៩. បរិវត្តនហារវិភង្គវិភាវនា

៣៥. យេន យេន សំវណ្ណាវិសេសភូតេន វិភត្តិហារវិភង្គេន សុត្តេ វុត្តា ធម្មាទយោ វិភត្តា, សោ សំវណ្ណាវិសេសភូតោ វិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ បរិវត្តនហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ បរិវត្តនោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិវត្តនោ ហារោ បរិវត្តនហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘កុសលាកុសលេ ធម្មេ’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ បរិវត្តនោ ហារោ បរិវត្តនហារវិភង្គោ នាមាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋស្ស កតមស្ស ភាវិតព្ពស្ស កុសលស្ស កតមោ បដិបក្ខោ, កថំ បរិវត្តេតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមស្ស ភាវិតព្ពស្ស កុសលស្ស អយំ បដិបក្ខោ, ឯវំ បហាតព្ពភាវវសេន បរិវត្តេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘តត្ថ យស្មា សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ យថានិទ្ទិដ្ឋានំ កុសលាកុសលធម្មានំ បដិបក្ខភូតេ អកុសលកុសលធម្មេ បហាតព្ពភាវាទិវសេន និទ្ធារណំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនំ, តស្មា ‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ភវតី’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៥) –

វុត្តំ. បហាយកស្ស ហិ ធម្មស្ស បហាតព្ពភាវវសេន និទ្ធារណំ, បហាតព្ពស្ស ច ធម្មស្ស បហាយកភាវវសេន និទ្ធារណំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនំ នាម ហោតិ. តត្ថ សម្មាទិដ្ឋិស្សាតិ សម្មា សុន្ទរា បសត្ថា ទិដ្ឋិ យស្ស បុគ្គលស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ. បុគ្គលបទដ្ឋានា ហិ អយំ ទេសនា. តេន វុត្តំ ‘‘បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិ. សា បន សម្មាទិដ្ឋិ កម្មកម្មផលាទិសទ្ទហនវសេន វា អនិច្ចាទិវិបស្សនាវសេន វា មគ្គសម្មាទស្សនវសេន វា បវត្តា និរវសេសាវ គហិតា. ‘‘យាយ ភាវិតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា បហាតព្ពា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ភវតិ, យទិ កេវលា មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ និជ្ជិណ្ណា ភវតិ, ឯវំ សតិ តទវសេសា អកុសលា ធម្មា អជិណ្ណា

ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យេ ចស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា’’តិអាទិ វុត្តំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលាយេវ ធម្មា ច ឧប្បជ្ជេយ្យុំ ឧប្បជ្ជនារហា ភវេយ្យុំ, តេ ច អកុសលា ធម្មា អស្ស សម្មាទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស និជ្ជិណ្ណា បហាតព្ពារហា អនុប្បជ្ជនសភាវា ហោន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ’’តិ (ឧទា. ២; មហាវ. ១).

‘‘យទិ សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ, តប្បច្ចយា អកុសលធម្មាយេវ និជ្ជិណ្ណា ភវន្តិ, ឯវំ សតិ សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា កុសលា ធម្មា ន សម្ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អស្ស សម្មាទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស ឧប្បជ្ជនារហា សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ កុសលា សមថវិបស្សនា វា ពោធិបក្ខិយា វា ធម្មា សម្ភវន្តិ, ឧប្បន្នា ច តេ ធម្មា អស្ស សម្មាទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស សន្តានេ បុនប្បុនំ បវត្តនវសេន ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

សម្មាទិដ្ឋិយា បដិបក្ខានំ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, តប្បច្ចយានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បរិវត្តនភាវោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘សម្មាសង្កប្បស្ស ធម្មស្ស បដិបក្ខោ ធម្មោ កថំ បរិវត្តេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សម្មាសង្កប្បស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. យោជនត្ថ អាទយោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. សម្មា សុន្ទរា បសត្ថា វាចា យស្ស បុគ្គលស្សាតិ សម្មាវាចោ, តស្ស សម្មាវាចស្ស. ‘‘បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទីនំ អត្ថោបិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសត្ថោសម្មា អវិបរីតតោ វិមុត្តិញាណទស្សនំ យស្ស បុគ្គលស្សាតិ សម្មាវិមុត្តិញាណទស្សនោ, តស្ស សម្មាវិមុត្តិញាណទស្សនស្ស បច្ចវេក្ខណញាណទស្សនសម្បន្នស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស ‘‘អវិមុត្តាវ សមានា វិមុត្តា មយ’’ន្តិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន បវត្តំ មិច្ឆាវិមុត្តិញាណទស្សនំ និជ្ជិណ្ណំ វិគតំ ភវតិ. ‘‘យេ ចស្សា’’តិអាទីនំ អនុសន្ធ្យាទិកោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

៣៦. ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្សាតិអាទិនា សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ កុសលានំ បដិបក្ខា មិច្ឆាទិដ្ឋាទិកាយេវ អកុសលា បហាតព្ពភាវេន បរិវត្តេតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនំ កុសលានំ បដិបក្ខា បាណាតិបាតាទិកាបិ អកុសលា បហាតព្ពភាវេន បរិវត្តេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស វា បាណាតិបាតា បដិវិរតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិមុខេន មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិំ ទស្សេត្វា បុន បាណាតិបាតអទិន្នាទានកាមេសុមិច្ឆាចារាទិតោ វេរមណិយាទីហិ បាណាតិបាតាទីនំ បរិវត្តនំ ទស្សេតុំ ‘យស្សា’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៦) វុត្តំ. តទង្គាទិវសេនបហីនោ ហោតិ. កាលវាទិស្សាតិ វទិតព្ពកាលេ វទិតព្ពំ វទតិ សីលេនាតិ កាលវាទី, តស្ស.

‘‘យថាវុត្តប្បការេនេវ បរិវត្តេតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អញ្ញេន បការេនបិ បរិវត្តេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច ខោ កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យេ ច ខោ កេចីតិអាទិនា សម្មាទិដ្ឋិអាទិមុខេនេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទីហិ ឯវ បរិវត្តនំ បការន្តរេន ទស្សេតី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៦) វុត្តំ. តត្ថ កេចិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកមិច្ឆាសង្កប្បាទិកាយេវ បុគ្គលា បរេសំ អរិយានំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ គរហន្តិ. សន្ទិដ្ឋិកា សន្ទិដ្ឋេ និយុត្តា, សហធម្មិកា សហ ធម្មេន ការណេន យេ វត្តន្តិ សហធម្មិកា. គារយ្ហា គរហិតព្ពាការេ យុត្តា. វាទា ច អនុវាទា ច វាទានុវាទា, តេ ភវន្តោ សម្មាទិដ្ឋិញ្ច ធម្មំ គរហន្តិ. តេន គរហណេន. បុជ្ជា បូជិតព្ពា ច ន ភវន្តិ, បាសំសា បសំសិតព្ពា ច ន ភវន្តិ. ឯវន្តិអាទីសុ សម្មាសង្កប្បំ វា សម្មាវាចាទិកំ វា វិសុំ វិសុំ សម្មាសង្កប្បញ្ច តេ ភវន្តោ ធម្មំ គរហន្តិ. តេន ហិ យេ មិច្ឆាសង្កប្បិកា, តេ ភវន្តោ ន បុជ្ជា ច បាសំសា ច…បេ… សម្មាវិមុត្តិញ្ច តេ ភវន្តោ ធម្មំ គរហន្តិ. តេន ហិ យេ មិច្ឆាទិដ្ឋិវាចិកា, តេ ភវន្តោ ន បុជ្ជា ច បាសំសា ច. សម្មាវិមុត្តិញាណទស្សនញ្ច តេ ភវន្តោ ធម្មំ គរហន្តិ. តេន ហិ យេ មិច្ឆាវិមុត្តិកា, តេ ភវន្តោ ន បុជ្ជា ច បាសំសា ច. សម្មាវិមុត្តិញាណទស្សនញ្ច តេ ភវន្តោ ធម្មំ គរហន្តិ. តេន ហិ យេ មិច្ឆាវិមុត្តិញាណទស្សនិកា, តេ ភវន្តោ ន បុជ្ជា ច បាសំសា ចាតិ យោជនា កាតព្ពា. ‘‘មិច្ឆាវិមុត្តិញាណទស្សនា’’តិបិ បាឋោ អត្ថិ.

‘‘អរិយមគ្គសម្មាទិដ្ឋាទីនំ គរហវសេនេវ មិច្ឆាទិដ្ឋាទយោ ច បរិវត្តេតព្ពា, នាវសេសានំ បសំសាវសេនា’’តិ វត្តព្ពត្តា កាមាទីនំ បសំសាវសេនបិ កាមានំ បដិបក្ខា វេរមណិយាទយោបិ បរិវត្តេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច ខោ កេចិ ឯវមាហំសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ភុញ្ជិតព្ពា កាមា, បរិភុញ្ជិតព្ពា កាមា, អាសេវិតព្ពា កាមា, និសេវិតព្ពា កាមាតិ ឯត្ថ កាមីយន្តេតិ កាមាតិ កម្មសាធនវសេន វត្ថុកាមា គហិតា, នាតិបណីតា កាមា ភុញ្ជិតព្ពា, អតិបណីតា កាមា បរិ សមន្តតោ ភុញ្ជិតព្ពា. អតិបណីតតរា កាមា អា ភុសោ សេវិតព្ពា, និយតា សេវិតព្ពា. ភាវយិតព្ពា កាមា, ពហុលីកាតព្ពា កាមាតិ ឯត្ថ បន កាមេន្តីតិ កាមាតិ កត្តុសាធនវសេន កិលេសកាមា គហិតា, បុនប្បុនំ ឧប្បាទនវសេន ភាវយិតព្ពា វឌ្ឍាបេតព្ពា បវត្តេតព្ពា កិលេសកាមា, ពហូនំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនវសេន កាតព្ពា វឌ្ឍាបេតព្ពា កិលេសកាមាតិ យេ ច កាមវសិកា បុថុជ្ជនា កេចិ ឯវមាហំសុ តេសំ កាមវសិកានំ បុថុជ្ជនានំ កេសញ្ចិ តាទិសេហិ កាមេហិ វេរមណី កុសលចេតនា បដិបក្ខវសេន អធម្មោ អសេវិតព្ពោ នាម អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

អន្តទ្វយវសេន បរិវត្តនំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ វា បន កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តកិលមថានុយោគោ ធម្មោតិ និយ្យានិកោតិ យេ វា បន បញ្ចាតបាទិបដិបន្នកា តត្ថិយា ឯវមាហំសុ, តេសំ បញ្ចាតបាទិបដិបន្នកានំ និយ្យានិកោ ធម្មោ មជ្ឈិមាបដិបទាសង្ខាតោ វិបស្សនាសហិតោ អរិយមគ្គោ អធម្មោ អនិយ្យានិកោ អភាវេតព្ពោ នាម អាបជ្ជេយ្យាតិ. សុខទុក្ខវសេនបិ បរិវត្តនំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បាបំ និជ្ជរាបេស្សាមា’’តិ អត្តហិំសនាទិវសេន បដិបន្នកានំ បវត្តោ សរីរតាបនោ ទុក្ខោ ធម្មោ និយ្យានិកោតិ.

យេ ច តថាបដិបន្នកា កេចិ ឯវមាហំសុ, តេសំ តថាបដិបន្នកានំ អនវជ្ជបច្ចយបរិភោគវសេន បវត្តោ សរីរទុក្ខូបសមោ សុខោ ធម្មោ អធម្មោ អប្បវត្តេតព្ពោ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

អន្តទ្វយាទិវសេន បរិវត្តនំ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ អសុភសញ្ញាទិវសេន បរិវត្តេតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឯវំ អសុភសញ្ញាទិវសេន សុភសញ្ញាទិកា បរិវត្តេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ អសុភសញ្ញាទិមុខេន សុភសញ្ញាទិបរិវត្តនំ ទស្សេតុំ ‘យថា វា បនា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៦) វុត្តំ. សព្ពសង្ខារេសូតិ តេភូមកសង្ខារេសុ. អារទ្ធវិបស្សកស្ស ហិ តេភូមកា ធម្មា កិលេសាសុចិបគ្ឃរណកត្តា អសុភតោ ឧបដ្ឋហន្តិ.

‘‘យទិ សរូបតោយេវ ឥមេសំ ឥមេ បដិបក្ខាតិ អបរិវត្តេតព្ពា សិយុំ, ឯវំ សតិ និរវសេសា ច បដិបក្ខា ន សក្កា បរិវត្តេតុំ, កថំ សក្កា បរិវត្តេតុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា បរិវត្តនលក្ខណំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កុសលំ វា អកុសលំ វា យំ យំ ធម្មំ បរិវត្តេតុកាមោ អាចរិយោ ចិត្តេន រោចយតិ ទិដ្ឋិយា ឧបគច្ឆតិ, កុសលស្ស វា អកុសលស្ស វា តស្ស តស្ស រុចិកស្ស ឧបគតស្ស ធម្មស្ស យោ បដិបក្ខោ, សោ បដិបក្ខធម្មោ អសទ្ធម្មោ អស្ស ធម្មស្ស អនិដ្ឋតោ បច្ចនីកតោ អជ្ឈាបន្នោ បរិញ្ញាតោ. ឥដ្ឋំ វា អនិដ្ឋំ វា យំ យំ ធម្មំ បរិវត្តេតុកាមោ អាចរិយោ ចិត្តេន រោចយតិ ទិដ្ឋិយា ឧបគច្ឆតិ, ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា តស្ស តស្ស រុចិកស្ស ធម្មស្ស យោ បដិបក្ខោ, សោ បដិបក្ខធម្មោ អស្ស ធម្មស្ស អនិដ្ឋតោ បច្ចនីកធម្មតោ អជ្ឈាបន្នោ បរិញ្ញាតោ ភវតីតិ បរិវត្តេតុកាមេន ឥច្ឆិតព្ពធម្មានុរូបបដិបក្ខវសេន បរិវត្តនំ កាតព្ពន្តិ បរិវត្តនេ បដិបក្ខលក្ខណំ វុត្តំ. តេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ – ‘‘បដិបក្ខស្ស លក្ខណំ វិភាវេតី’’តិ.

‘‘ឯវំ វុត្តប្បការំ បរិវត្តនំ អម្ហេហិ កថំ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពតា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘ឯត្តាវតា បរិវត្តោ ហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ បរិវត្តនោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. យស្មិំ សុត្តេ កុសលាកុសលេ និទ្ទិដ្ឋេ បដិបក្ខវសេន នីហរិត្វា យថាសម្ភវំ យោ យោ បរិវត្តនោ ហារោ និយុត្តោ, តស្មិំ សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋេ បដិបក្ខវសេន នីហរិត្វា សោ សោ បរិវត្តនោ ហារោ និយុត្តោ និទ្ធារេត្វា យុត្តោ យោជិតោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ.

ឥតិ បរិវត្តនហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.