យក្ខោ អន្តរហិតោ សទ្ទមនុស្សាវេសិ –

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ [សោឡសិន្តិ (សី. ក.)].

‘‘អភិក្កម គហបតិ អភិក្កម គហបតិ;

អភិក្កន្តំ តេ សេយ្យោ នោ បដិក្កន្ត’’ន្តិ.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស អន្ធការោ អន្តរធាយិ, អាលោកោ បាតុរហោសិ. យំ អហោសិ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ សោ បដិប្បស្សម្ភិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ…បេ… អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស អាលោកោ អន្តរធាយិ, អន្ធការោ បាតុរហោសិ, ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ឧទបាទិ, តតោវ បុន និវត្តិតុកាមោ អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ សិវកោ យក្ខោ អន្តរហិតោ សទ្ទមនុស្សាវេសិ –

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ.

‘‘អភិក្កម គហបតិ អភិក្កម គហបតិ,

អភិក្កន្តំ តេ សេយ្យោ នោ បដិក្កន្ត’’ន្តិ.

តតិយម្បិ ខោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស អន្ធការោ អន្តរធាយិ, អាលោកោ បាតុរហោសិ, យំ អហោសិ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ, សោ បដិប្បស្សម្ភិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន សីតវនំ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ អជ្ឈោកាសេ ចង្កមតិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ចង្កមា ឱរោហិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហិ សុទត្តា’’តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ – នាមេន មំ ភគវា អាលបតីតិ – ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ភគវា សុខំ សយិត្ថា’’តិ?

[សំ. និ. ១.២៤២] ‘‘សព្ពទា វេ សុខំ សេតិ, ព្រាហ្មណោ បរិនិព្ពុតោ;

យោ ន លិម្បតិ កាមេសុ, សីតិភូតោ និរូបធិ.

‘‘សព្ពា អាសត្តិយោ ឆេត្វា, វិនេយ្យ ហទយេ ទរំ;

ឧបសន្តោ សុខំ សេតិ, សន្តិំ បប្បុយ្យ ចេតសា’’តិ [ចេតសោតិ (សី. ស្យា.)].

អថ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ [អានុបុព្ពិកថំ (សី.)] កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ, កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា ភគវា អញ្ញាសិ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា តំ បកាសេសិ – ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, ឯវមេវ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ ភន្តេ, អភិក្កន្តំ ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ – ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មញ្ច, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតំ. អធិវាសេតុ ច មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អស្សោសិ ខោ រាជគហកោ សេដ្ឋី – ‘‘អនាថបិណ្ឌិកេន កិរ គហបតិនា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ’’តិ.

៣០៦. អថ ខោ រាជគហកោ សេដ្ឋី អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘តយា កិរ, គហបតិ, ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ. ត្វញ្ចាសិ អាគន្តុកោ. ទេមិ តេ, គហបតិ, វេយ្យាយិកំ យេន ត្វំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករេយ្យាសី’’តិ. ‘‘អលំ, គហបតិ អត្ថិ មេ វេយ្យាយិកំ យេនាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករិស្សាមី’’តិ.

អស្សោសិ ខោ រាជគហកោ នេគមោ – ‘‘អនាថបិណ្ឌិកេន កិរ គហបតិនា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ’’តិ. អថ ខោ រាជគហកោ នេគមោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘តយា កិរ, គហបតិ, ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ. ត្វញ្ចាសិ អាគន្តុកោ. ទេមិ តេ, គហបតិ, វេយ្យាយិកំ យេន ត្វំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករេយ្យាសី’’តិ. ‘‘អលំ អយ្យ; អត្ថិ មេ វេយ្យាយិកំ យេនាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករិស្សាមី’’តិ.

អស្សោសិ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ – ‘‘អនាថបិណ្ឌិកេន កិរ គហបតិនា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ’’តិ. អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘តយា កិរ, គហបតិ, ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ. ត្វញ្ចាសិ អាគន្តុកោ. ទេមិ តេ, គហបតិ, វេយ្យាយិកំ យេន ត្វំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករេយ្យាសី’’តិ. ‘‘អលំ ទេវ; អត្ថិ មេ វេយ្យាយិកំ យេនាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ភត្តំ ករិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន រាជគហកស្ស សេដ្ឋិស្ស និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន រាជគហកស្ស សេដ្ឋិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា, ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ, ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សាវត្ថិយំ វស្សាវាសំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, គហបតិ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ. ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ. អថ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

៣០៧. តេន ខោ បន សមយេន អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ពហុមិត្តោ ហោតិ ពហុសហាយោ អាទេយ្យវាចោ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ រាជគហេ តំ ករណីយំ តីរេត្វា យេន សាវត្ថិ តេន បក្កាមិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ អន្តរាមគ្គេ មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘អារាមេ, អយ្យា, ករោថ, វិហារេ បតិដ្ឋាបេថ, ទានានិ បដ្ឋបេថ. ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ. សោ ច មយា ភគវា និមន្តិតោ ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆិស្សតី’’តិ. អថ ខោ តេ មនុស្សា អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ឧយ្យោជិតា អារាមេ អកំសុ, វិហារេ បតិដ្ឋាបេសុំ, ទានានិ បដ្ឋបេសុំ.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ សាវត្ថិំ គន្ត្វា សមន្តា សាវត្ថិំ អនុវិលោកេសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ ភគវា វិហរេយ្យ? យំ អស្ស គាមតោ នេវ អតិទូរេ ន អច្ចាសន្នេ, គមនាគមនសម្បន្នំ, អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សានំ អភិក្កមនីយំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ, រត្តិំ អប្បសទ្ទំ, អប្បនិគ្ឃោសំ, វិជនវាតំ, មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ, បដិសល្លានសារុប្ប’’ន្តិ.

អទ្ទសា ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ជេតស្ស កុមារស្ស [រាជកុមារស្ស (សី. ស្យា. កំ.)] ឧយ្យានំ – គាមតោ នេវ អតិទូរេ ន អច្ចាសន្នេ, គមនាគមនសម្បន្នំ, អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សានំ អភិក្កមនីយំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ, រត្តិំ អប្បសទ្ទំ, អប្បនិគ្ឃោសំ, វិជនវាតំ, មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ, បដិសល្លានសារុប្បំ. ទិស្វាន យេន ជេតោ កុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ជេតំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ទេហិ មេ, អយ្យបុត្ត, ឧយ្យានំ អារាមំ កាតុ’’ន្តិ [កេតុំ (វជីរពុទ្ធិដីកាយំ)]. ‘‘អទេយ្យោ, គហបតិ, អារាមោ អបិ កោដិសន្ថរេនា’’តិ. ‘‘គហិតោ, អយ្យបុត្ត, អារាមោ’’តិ. ‘‘ន, គហបតិ, គហិតោ អារាមោ’’តិ. គហិតោ ន គហិតោតិ វោហារិកេ មហាមត្តេ បុច្ឆិំសុ. មហាមត្តា ឯវមាហំសុ – ‘‘យតោ តយា, អយ្យបុត្ត, អគ្ឃោ កតោ, គហិតោ អារាមោ’’តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ សកដេហិ ហិរញ្ញំ និព្ពាហាបេត្វា ជេតវនំ កោដិសន្ថរំ សន្ថរាបេសិ. សកិំ នីហដំ ហិរញ្ញំ ថោកស្ស ឱកាសស្ស កោដ្ឋកសាមន្តា នប្បហោតិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ហិរញ្ញំ អាហរថ; ឥមំ ឱកាសំ សន្ថរិស្សាមា’’តិ.

អថ ខោ ជេតស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ ឥទំ ឱរកំ ភវិស្សតិ, យថាយំ គហបតិ តាវ ពហុំ ហិរញ្ញំ បរិច្ចជតី’’តិ. អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, គហបតិ; មា តំ ឱកាសំ សន្ថរាបេសិ. ទេហិ មេ ឯតំ ឱកាសំ. មមេតំ ទានំ ភវិស្សតី’’តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ – អយំ ខោ ជេតោ កុមារោ អភិញ្ញាតោ ញាតមនុស្សោ; មហត្ថិកោ ខោ បន ឯវរូបានំ ញាតមនុស្សានំ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ បសាទោតិ – តំ ឱកាសំ ជេតស្ស កុមារស្ស បាទាសិ [អទាសិ (ស្យា.)]. អថ ខោ ជេតោ កុមារោ តស្មិំ ឱកាសេ កោដ្ឋកំ មាបេសិ.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ជេតវនេ វិហារេ ការាបេសិ, បរិវេណានិ ការាបេសិ, កោដ្ឋកេ ការាបេសិ, ឧបដ្ឋានសាលាយោ ការាបេសិ, អគ្គិសាលាយោ ការាបេសិ, កប្បិយកុដិយោ ការាបេសិ, វច្ចកុដិយោ ការាបេសិ, ចង្កមេ ការាបេសិ, ចង្កមនសាលាយោ ការាបេសិ, ឧទបានេ ការាបេសិ, ឧទបានសាលាយោ ការាបេសិ, ជន្តាឃរេ ការាបេសិ, ជន្តាឃរសាលាយោ ការាបេសិ, បោក្ខរណិយោ ការាបេសិ, មណ្ឌបេ ការាបេសិ.

នវកម្មទានំ

៣០៨. អថ ខោ ភគវា រាជគហេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន វេសាលី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន វេសាលី តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា សក្កច្ចំ នវកម្មំ ករោន្តិ. យេបិ ភិក្ខូ នវកម្មំ អធិដ្ឋេន្តិ តេបិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន. អថ ខោ អញ្ញតរស្ស ទលិទ្ទស្ស តុន្នវាយស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ ឥទំ ឱរកំ ភវិស្សតិ, យថយិមេ មនុស្សា សក្កច្ចំ នវកម្មំ ករោន្តិ; យំនូនាហម្បិ នវកម្មំ ករេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ សោ ទលិទ្ទោ តុន្នវាយោ សាមំ ចិក្ខល្លំ មទ្ទិត្វា ឥដ្ឋកាយោ ចិនិត្វា កុដ្ដំ ឧដ្ឋាបេសិ. តេន អកុសលកេន ចិតា វង្កា ភិត្តិ បរិបតិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ សោ ទលិទ្ទោ តុន្នវាយោ សាមំ ចិក្ខល្លំ មទ្ទិត្វា ឥដ្ឋកាយោ ចិនិត្វា កុដ្ដំ ឧដ្ឋាបេសិ. តេន អកុសលកេន ចិតា វង្កា ភិត្តិ បរិបតិ. អថ ខោ សោ ទលិទ្ទោ តុន្នវាយោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘យេ ឥមេសំ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ ទេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេ ឥមេ ឱវទន្តិ អនុសាសន្តិ, តេសញ្ច នវកម្មំ អធិដ្ឋេន្តិ. អហំ បនម្ហិ ទលិទ្ទោ. ន មំ កោចិ ឱវទតិ វា អនុសាសតិ វា នវកម្មំ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ. អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តស្ស ទលិទ្ទស្ស តុន្នវាយស្ស ឧជ្ឈាយន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស វិបាចេន្តស្ស. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នវកម្មំ ទាតុំ. នវកម្មិកោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិស្សតិ – ‘កិន្តិ នុ ខោ វិហារោ ខិប្បំ បរិយោសានំ គច្ឆេយ្យា’តិ; ខណ្ឌំ ផុល្លំ បដិសង្ខរិស្សតិ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ទាតព្ពំ. បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ, យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

៣០៩. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមស្ស គហបតិនោ វិហារំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ នវកម្មំ ទទេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមស្ស គហបតិនោ វិហារំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ នវកម្មំ ទេតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស គហបតិនោ វិហារំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ នវកម្មស្ស ទានំ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘ទិន្នោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមស្ស គហបតិនោ វិហារោ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ នវកម្មំ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

អគ្គាសនាទិអនុជាននំ

៣១០. អថ ខោ ភគវា វេសាលិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អន្តេវាសិកា ភិក្ខូ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា វិហារេ បរិគ្គណ្ហន្តិ, សេយ្យាយោ បរិគ្គណ្ហន្តិ – ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គន្ត្វា វិហារេសុ បរិគ្គហិតេសុ, សេយ្យាសុ បរិគ្គហិតាសុ, សេយ្យំ អលភមានោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ ខោ ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ឧក្កាសិ. អាយស្មាបិ សារិបុត្តោ ឧក្កាសិ. ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ? ‘‘អហំ, ភគវា, សារិបុត្តោ’’តិ. ‘‘កិស្ស ត្វំ, សារិបុត្តំ, ឥធ និសិន្នោ’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អន្តេវាសិកា ភិក្ខូ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា វិហារេ បរិគ្គណ្ហន្តិ, សេយ្យាយោ បរិគ្គណ្ហន្តិ – ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… ‘‘កថញ្ហិ នាម តេ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា វិហារេ បរិគ្គហេស្សន្តិ, សេយ្យាយោ បរិគ្គហេស្សន្តិ – ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតីតិ! នេតំ, ភិក្ខវេ, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កោ, ភិក្ខវេ, អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ?

ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ខត្តិយកុលា បព្ពជិតោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ព្រាហ្មណកុលា បព្ពជិតោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, គហបតិកុលា បព្ពជិតោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, សុត្តន្តិកោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, វិនយធរោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ធម្មកថិកោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភី សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, តតិយស្ស ឈានស្ស លាភី សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភី សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, សោតាបន្នោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, សកទាគាមី…បេ… យោ, ភគវា, អនាគាមី…បេ… យោ, ភគវា, អរហា សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, តេវិជ្ជោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘យោ, ភគវា, ឆឡភិញ្ញោ សោ អរហតិ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’’ន្តិ.

៣១១. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ហិមវន្តបទេសេ [ហិមវន្តបស្សេ (សី. ស្យា.)] មហានិគ្រោធោ អហោសិ. តំ តយោ សហាយា ឧបនិស្សាយ វិហរិំសុ – តិត្តិរោ ច, មក្កដោ ច, ហត្ថិនាគោ ច. តេ អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អប្បតិស្សា អសភាគវុត្តិកា វិហរន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តេសំ សហាយានំ ឯតទហោសិ – ‘អហោ នូន មយំ ជានេយ្យាម យំ អម្ហាកំ ជាតិយា មហន្តតរំ តំ មយំ សក្ករេយ្យាម គរុំ ករេយ្យាម មានេយ្យាម បូជេយ្យាម, តស្ស ច មយំ ឱវាទេ តិដ្ឋេយ្យាមា’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរោ ច មក្កដោ ច ហត្ថិនាគំ បុច្ឆិំសុ – ‘ត្វំ, សម្ម, កិំ បោរាណំ សរសី’តិ? ‘យទាហំ, សម្មា, បោតោ ហោមិ, ឥមំ និគ្រោធំ អន្តរា សត្ថីនំ [អន្តរាសត្ថិកំ (សី.)] ករិត្វា អតិក្កមាមិ, អគ្គង្កុរកំ មេ ឧទរំ ឆុបតិ. ឥមាហំ, សម្មា, បោរាណំ សរាមី’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរោ ច ហត្ថិនាគោ ច មក្កដំ បុច្ឆិំសុ – ‘ត្វំ, សម្ម, កិំ បោរាណំ សរសី’តិ? ‘យទាហំ, សម្មា, ឆាបោ ហោមិ, ឆមាយំ និសីទិត្វា ឥមស្ស និគ្រោធស្ស អគ្គង្កុរកំ ខាទាមិ. ឥមាហំ, សម្មា, បោរាណំ សរាមី’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, មក្កដោ ច ហត្ថិនាគោ ច តិត្តិរំ បុច្ឆិំសុ – ‘ត្វំ, សម្ម, កិំ បោរាណំ សរសី’តិ? ‘អមុកស្មិំ, សម្មា, ឱកាសេ មហានិគ្រោធោ អហោសិ. តតោ អហំ ផលំ ភក្ខិត្វា ឥមស្មិំ ឱកាសេ វច្ចំ អកាសិំ; តស្សាយំ និគ្រោធោ ជាតោ. តទាហំ, សម្មា, ជាតិយា មហន្តតរោ’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, មក្កដោ ច ហត្ថិនាគោ ច តិត្តិរំ ឯតទវោចុំ – ‘ត្វំ, សម្ម, អម្ហាកំ ជាតិយា មហន្តតរោ. តំ មយំ សក្ករិស្សាម គរុំ ករិស្សាម មានេស្សាម បូជេស្សាម, តុយ្ហញ្ច មយំ ឱវាទេ បតិដ្ឋិស្សាមា’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរោ មក្កដញ្ច ហត្ថិនាគញ្ច បញ្ចសុ សីលេសុ សមាទបេសិ, អត្តនា ច បញ្ចសុ សីលេសុ សមាទាយ វត្តតិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សគារវា សប្បតិស្សា សភាគវុត្តិកា វិហរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិំសុ. ឯវំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរិយំ នាម ព្រហ្មចរិយំ អហោសិ.

[ជា. ១.១.៣៧] ‘‘យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តិ, នរា ធម្មស្ស កោវិទា;

ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច បាសំសា, សម្បរាយេ ច សុគ្គតី’’តិ.

‘‘តេ ហិ នាម, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា អញ្ញមញ្ញំ សគារវា សប្បតិស្សា សភាគវុត្តិកា វិហរិស្សន្តិ. ឥធ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សោភេថ យំ តុម្ហេ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតា សមានា អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អប្បតិស្សា អសភាគវុត្តិកា វិហរេយ្យាថ? នេតំ, ភិក្ខវេ, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ, បច្ចុដ្ឋានំ, អញ្ជលិកម្មំ, សាមីចិកម្មំ, អគ្គាសនំ, អគ្គោទកំ, អគ្គបិណ្ឌំ. ន ច, ភិក្ខវេ, សង្ឃិកំ យថាវុឌ្ឍំ បដិពាហិតព្ពំ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

អវន្ទិយាទិបុគ្គលា

៣១២. ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អវន្ទិយា – បុរេ ឧបសម្បន្នេន បច្ឆា ឧបសម្បន្នោ អវន្ទិយោ, អនុបសម្បន្នោ អវន្ទិយោ, នានាសំវាសកោ វុឌ្ឍតរោ អធម្មវាទី អវន្ទិយោ, មាតុគាមោ អវន្ទិយោ, បណ្ឌកោ អវន្ទិយោ, បារិវាសិកោ អវន្ទិយោ, មូលាយបដិកស្សនារហោ អវន្ទិយោ, មានត្តារហោ អវន្ទិយោ, មានត្តចារិកោ អវន្ទិយោ, អព្ភានារហោ អវន្ទិយោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស អវន្ទិយា.

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, វន្ទិយា – បច្ឆា ឧបសម្បន្នេន បុរេ ឧបសម្បន្នោ វន្ទិយោ, នានាសំវាសកោ វុឌ្ឍតរោ ធម្មវាទី វន្ទិយោ, សទេវកេ ភិក្ខវេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វន្ទិយោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ វន្ទិយា’’តិ.

អាសនប្បដិពាហនបដិក្ខេបំ

៣១៣. តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស មណ្ឌបេ បដិយាទេន្តិ, សន្ថរេ បដិយាទេន្តិ, ឱកាសេ បដិយាទេន្តិ. ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អន្តេវាសិកា ភិក្ខូ – ‘សង្ឃិកញ្ញេវ ភគវតា យថាវុឌ្ឍំ អនុញ្ញាតំ, នោ ឧទ្ទិស្សកត’ន្តិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មណ្ឌបេបិ បរិគ្គណ្ហន្តិ, សន្ថរេបិ បរិគ្គណ្ហន្តិ, ឱកាសេបិ បរិគ្គណ្ហន្តិ – ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតីតិ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គន្ត្វា មណ្ឌបេសុ បរិគ្គហិតេសុ, សន្ថរេសុ បរិគ្គហិតេសុ, ឱកាសេសុ បរិគ្គហិតេសុ, ឱកាសំ អលភមានោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ ខោ ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ឧក្កាសិ. អាយស្មាបិ សារិបុត្តោ ឧក្កាសិ. ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ? ‘‘អហំ, ភគវា, សារិបុត្តោ’’តិ. ‘‘កិស្ស ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥធ និសិន្នោ’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អន្តេវាសិកា ភិក្ខូ – ‘សង្ឃិកញ្ញេវ ភគវតា យថាវុឌ្ឍំ អនុញ្ញាតំ, នោ ឧទ្ទិស្សកត’ន្តិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មណ្ឌបេ បរិគ្គណ្ហន្តិ, សន្ថរេ បរិគ្គណ្ហន្តិ, ឱកាសេ បរិគ្គណ្ហន្តិ – ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧទ្ទិស្សកតម្បិ យថាវុឌ្ឍំ បដិពាហេតព្ពំ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

គិហិវិកតអនុជាននំ

៣១៤. តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ ឧច្ចាសយនមហាសយនានិ បញ្ញបេន្តិ, សេយ្យថិទំ – អាសន្ទិំ, បល្លង្កំ, គោនកំ, ចិត្តកំ, បដិកំ, បដលិកំ, តូលិកំ, វិកតិកំ, ឧទ្ទលោមិំ, ឯកន្តលោមិំ, កដ្ដិស្សំ, កោសេយ្យំ [កោសេយ្យំ កម្ពលំ (សី. ស្យា.)], កុត្តកំ, ហត្ថត្ថរំ, អស្សត្ថរំ, រថត្ថរំ, អជិនបវេណិំ, កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណំ, សឧត្តរច្ឆទំ, ឧភតោលោហិតកូបធានំ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាភិនិសីទន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា តីណិ – អាសន្ទិំ, បល្លង្កំ, តូលិកំ – គិហិវិកតំ [គិហិវិកដំ (សី. ក.), អវសេសំ គិហិវិកដំ (ស្យា.)] អភិនិសីទិតុំ, នត្វេវ អភិនិបជ្ជិតុ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ តូលោនទ្ធំ មញ្ចម្បិ បីឋម្បិ បញ្ញបេន្តិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាភិនិសីទន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិហិវិកតំ អភិនិសីទិតុំ, នត្វេវ អភិនិបជ្ជិតុ’’ន្តិ.

ជេតវនវិហារានុមោទនា

៣១៥. អថ ខោ ភគវា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា, ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ, ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, ជេតវនេ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គហបតិ, ជេតវនំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស បតិដ្ឋបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ជេតវនំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស បតិដ្ឋាបេសិ.

អថ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិ –

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សរីសបេ ច មកសេ, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

‘‘តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

‘‘វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ.

‘‘វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

តេសំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;

ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

អាសនប្បដិពាហនាទិ

៣១៦. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស អាជីវកសាវកស្ស មហាមត្តស្ស សង្ឃភត្តំ ហោតិ. អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ បច្ឆា អាគន្ត្វា វិប្បកតភោជនំ អានន្តរិកំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេសិ. ភត្តគ្គំ កោលាហលំ អហោសិ. អថ ខោ សោ មហាមត្តោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា បច្ឆា អាគន្ត្វា វិប្បកតភោជនំ អានន្តរិកំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេស្សន្តិ! ភត្តគ្គំ កោលាហលំ អហោសិ. ននុ នាម លព្ភា អញ្ញត្រាបិ និសិន្នេន យាវទត្ថំ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ? អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តស្ស មហាមត្តស្ស ឧជ្ឈាយន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស វិបាចេន្តស្ស. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ បច្ឆា អាគន្ត្វា វិប្បកតភោជនំ អានន្តរិកំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេស្សតិ! ភត្តគ្គំ កោលាហលំ អហោសី’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ឧបនន្ទ, បច្ឆា អាគន្ត្វា វិប្បកតភោជនំ អានន្តរិកំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេសិ, ភត្តគ្គំ កោលាហលំ អហោសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… ‘‘កថញ្ហិ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, បច្ឆា អាគន្ត្វា វិប្បកតភោជនំ អានន្តរិកំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេស្សសិ? ភត្តគ្គំ កោលាហលំ អហោសិ. នេតំ, មោឃបុរិស, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, វិប្បកតភោជនោ [ភោជនោ អានន្តរិកោ (ស្យា.)] ភិក្ខុ វុដ្ឋាបេតព្ពោ. យោ វុដ្ឋាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សចេ វុដ្ឋាបេតិ, បវារិតោ ច ហោតិ, ‘គច្ឆ ឧទកំ អាហរា’តិ វត្តព្ពោ. ឯវញ្ចេតំ លភេថ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភេថ, សាធុកំ សិត្ថានិ គិលិត្វា វុឌ្ឍតរស្ស ភិក្ខុនោ អាសនំ ទាតព្ពំ. ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន វុឌ្ឍតរស្ស ភិក្ខុនោ អាសនំ បដិពាហិតព្ពន្តិ វទាមិ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ’’.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ គិលានេ ភិក្ខូ វុដ្ឋាបេន្តិ. គិលានា ឯវំ វទេន្តិ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, សក្កោម វុដ្ឋាតុំ, គិលានាម្ហា’’តិ. ‘‘មយំ អាយស្មន្តេ វុដ្ឋាបេស្សាមា’’តិ បរិគ្គហេត្វា វុដ្ឋាបេត្វា ឋិតកេ មុញ្ចន្តិ. គិលានា មុច្ឆិតា បបតន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, គិលានោ វុដ្ឋាបេតព្ពោ. យោ វុដ្ឋាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ‘គិលានា មយម្ហា អវុដ្ឋាបនីយា’តិ វរសេយ្យាយោ បលិពុទ្ធេន្តិ [បលិពុន្ធន្តិ (ក.)]. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស បតិរូបំ សេយ្យំ ទាតុ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ លេសកប្បេន សេនាសនំ បដិពាហន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លេសកប្បេន សេនាសនំ បដិពាហិតព្ពំ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

[បាចិ. ១២២] តេន ខោ បន សមយេន សត្តរសវគ្គិយា ភិក្ខូ អញ្ញតរំ បច្ចន្តិមំ មហាវិហារំ បដិសង្ខរោន្តិ – ‘ឥធ មយំ វស្សំ វសិស្សាមា’តិ. អទ្ទសំសុ [អទ្ទសាសុំ (ក.)] ខោ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ សត្តរសវគ្គិយេ ភិក្ខូ វិហារំ [អញ្ញតរំ វិហារំ (ក.)] បដិសង្ខរោន្តេ. ទិស្វាន ឯវមាហំសុ – ‘‘ឥមេ, អាវុសោ, សត្តរសវគ្គិយា ភិក្ខូ វិហារំ បដិសង្ខរោន្តិ. ហន្ទ នេ វុដ្ឋាបេស្សាមា’’តិ. ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អាគមេថាវុសោ, យាវ បដិសង្ខរោន្តិ, បដិសង្ខតេ វុដ្ឋាបេស្សាមា’’តិ. អថ ខោ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ សត្តរសវគ្គិយេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧដ្ឋេថាវុសោ, អម្ហាកំ វិហារោ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘ននុ, អាវុសោ, បដិកច្ចេវ អាចិក្ខិតព្ពំ? មយញ្ចញ្ញំ បដិសង្ខរេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ននុ, អាវុសោ, សង្ឃិកោ វិហារោ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ, សង្ឃិកោ វិហារោ’’តិ. ‘‘ឧដ្ឋេថាវុសោ, អម្ហាកំ វិហារោ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘មហល្លកោ, អាវុសោ, វិហារោ; តុម្ហេបិ វសថ, មយម្បិ វសិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឧដ្ឋេថាវុសោ, អម្ហាកំ វិហារោ បាបុណាតី’’តិ កុបិតា អនត្តមនា គីវាយំ គហេត្វា និក្កឌ្ឍន្តិ. តេ និក្កឌ្ឍិយមានា រោទន្តិ. ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិស្ស តុម្ហេ, អាវុសោ, រោទថា’’តិ? ‘‘ឥមេ, អាវុសោ, ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ កុបិតា អនត្តមនា អម្ហេ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍន្តី’’តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ កុបិតា អនត្តមនា ភិក្ខូ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍិស្សន្តី’’តិ! អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ, តុម្ហេ ភិក្ខវេ, កុបិតា អនត្តមនា សង្ឃិកា វិហារា ភិក្ខូ និក្កឌ្ឍថា’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កុបិតេន អនត្តមនេន ភិក្ខុ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍិតព្ពោ. យោ និក្កឌ្ឍេយ្យ, យថាធម្មោ ការេតព្ពោ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ គាហេតុ’’ន្តិ.

សេនាសនគ្គាហាបកសម្មុតិ

៣១៧. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘កេន នុ ខោ សេនាសនំ គាហេតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ …បេ… ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុំ – យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, គហិតាគហិតញ្ច ជានេយ្យ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ –

‘‘បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ, យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ សេនាសនគ្គាហាបកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សេនាសនគ្គាហាបកោ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

៣១៨. អថ ខោ សេនាសនគ្គាហាបកានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ សេនាសនំ គាហេតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ភិក្ខូ គណេតុំ, ភិក្ខូ គណេត្វា សេយ្យា គណេតុំ, សេយ្យា គណេត្វា សេយ្យគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិ. សេយ្យគ្គេន គាហេន្តា សេយ្យា ឧស្សារយិំសុ…បេ… ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិ. វិហារគ្គេន គាហេន្តា វិហារា ឧស្សារយិំសុ…បេ… ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិវេណគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិ. បរិវេណគ្គេន គាហេន្តា បរិវេណា ឧស្សារយិំសុ…បេ… ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អនុភាគម្បិ ទាតុំ. គហិតេ អនុភាគេ អញ្ញោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, ន អកាមា ទាតព្ពោ’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ និស្សីមេ ឋិតស្ស សេនាសនំ គាហេន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, និស្សីមេ ឋិតស្ស សេនាសនំ គាហេតព្ពំ. យោ គាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ សេនាសនំ គហេត្វា សព្ពកាលំ បដិពាហន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ គហេត្វា សព្ពកាលំ បដិពាហេតព្ពំ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សានំ តេមាសំ បដិពាហិតុំ, ឧតុកាលំ បន ន បដិពាហិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កតិ នុ ខោ សេនាសនគ្គាហា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ‘‘តយោ មេ, ភិក្ខវេ, សេនាសនគ្គាហា – បុរិមកោ, បច្ឆិមកោ, អន្តរាមុត្តកោ. អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា បុរិមកោ គាហេតព្ពោ. មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា បច្ឆិមកោ គាហេតព្ពោ. អបរជ្ជុគតាយ បវារណាយ អាយតិំ វស្សាវាសត្ថាយ អន្តរាមុត្តកោ គាហេតព្ពោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ សេនាសនគ្គាហា’’តិ.

ទុតិយភាណវារោ និដ្ឋិតោ.